Κάποιες φορές, όταν αναλογίζομαι τη ζωή μου, ξεχωρίζω ένα ταξίδι αλλιώτικο από όλα τα άλλα που έχω κάνει και που διαρκεί ακόμα, μια πορεία ζωής που με διαμόρφωσε κατά πολύ ως άνθρωπο και συνεχίζει να συνυπάρχει μαζί μου. ‘Όταν ξεκίνησε το ταξίδι αυτό δεν γνώριζα πού ακριβώς θα με οδηγούσε, τώρα μπορώ όμως να το πω « ήταν και είναι ένα ταξίδι προς το θαυμαστό κόσμο των Γνώσεων»! Ένα πανοραμικό ταξίδι στο χώρο και στο χρόνο του ανθρώπινου πολιτισμού με οδηγούς δύο ζευγάρια τη Μνήμη και τη Κρίση, τη Λογική και το Συναίσθημα. Ενίοτε στο ταξίδι αυτό εισχωρεί κι ένας απρόβλεπτος συνοδηγός, η Φαντασία, που πυροδοτεί το όνειρο, την έμπνευση ακόμα και το στοχασμό και δημιουργεί νέους τρόπους έκφρασης και έργα, έτσι ώστε η Γνώση να μην εξαντλείται στην παραδεδομένη ανά τους αιώνες αλλά να προστίθεται διαρκώς και νέα. Στους δρόμους προς τη γνώση, συνάντησα πολλούς σταθμούς, ο καθένας και μια έκπληξη, δεν κατέβηκα όμως σε όλους, δεν μου έφθανε ο χρόνος, σε μερικούς όμως τους πιο κοντινούς ξαναγύριζα κάθε τόσο ανακαλύπτοντας όλο και περισσότερες κρυμμένες αλήθειες! Στην αρχή του ταξιδιού πολύς κόσμος επιβιβάστηκε, καθ’ οδόν όμως αρκετοί κατέβηκαν, άλλοι ξαναγύρισαν κι άλλοι έφυγαν για πάντα. Με λίγους από αυτούς μάλιστα συνομίλησα και με εντυπωσίασαν με τον πλούτο και το βάθος της σκέψης τους ή την εκφραστική δεινότητα τους. Το ταξίδι αυτό προς το θαυμαστό κόσμο των γνώσεων δεν θα μπορούσε να πραγματοποιηθεί χωρίς την ανθρώπινη γλώσσα, αυτό το θαυμαστό όργανο έκφρασης κι επικοινωνίας! Τελικά το ταξίδι αυτό είναι ένα ταξίδι ζωής και σαν τέτοιο έχει υμνηθεί κι από τους ποιητές!
Τη μόρφωση ως αξία την είχα πάντα ψηλά! Ίσως η φιλοπεριέργεια και η φιλομάθεια μου, ίσως κάποια άτομα με προσωπικότητα από το οικογενειακό και ευρύτερο περιβάλλον μου που μπορούσαν να εξηγούν πολλά θαυμαστά που συνέβαιναν στον κόσμο τούτο, ίσως βιβλία, ταινίες, μουσικές -που έτυχε να διαβάσω, να δω, να ακούσω- που με ταξίδευαν και μου άνοιγαν νέους ορίζοντες, ίσως, λέω, όλα αυτά συνέβαλαν ώστε να αγαπήσω τον κόσμο των γνώσεων. Και οι σπουδές μου στη Φιλοσοφική και το επάγγελμα μου ως φιλόλογος καθηγήτρια καλλιέργησαν την κλίση μου αυτή.
Κάποτε όμως συνειδητοποίησα ότι, αν και είχα πολλές γνώσεις, δεν μπορούσα να αξιολογήσω συγγραφείς, ιστορικά γεγονότα, πολιτικές καταστάσεις, γιατί μου έλειπε η κριτική σκέψη και αισθανόμουνα άσχημα κάθε φορά που συνέβαινε αυτό. Όλα τα μονοπάτια της γνώσης που είχα περπατήσει ως τότε με οδηγό τη Μνήμη χρειαζόντουσαν ως συνοδηγό και την Κρίση για να με οδηγήσουν στη λεωφόρο της ουσιαστικής Γνώσης.
Θυμάμαι τα λόγια ενός φιλολόγου μου στη Β’ Γυμνασίου «ξέρω ότι διαβάζεις, θα γίνεις όμως καλύτερη ακόμα μαθήτρια, αν δεν αποστηθίζεις τόσο». Δεν μπορούσα να καταλάβω τι εννοούσε! «να λες το μάθημα με δικά σου λόγια, μην παπαγαλίζεις» μου εξήγησε. Θυμάμαι ακόμα ως αναπληρώτρια καθηγήτρια διδάσκοντας Αλέξανδρο Παπαδιαμάντη στο Μαράσλειο Γυμνάσιο Αθηνών, εξαντλούσα γρήγορα τη διδασκαλία μου σε άγνωστες λέξεις, χωρισμό ενοτήτων και περιλήψεις, άντε και κανένα χαρακτηρισμό – ουδεμία κουβέντα για την αξία του Παπαδιαμάντη ως ορόσημο στη νεοελληνική λογοτεχνία. Για να λέμε και του στραβού το δίκιο όμως, αυτή ήταν η κατάσταση στην ελληνική εκπαίδευση αμέσως μετά την πτώση της Χούντας. Το Πανεπιστήμιο Αθηνών, από το οποίο είχα αποφοιτήσει, ήταν πολύ συντηρητικό και μου είχαν δώσει πτυχίο φιλολόγου με λίαν καλώς, χωρίς να μου δώσουν και τις απαιτούμενες γνώσεις. Κι αυτό είναι το μεγάλο παράπονο μου: έχασα πολύ χρόνο μέχρι να αποκτήσω εκείνα τα εφόδια που είναι απαραίτητα σε έναν σύγχρονο δάσκαλο για να μεταδώσει στους μαθητές του την ουσιαστική γνώση των πραγμάτων! Πώς όμως θα αποκτούσα κι εγώ μια εμπεριστατωμένη κρίση για τα πράγματα, ξεφεύγοντας από την υποκειμενική γνώμη, που όλοι διαθέτουμε;
Μια μέρα, τυχαία, με αφορμή μια συζήτηση φίλων άσχετων με τη φιλολογία, πληροφορήθηκα (εγώ η φιλόλογος!) ότι η κριτική του Ανδρέα Καραντώνη για το Σεφέρη, ήταν πολύ καλή γιατί επιτέλους κατάλαβαν τα ποιήματα του και την αξία του ως ποιητή, αφού έφερε το συμβολισμό και μαζί τη μοντέρνα ποίηση στην Ελλάδα από την Ευρώπη στην οποία λίγο πριν είχε γεννηθεί. Και κει άκουσα, ότι η μοντέρνα ποίηση διαφέρει από τη γνωστή παραδοσιακή που ξέρουμε, επειδή σπάει τη λογική ενότητα τόπου, χρόνου, δράσης μιας αφήγησης, μιας ιστορίας, που την καταλαβαίνουμε εύκολα, και αντικαθιστά αυτή τη λογική χρονική σύνδεση με τη συνειρμική-ψυχολογική σύνδεση κάνοντας την ιστορία να φαίνεται ότι δεν έχει λογική αλληλουχία. Τι αποκάλυψη ήταν αυτή για μένα! Την άλλη μέρα αγόρασα το βιβλίο και στη συνέχεια για αρκετά χρόνια κι άλλα βιβλία με κριτικές για άλλους ποιητές και συγγραφείς και άνοιξαν τα μάτια μου!
Και κατάλαβα στη συνέχεια ότι αυτός ο μοντέρνος τρόπος γραφής αποτέλεσε τομή στην ποίηση και γενικά στη λογοτεχνία, γιατί έτσι μπόρεσαν οι ποιητές με λίγα λόγια να πουν πολλά πράγματα και άφησαν τον αναγνώστη ελεύθερο πια, να αναζητήσει μαζί τους την ομορφιά της ποίησης αντί να τον πάρουν από το χέρι και να τον καθοδηγούν, όπως στην παραδοσιακή ποίηση! Για παράδειγμα ο Σεφέρης συνδέει την αρχαία Ελλάδα με τη νεότερη, αφού με τον ψυχολογικό συνειρμό «μεταπηδά» εύκολα από το χθες στο σήμερα, αφαιρώντας τις περιττές, αυτονόητες, λογικές λεπτομέρειες που συνδέουν το χθες με το σήμερα, αρκεί βέβαια ο αναγνώστης να εξασκηθεί να ανακαλύπτει μόνος του με αφορμή κάποιες λέξεις, ή εικόνες το κοινό σημείο που του επιτρέπει να μεταπηδά από το χθές στο σήμερα και να συνδέει έτσι συνειρμικά, αυτόματα σχεδόν πράγματα που φαίνονται αταίριαστα εκ πρώτης όψεως. Και τότε ξεπροβάλλει, αποκαλύπτεται το νόημα του ποιήματος! Για παράδειγμα στο ποίημα "Επί Ασπαλάθων" του Σεφέρη ο κίτρινος αγκαθωτός θάμνος ασπάλαθος που συναντά ο ποιητής στη βόλτα του στο Σούνιο στις 25 Μαρτίου 1970 γίνεται η αφορμή να θυμηθεί ο ποιητής τον πανάθλιο τύραννο Αρδαίο που οι αρχαίοι για τις πράξεις του τον τιμώρησαν σύροντας και ξεσκίζοντας τον πάνω στα σουβλερά αγκάθια του ασπάλαθου. Η ημερομηνία όμως 25 Μαρτίου 1970 και ο καταληκτικός στίχος του ποιήματος μας επαναφέρουν στο παρόν της στρατιωτικής χούντας που επικρατούσε το 1970 στην Ελλάδα, υποβάλλοντας έτσι στον αναγνώστη τους αναγκαίους συνειρμούς για την τιμωρία κάθε τυράννου!
Ο δρόμος μου προς την κριτική σκέψη είχε κι άλλα ορόσημα, διήρκεσε αρκετά χρόνια και ακόμα διαρκεί αφού κάθε φορά απαιτείται να ενημερώνομαι σωστά για ένα θέμα για να το κρίνω. Ανήκω στη λεγόμενη γενιά του Πολυτεχνείου, όταν η πολιτική ατμόσφαιρα τότε ήταν πολύ φορτισμένη από τις συζητήσεις που φούντωναν στο νεαρό φοιτητόκοσμο για την αναγκαιότητα πτώσης του δικτατορικού καθεστώτος της χούντας. Κι έτσι σιγά-σιγά άρχισα να συνειδητοποιώ την έννοια της πολιτικής: να ακούω για τους μεγάλους πολιτικούς στοχαστές από τη γαλλική, γερμανική, ρωσική διανόηση, να με ενδιαφέρουν οι πολιτικές στήλες των εφημερίδων και τα τότε τεκταινόμενα στις ΗΠΑ (πόλεμος Βιετνάμ, αντιπολεμικό κίνημα ), στη Γαλλία ο Μάης του 1968, στην Τσεχία η Άνοιξη της Πράγας το 1968 που συνετρίβη κάτω από τις ερπύστριες των σοβιετικών τανκς κ.ά. Και δεν μπορούσα να μην αναρωτηθώ γιατί συμβαίνουν όλες αυτές οι συγκρούσεις στον κόσμο (ιδεολογικές, στρατιωτικές, πολεμικές) και τελικά σε ποια πλευρά βρίσκεται το δίκαιο των λαών που ξεσηκώνονται, όταν κάποιοι το καταπατούν. Είχα μπει στον θαυμαστό νόημα της πολιτικής που η σκληρή πραγματικότητα την κάνει συχνά αποτρόπαιη στα μάτια μας! Παράλληλα η μακροχρόνια εκπαιδευτική μου εμπειρία και τα διαβάσματα μου με έφεραν πιο κοντά στη μεθοδολογία της κριτικής σκέψης , την οποία εν συντομία παραθέτω παρακάτω.
Δεν αρκεί λοιπόν κάποιος να ξέρει ονόματα προσώπων, γεγονότων, χρονολογίες, τίτλους έργων, τότε είναι απλά πολύξερος. Αντίθετα η κριτική σκέψη καλλιεργείται ακολουθώντας ο νους τα παρακάτω στάδια σκέψης: Α. ΚΑΤΑΝΟΗΣΗ του κρινόμενου θέματος, όταν μπορεί ο ενδιαφερόμενος να απαντά στις εξής ερωτήσεις-κλειδιά γύρω από το προς συζήτηση θέμα: τι είναι αυτό; / ή ποιος, τί έκανε,/ πότε, πού, πώς,/ γιατί ( αίτια =επειδή ... / σκοπούς= για να ...),/ ποιες οι συνέπειες των πράξεων; Β. ΑΝΑΛΥΣΗ με τις ερωτήσεις αυτές αλλά και καινούργιες για τη δομή, γλώσσα, επιχειρηματολογία του κειμένου εμβαθύνουμε, αναλύουμε το θέμα στα επιμέρους στοιχεία από τα οποία αποτελείται (αναλυτική σκέψη). Με άλλα λόγια ο άνθρωπος δεν πρέπει να` στέκεται στα επιφαινόμενα που συμβαίνουν γύρω του αλλά να εκδηλώνει τις απορίες του και να μη φοβάται να θέτει ερωτήσεις και να αναζητά απαντήσεις που να τον πείθουν. Και μη ξεχνάμε ότι η υποβολή ερωτήσεων από τον ίδιο το μαθητή είναι βασικό στοιχείο του διαλόγου ως μέθοδος αφύπνισης και συμμετοχής στη διαδικασία της μάθησης! Γ. ΣΥΝΘΕΣΗ στη συνέχεια αφού έχει καταλάβει πολύ καλά το θέμα, ξανασυνδέει, συνθέτει τα επιμέρους στοιχεία του θέματος σε μια ολότητα (=συνθετική σκέψη) αφομοιώνοντας τα, ζυμώνοντας τα με παραπλήσιες προϋπάρχουσες γνώσεις του, ώστε να μπορεί να το αφηγείται τώρα με δικά του λόγια, ή να αποδίδει την περίληψη του ή να δίνει απαντήσεις σε ερωτήσεις κρίσεως. Δ. ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗ του θέματος: Απαραίτητο είναι να εντάξουμε το κρινόμενο θέμα μέσα στο χρόνο δηλαδή στις ιδιαίτερες συνθήκες που επικρατούσαν τότε και οι οποίες επηρέασαν τη σύλληψη και δημιουργία του. Για παράδειγμα βρίσκει: ποιες άλλες εναλλακτικές λύσεις υπήρχαν τότε και ποια ακολουθήθηκε από το πρόσωπο στο οποίο αναφερόμαστε, τι καινούργιο για την κοινωνία κομίζει το έργο αυτό, πόσο σπουδαίο είναι για τα αποτελέσματα του. την αντοχή του στο χρόνο, τη βελτίωση της ζωής των ανθρώπων, την προστασία ή όχι του περιβάλλοντος κλπ. Έτσι χρησιμοποιούμε διάφορα κριτήρια αξιολόγησης για τα πρόσωπα και τις πράξεις τους. Αν βρούμε τι καινούργιο έφερε, ανακάλυψε, δημιούργησε ένας άνθρωπος ή και αντίθετα παρέλειψε, κατέστρεψε, συγκρίνοντας με το τί υπήρχε προηγουμένως ή τι έκαναν οι άλλοι της εποχής του, τότε μόνο κάποιος μπορεί να αξιολογήσει σωστά ένα έργο.
Για παράδειγμα ο Νεύτων είναι μεγάλος γιατί ανακάλυψε το νόμο της βαρύτητας, ή ο Έντισσον γιατί ανακάλυψε τον ηλεκτρισμό. Κι ο ποιητής γιατί; Μα, για όσα γράφει και πώς τα διατυπώνει, Για παράδειγμα ο Διονύσιος Σολωμός, επέλεξε να υμνήσει τον εθνικοαπελευθερωτικό αγώνα των Ελλήνων κατά των Τούρκων κατακτητών τους τη στιγμή που αυτός διεξαγόταν και μάλιστα τον εκφράζει στη γλώσσα του λαού, τη δημοτική και τόσο τέλεια, όταν οι σοφολογιώτατοι της εποχής του έλεγαν ότι η δημοτική είναι παρακατιανή γλώσσα ανίκανη να εκφράσει την ποίηση. Έτσι ο Σολωμός δημιούργησε έργο αξεπέραστο, που τον ανέδειξε σε εθνικό ποιητή της Ελλάδας και συγχρόνως άνοιξε το δρόμο στους νεότερους να γράφουν στη δημοτική με θέματα από τη νεότερη Ελλάδα! Κι ο ζωγράφος γιατί; μα για τις ομορφιές του κόσμου που αποδίδει σε καλλιτεχνικές εικόνες επιλέγοντας θέματα του κόσμου τούτου ορατά και κρυμμένα αποδίδοντας τα με τα κατάλληλα χρώματα και σχέδια,, ώστε να μιλούν στην ψυχή του ανθρώπου!
& & &
Βασικά είδη γνώσεων και τρόποι προσέγγισης τους
Πώς να γνωρίσει λοιπόν κάποιος τον εαυτό του κι αυτό το θαύμα της ζωής και του κόσμου που μας περιβάλλει; Πώς να κατανοήσει το μεγαλειώδη αγώνα του ανθρώπου, που δεν αρκέστηκε στην εμπειρική γνώση του αλλά προχώρησε στην επιστημονική γνώση ερευνώντας τον σε βάθος με την Ορθή Λογική; Πώς να αποτυπώσει τα συναισθήματα που τον συνεπαίρνουν, όταν ξαφνικά έρχεται αντιμέτωπος με την ομορφιά της ζωής ή με ανθρώπινες καταστάσεις που δονούν, συγ-κινούν τον εσωτερικό του κόσμο; Οι περισσότεροι εξωτερικεύουμε αυθόρμητα και προφορικά τη συγ-κίνηση μας αυτή. Λίγοι όμως έχουν το ταλέντο να μετουσιώνουν σε καλλιτεχνικές εικόνες την αισθητική αυτή συγκίνηση τους και να τη μεταδίδουν στους άλλους μέσω της Τέχνης των εικόνων που δημιουργούν. Έτσι κατορθώνουν να μιλούν στο νου και στην ψυχή μας οι Εικόνες όταν γίνονται καλλι-τεχνικές, στη ζωγραφική, στη γλυπτική, τη θεατρική παράσταση, τη κινηματογραφική ταινία, το αρχιτεκτονικό έργο, το σύγχρονου εικαστικό έργο. Κι αν οι εικόνες αυτές γίνονται αισθητές με την όραση, υπάρχουν κι άλλες που γίνονται αισθητές με την ακοή μελωδικών ήχων κι άλλες στην ποίηση και στη λογοτεχνία με τις λέξεις-έννοιες!
Συχνά έπιανα τον εαυτό μου από τη μια να θαυμάζω το βάθος της σκέψης και την αλήθεια στην οποία έφτανε ο ψυχρός επιστημονικός λόγος και από την άλλη να συγκινούμαι πολύ, να πλημμυρίζουν τη ψυχή μου συναισθήματα ακούγοντας μουσική ή αντικρίζοντας πανέμορφες εικόνες της φύσης ή την ευαισθησία κάποιων ανθρώπων που ανάβρυζε από μέσα τους, καθώς αγωνίζονταν να επιβιώσουν αξιοπρεπώς, ή αντίθετα στενοχωριόμουνα βλέποντας την ασχήμια και το κακό να κυριαρχούν στο περιβάλλον. Έτσι το ταξίδι μου προς το θαυμαστό κόσμο της γνώσης, πραγματοποιήθηκε μέσα στο Χώρο και το Χρόνο του ανθρώπινου πολιτισμού με οδηγούς όχι μόνο τη Μνήμη και την Κρίση που εκπορεύονται από τη Λογική ( κοινή λογική και ορθολογισμός) αλλά και με εναν άλλον οδηγό, το Συναίσθημα.
Γενικά αυτό το ταξίδι νού και ψυχής ξεκινά πολύ νωρίς, αφότου γεννηθεί ο άνθρωπος ακούγοντας, βλέποντας κι απορώντας για πολλά που συμβαίνουν γύρω του ώσπου αρχίζει να σχηματίζει οργανωμένες εικόνες κατά τη σχολική του φοίτηση. Ποιο παιδί δεν θαμπώνεται από τους γεωγραφικούς άτλαντες και την υδρόγειο σφαίρα που τον φέρνουν σε πρώτη επαφή με τον φυσικό χώρο του πλανήτη μας, με το τόσο ποικίλο κι εντυπωσιακό γεωγραφικό του ανάγλυφο; Βουνά δυσθεώρατα, πανύψηλα αλλά και μικρότερα κατάφυτα από μεγάλη ποικιλία δένδρων, θάλασσες που ξεχωρίζουν μέσα σε ωκεανούς, ποταμοί που διασχίζουν ολόκληρες χώρες και ποτίζουν εύφορες πεδιάδες αλλά και τις πλημμυρίζουν δυστυχώς συχνά, απέραντες αμμώδεις καυτές έρημοι κι άγονες στέπες, παγετώνες που μοιάζουν με πανύψηλα βουνά, ηφαίστεια που εκρήγνυνται σκορπώντας λάβα που καίει μέσα από τα έγκατα της Γης, και τόσα άλλα θαυμαστά που καθορίζουν τις συνθήκες μέσα στις οποίες ζούμε!
Κι αν η ύπαρξη του χώρου φαντάζει αυτονόητη για τη ζωή, το ίδιο αυτονόητη φαντάζει και η ύπαρξη του χρόνου, που γεννήθηκαν μαζί με τη Μεγάλη Έκρηξη πριν 14,5 δισεκατομμύρια χρόνια, όταν δημιουργήθηκε το Σύμπαν. Συναρπαστική η επιστήμη της Κοσμολογίας - Αστρονομίας που ασχολείται με τη γέννηση και θάνατο των αστεριών, τις 4 θεμελιώδεις δυνάμεις που κυβερνούν το Σύμπαν ... μέχρι τη δημιουργία του πλανήτη Γη με τις μεγάλες γεωλογικές περιόδους που πέρασε έως ότου εμφανιστεί η ζωή πάνω σε αυτήν και μόλις πρόσφατα ο άνθρωπος! Και ο νοήμων άνθρωπος μόνο απ' όλους τους ζωντανούς οργανισμούς απέκτησε συνείδηση και θέλησε να ερευνήσει όλα αυτά τα μυστήρια του Κόσμου που έβλεπε γύρω του! Και άρχισε να πλάθει ιστορίες φανταστικές αλλά και αληθινές μέχρι να καταγράψει την πραγματική Ιστορία της ανθρωπότητας πάνω στη Γη ξεχωρίζοντας τη σε μεγάλες χρονικές περιόδους ανάλογα τις συνθήκες ζωής που διαμόρφωσε ο ίδιος ο άνθρωπος για τον εαυτό του. Από τον πρωτόγονο άνθρωπο των Προϊστορικών χρόνων μέχρι τον άνθρωπο που δημιούργησε πολιτισμό πέρασαν εκατοντάδες χιλιάδες χρόνια. Αρχαία εποχή (Αίγυπτος, Ελλάδα, Μέγας Αλέξανδρος, Ελληνιστικά βασίλεια, Ρώμη), Μεσαίωνας και Βυζάντιο, Νεώτερα χρόνια (Αναγέννηση, Μεγάλες γεωγραφικές ανακαλύψεις, Διαφωτισμός, Γαλλική Επανάσταση, Α’και Β’ Παγκόσμιος Πόλεμος, βιομηχανική εποχή, ψηφιακή εποχή. Πόσα θαυμαστά πράγματα δημιούργησε ο άνθρωπος για να βελτιώσει τον τρόπο ζωής του και να τον ομορφύνει αλλά δυστυχώς δεν μπόρεσε να αποφύγει το κακό που ελλοχεύει στη ζωή και την ασχημίζει και την καταστρέφει! Χωρίς το φακό της Ιστορίας που φωτίζει κι αποκαλύπτει διαρκώς την ανθρώπινη περιπέτεια πάνω στη Γη, ο άνθρωπος χάνει τον προσανατολισμό του και δεν μπορεί να βρεί εύκολα τη θέση του μέσα στην ιστορική εξέλιξη του τόπου του, της χώρας του, της ηπείρου του, του παγκόσμιου χώρου και να συνειδητοποιήσει όσα συμβαίνουν στη δική του εποχή.
Ήμουνα τυχερή! Η γενιά μου ανδρώθηκε μετά την πτώση της Χούντας το 1974. Το Δημοκρατικό πολίτευμα είχε αποκατασταθεί στη χώρα μας. Τότε άρχισαν να εκδίδονται πολλά λογοτεχνικά περιοδικά και βιβλία για τη Νεοελληνική Λογοτεχνία, την Ελληνική Ιστορία, τη Μουσική, τη Ζωγραφική και άλλα. Μια σειρά εκπαιδευτικών μεταρρυθμίσεων εκσυγχρόνισαν κατά πολύ το πεπαλαιωμένο εκπαιδευτικό μας σύστημα, και ένας άνεμος δημοκρατίας και ελευθερίας φύσηξε μέσα σε αυτό. Καθιέρωση της Δημοτικής γλώσσας στην εκπαίδευση, τάξεις με 30 μαθητές (ως πρωτοδιόριστη αναπληρώτρια καθηγήτρια είχα 70 μαθητές!), καινούργια σύγχρονα μαθήματα, καινούργια καλογραμμένα σχολικά βιβλία, και ... επιπλέον επετράπη να φορούν οι καθηγήτριες παντελόνι στο σχολείο και μπλούζα χωρίς μανίκι! Σε ένα τέτοιο σχολείο ο καθηγητής είχε κέφι να διδάξει και ο μαθητής να μάθει κι ας μην ήταν όλα τέλεια!
Και ο δικός μου επαγγελματικός δρόμος περνούσε μέσα από τα σχολεία. Όταν κλήθηκα να διδάξω ως καθηγήτρια ο παλιός τύπος δασκάλου με τον μονόλογο από καθέδρας έσβηνε και ένας νέος τύπος εμφανιζόταν που ανέπτυσσε το διάλογο με τους μαθητές καθιστώντας τους έτσι συνεργούς στην ανακάλυψη της αλήθειας των γνώσεων. Ο σύγχρονος δάσκαλος δεν περιορίζεται πια στη μετάδοση πληροφοριών –εξ άλλου σήμερα το Διαδίκτυο προσφέρει πολύ περισσότερες - όσο στην οργάνωση, ερμηνεία κι αξιολόγηση των πληροφοριών που παίρνει ο μαθητής για να μη χάνεται μέσα στην υπερπληροφόρηση που τον βομβαρδίζει καθημερινά. Η κάθε πληροφορία δεν οδηγεί απαραίτητα στη γνώση αλλά μόνο αυτή που κρίνεται χρήσιμη για τη ζωή του καθενός. Ούτε πάλι οι γνώσεις οδηγούν στη σοφία-μόρφωση, αν δεν συσχετιστούν μεταξύ τους και δεν αξιολογηθεί η προσφορά του κάθε επιστημονικού και καλλιτεχνικού τομέα στη ζωή μας. Με άλλα λόγια ο μαθητής θα πρέπει, σαν τις μέλισσες που συλλέγουν το μέλι, χωρίς να επικάθονται επί όλων των φυτών, έτσι κι αυτός να μάθει με βάση τις απορίες και τις ανάγκες του- από πού, πώς και γιατί να αναζητεί τη γνώση. Αυτός ο τρόπος σκέψης με γοήτευε, αν και αρκετά δύσκολος, άξιζε όμως η προσπάθεια γιατί σε αντίθεση με τη στείρα γνώση που κυριαρχούσε στο εκπαιδευτικό μας σύστημα - παρόλη την ύπαρξη και φωτεινών εξαιρέσεων δασκάλων– αυτός ο νέος τρόπος υποσχόταν ουσιαστική παιδεία, καλλιεργώντας το κίνητρο στο μαθητή κι απαντώντας στις απορίες του για το πώς είναι φτιαγμένος ο κόσμος.
Κι εγώ ήμουνα νέα με κέφι, ούτε 30 χρονών, και μάθαινα –πρώτη βέβαια εγώ- την ύλη, που μου ανέθεταν να διδάξω! Σε πόσους σταθμούς δεν σταμάτησα. Και κάθε σταθμός μια έκπληξη! Και τι δεν έμαθα! Όσο μπορούσα, εμβάθυνα στα μαθήματα της ειδικότητας μου, και η διδακτέα ύλη ήταν πολύ μεγάλη: Αρχαία και Νέα Ελληνική Γλώσσα μέσα από μεγάλη ποικιλία κειμένων -τόσο όμορφα τα περισσότερα -, Ιστορία ελληνική αλλά κι άλλων λαών, Φιλοσοφία αρχαία ελληνική και ευρωπαϊκή! Γενικά ως μέθοδο προσπαθούσα να συνδέω τη καθημερινή, μερική γνώση που δίδασκα με το σήμερα εντάσσοντας τη στην ευρύτερη ομάδα γνώσεων στη οποία περιλαμβανόταν. Σαν να λέμε διδάσκαμε για το δέντρο αλλά δεν χάναμε κι από τα μάτια μας το δάσος. Για παράδειγμα διδασκόταν ένα ιστορικό γεγονός αλλά τονιζόταν ιδιαίτερα η σημασία του στην εξέλιξη της ιστορίας ελληνικής ή ευρωπαϊκής συγκρίνοντας ή συσχετίζοντας το με άλλα παρόμοια ιστορικά γεγονότα. Ναι μεν αποσπασματική γνώση αλλά όχι ξεκομμένη από κεί που ανήκε.
Πλησίασα με όρεξη τα μαθήματα εκτός ειδικότητας, που- ελλείψει συναδέλφων με ειδικότητα - τα δίδασκαν οι συγγενείς ειδικότητες τους, οι φιλόλογοι.
Η επιστήμη της Κοινωνιολογίας με γοήτευσε! Η εικόνα που είχα για την κοινωνία ως ένα σύνολο ανθρώπων που έτυχε να ζουν κάπου μαζί, ανατράπηκε, διότι αυτό το σύνολο στηρίζεται πάνω σε ένα υπόβαθρο που είναι κοινό σε όλες τις κοινωνίες, σε όλα τα μήκη και πλάτη της Γης. Αυτή η βάση της κοινωνίας λοιπόν είναι κτισμένη, οργανωμένη με θεσμούς, μηχανισμούς κοινωνικοποίησης και κοινωνικού ελέγχου, έχει κυρίαρχη ιδεολογία που αντιμάχεται άλλες ιδεολογίες ανερχόμενες, έχει κοινωνική διαστρωμάτωση, πεποιθήσεις, νοοτροπίες, στερεότυπα ... «Τι σημαίνουν όλες αυτές οι λέξεις; αναρωτιόμουνα, όταν για πρώτη φορά έπρεπε να τα διδάξω!» και «μη ξεχάσεις να δείξεις στους μαθητές πώς όλα αυτά επηρεάζουν τον τρόπο σκέψης και συμπεριφοράς τους, έλεγα στον εαυτό μου». Το υπόβαθρο αυτό δένει γερά τις κοινωνίες μεταξύ τους. Όταν οι θεσμοί συμβαδίζουν με τις ανάγκες του καιρού τους βοηθούν τους ανθρώπους να ανοίξουν τα φτερά τους και να πετάξουν μακριά ενώ όταν είναι αναχρονιστικοί τούς κρατά πίσω καθηλωμένους στο χθες. Και η βιομηχανική εποχή που εισέβαλε στην Ελλάδα το δεύτερο μισό του 20ου αιώνα έφερε καινούργιους κοινωνικούς θεσμούς ή άλλαξε το περιεχόμενο τους, κάνοντας τους ανθρώπους να αισθάνονται συχνά ότι έχασαν τη γη κάτω από τα πόδια τους! Για παράδειγμα η ανδροκρατούμενη κοινωνία κλονίστηκε, η γυναίκα άρχισε να αποκτά δικαιώματα μόρφωσης, εργασίας, ψήφου, πολλές προκαταλήψεις και στερεότυπα γύρω από τις σχέσεις των δυο φύλων καταπολεμήθηκαν και η κοινωνία άρχισε να εκσυγχρονίζεται.. Κάθε μεταρρύθμιση όμως δεν σημαίνει αυτόματα κι εκσυχρονισμό, αν δεν καλύπτει αληθινές ανάγκες των ανθρώπων! Επαναστατικό μάθημα !
Ψυχολογία εξελικτική: οι γνωστές φάσεις ηλικιακής ανάπτυξης του ανθρώπου (βρέφος, νήπιο, παιδική ηλικία, εφηβεία, νεότητα, ωριμότητα, γεροντική ηλικία) αποκτούσαν άλλο νόημα ερευνώντας τα ιδιαίτερα ψυχολογικά χαρακτηριστικά της κάθε ηλικίας και τις επτά -7- ηλικιακές κρίσεις που περνά ο άνθρωπος μεγαλώνοντας, έντονες ή ήπιες ανάλογα το πως βιώνει ο καθένας την καθεμιά. Θυμάμαι με πόσο ενδιαφέρον παρακολουθούσαν οι μαθητές τη φάση της εφηβείας –την οποία έφερε η βιομηχανική εποχή – και δεν είχαν άδικο! Στις αγροτικές κοινωνίες οι άνθρωποι περνούσαν κατευθείαν από την παιδική ηλικία στη νεότητα, επειδή παντρεύονταν πολύ νέοι κι αναλάμβαναν ευθύνες οικογένειας και δουλειάς. Οι βιομηχανικές κοινωνίες όμως δημιούργησαν τη περίοδο της εφηβείας, γιατί μεσολαβούν μακροχρόνιες σπουδές για την εύρεση εργασίας, γεγονός που αναβάλλει τη σεξουαλική και οικονομική προσαρμογή τους, δημιουργώντας έτσι προβλήματα σχηματισμού κι αποδοχής της προσωπικής τους ταυτότητας, την οποία αναζητούν επί πολύ και η οποία δυσκολεύει την κοινωνική προσαρμογή τους.
Τι να πω για ένα άλλο μάθημα, την Πολιτική Οικονομία, η οποία είδε τη μελέτη της οικονομικής επιστήμης να αποκτά νόημα μόνο μέσα σε μια πολιτική κοινωνία, που τα μέλη της (κυρίαρχη τάξη -κυριαρχούμενα κοινωνικά στρώματα) έχουν συγκρουόμενα οικονομικά συμφέροντα, κάτι που σήμερα υπάρχει η τάση να "ξεχαστεί", αφού η Οικονομία παρουσιάζεται ως υπόθεση δυσνόητων αριθμητικών υπολογισμών και αλγορίθμων. Κι όμως η οικονομία είναι τόσο δεμένη με τα πολιτικοοικονομικά συστήματα και τις πολιτικές αποφάσεις αυτών που κατέχουν την εξουσία οικονομική και πολιτική κάθε φορά. Αυτοί ως φορείς δύναμης μπορούν να επιβάλλουν σχετικά εύκολα τη θέληση τους στο μεγάλο πλήθος των εργαζομένων που αντιστέκονται για το δίκιο τους με τους αγώνες τους!
Δίδαξα ακόμα Αρχές Πολιτικής Επιστήμης και ήλθα σε επαφή με τον πολιτικό στοχασμό διανοητών όπως ο Αριστοτέλης, ο Μακιαβέλι, ο Χόμπς, ο Ρουσσό, ο Μαρξ που εξηγούσαν π.χ γιατί οι κοινωνίες θέλουν να αποκτήσουν κράτος παραχωρώντας τα δικαιώματα των πολλών σε ολίγα μέλη της που χρήζονται κυβέρνηση, ποια γνωρίσματα πρέπει ν έχει μια εξουσία και γιατί κλπ. Κι εγώ θαύμαζα τα μέσα που χρησιμοποιούν τα δημοκρατικά καθεστώτα ή αποδοκίμαζα τα αυταρχικά γιατί ανάλογα το πώς τα μέσα αυτά χρησιμοποιούνται από τις κυβερνήσεις συμβάλλουν στην κοινωνική ευημερία ή στον εκφοβισμό και στη χρήση βίας. Εξάλλου στην Ελλάδα δεν έλειψαν οι ευκαιρίες πολιτικοποίησης της γενιάς μου: στρατιωτική δικτατορία 1967-1974, εξέγερση Πολυτεχνείου, Κυπριακό, Μεταπολίτευση, οικονομική κρίση του 2010 και Μνημόνια. Κι έτσι αυτή η ακαταλαβίστικη Πολιτική άρχισε να φωτίζεται, οι πολιτικές διαφωνίες να εξηγούνται. Κι όταν ο άνθρωπος δεν δέχεται παθητικά τα πολιτικά δρώμενα αλλά ενδιαφέρεται για τα κοινά και κρίνει κατά πόσο οι πολιτικές που εφαρμόζονται είναι δίκαιες κι ωφέλιμες για το σύνολο σχεδόν του λαού, τότε αρχίζει σιγά σιγά να γίνεται πολίτης!
Επειδή όμως δεν υπάρχει πάντα μια απάντηση για κάθε απορία του ανθρώπου και περισσότερο για τα μεγάλα ερωτήματα της ζωής δημιουργήθηκε η Φιλοσοφία, η οποία κατευθύνει τη σκέψη σχετικά με γνώσεις που αφορούν1. Πώς δημιουργήθηκε ο κόσμος (Οντολογία, δηλαδή ποιο είναι το πρώτο Ον από το οποίο ξεκίνησε ο κόσμος και πώς από αυτό γεννήθηκαν όλα τα άλλα; ( φιλοσοφικοί όροι: το Ειναι και το Γίγνεσθαι) 2. Γνωσιολογία δηλαδή Τι σημαίνει κατακτώ τη γνώση του κόσμου και πώς είμαστε σίγουροι ότι τη κατακτήσαμε; Η απάντηση σε αυτή την ερώτηση περνά μέσα από τρεις επιμέρους ενότητες: α.είναι εφικτή η γνώση του κόσμου αυτού; (ναι ή όχι ή δεν ξέρω;). β Κατάκτηση της γνώσης σημαίνει κατάκτηση της Αλήθειας και τι σημαίνει αλήθεια; και αυτή είναι αντικειμενική ή υποκειμενική; γ. Τελικά από που πηγάζει η γνώση του κόσμου; από τις αισθήσεις ή από το νου; κι αν από τα δυο, ποιο προηγείται τότε; 3. Ο τρίτος κλάδος της φιλοσοφίας, η Ηθική, διερωτάται: γιατί πρέπει να με απασχολούν η δημιουργία του κόσμου και η γνώση του; κι απαντά διότι οι γνώσεις αυτές βοηθούν να απαντηθεί "ποιο είναι το νόημα του κόσμου" και με βάση τι πιστεύουμε για νόημα καθορίζεται και το "πώς οφείλει να ζει ο νοήμων άνθρωπος μέσα σε αυτόν τον Κόσμο, σε ποιες αξίες να πιστεύει και γιατί;".
Έτσι μόνο ο άνθρωπος με το φιλοσοφικό στοχασμό - ο οποίος δίνει γενικούς εναλλακτικούς τρόπους απαντήσεων - μπορεί να ηρεμήσει και να απαλύνει κάπως τον καημό του γιατί όσες γνώσεις και αν αποκτήσει, δεν του απαντούν με ακλόνητη βεβαιότητα στα τρία αυτά μεγάλα ερωτήματα της ζωής και του κόσμου!
&
Κι αν ο ένας δρόμος μου για την απόκτηση της μόρφωσης περνούσε μέσα από την εκπαίδευση, ο άλλος μεγάλος δρόμος περνούσε μέσα από το κοινωνικό και πολιτιστικό περιβάλλον στο οποίο έτυχε να ζήσει η γενιά μου, το οποίο τότε πρόσφερε πολλές ευκαιρίες για απόκτηση γνώσεων και μόρφωσης. Στον καιρό μας λοιπόν εμφανίστηκαν για πρώτη φορά και θέριεψαν τα Μέσα Επικοινωνίας, τα οπτικοακουαστικά που κατέκτησαν αμέσως σχεδόν τους πάντες και τους καθήλωσαν μπροστά σε μια μεγάλη οθόνη, αυτή της τηλεόρασης και λίγες δεκαετίες αργότερα σε αυτή του Ηλεκτρονικού υπολογιστή, και μια ακόμα μικρότερη, αυτή του κινητού τηλεφώνου, που χωρά στην παλάμη του ενός χεριού μας και τη κουβαλάμε διαρκώς μαζί μας. Επανάσταση στη διάδοση πληροφοριών, εικόνων αλλά όχι αναγκαστικά και γνώσεων γιατί η απόκτηση της γνώσης απαιτεί να ξεχωρίσεις τις χρήσιμες από αυτές, να τις αφομοιώσεις και να τις εντάσσεις στη ζωή σου. Δεν είχε συμβεί ποτέ στην ιστορία της ανθρωπότητας να αποκτήσει Διαδίκτυο με πληροφοριο-δρόμους, οι οποίοι μεταφέρουν τόσες πολλές και τόσο γρήγορα μεταδιδόμενες από το ένα άκρο της γης στο άλλο πληροφορίες, στις οποίες κάποιος έχει πρόσβαση με ένα απλό πάτημα του κουμπιού στις ψηφιακές συσκευές του! Αν δεν ξέρει όμως να χειριστεί αυτή την υπερπληροφόρηση που δέχεται, εύκολα χάνεται, παθαίνει σύγχυση και πλύση εγκεφάλου. Κι εδώ έγκειται ο ρόλος του σύγχρονου δάσκαλου και του σχολείου να μάθει στον νέο να ξεχωρίζει και να επιλέγει γνώσεις. Μέσα σε αυτόν τον όγκο πληροφοριών όμως κρύβεται ο πλούτος γνώσεων του ανθρώπινου πολιτισμού ανακατεμένος με τα σκουπίδια και τα παράσιτα που συμφύονται μαζί του. Το καλό και το κακό μαζί! Ένα μεγάλο θέμα που αγγίζει και την παραγόμενη γνώση, που θίγεται προς το τέλος του δοκιμίου τούτου.
Επανερχόμενη στο ευρύτερο κοινωνικό περιβάλλον πίσω στα χρόνια εκείνα, της λεγόμενης Μεταπολίτευσης, αυτό πρόσφερε πολλές ευκαιρίες στη γενιά μου για να έλθει σε επαφή με τον μαγικό κόσμο των Καλών Τεχνών, που τότε γνώριζαν μεγάλη άνθιση. Νέοι μουσικοσυνθέτες, ζωγράφοι, σκηνοθέτες, ποιητές, ηθοποιοί, εκθέσεις ζωγραφικής, μπουάτ, θέατρα πλούτιζαν το νεοελληνικό πολιτισμό που είχε μείνει πίσω στα μετεμφυλιακά χρόνια. Ποιος δεν συγκινήθηκε και δεν συγκινείται ακόμα από τη μελωδία των μουσικών ήχων, τις αέρινες χορευτικές φιγούρες, τους ποιητικούς στίχους με εκφραστική τελειότητα, τους ζωγραφικούς πίνακες που ο πλούτος των χρωμάτων τους είτε με λεπτές αποχρώσεις ή βαθιές αντιθέσεις ντύνουν τα σχέδια ενός πίνακα; ποιος δεν στάθηκε να θαυμάσει ένα γλυπτό, όταν η σμίλη του καλλιτέχνη δίνει ψυχή στο άψυχο μάρμαρο ή μέταλλο; ή ποιος δεν θαυμάζει ένα κτήριο που ξεχωρίζει για την αρμονία των όγκων, των γραμμών του, των υλικών και των χρωμάτων του; ή ποιον δεν τον έχει συνεπάρει σε άλλους κόσμους μια καλή κινηματογραφική ταινία ή μια καλή θεατρική παράσταση ψυχαγωγώντας τον δείχνοντας του έμμεσα που βρίσκεται η ομορφιά της ζωής; Είναι κι αυτός ένας άλλος τρόπος να γνωρίσουμε τον κόσμο, όχι πια μόνο μέσα από τον ορθολογισμό της επιστήμης αλλά μέσα κι από τα συναισθήματα, τη δημιουργική φαντασία μας, που γεννά η επαφή μας με τον κόσμο τούτο και κάποιοι ευαίσθητοι άνθρωποι τα αποτυπώνουν με την τέχνη του βέβαια ο καθένας! Και στη νέα ψηφιακή εποχή που έχουμε εισέλθει, προστέθηκε και το Διαδίκτυο για να μπορούν εκατομμύρια άνθρωποι τώρα να τα απολαμβάνουν, αρκεί να τα ξεχωρίζουνε και να τα παρακολουθούνε!
Κάποτε ρώτησα τους μαθητές μου «ποιος τρόπος είναι καλύτερος να γνωρίσουμε τον κόσμο, ο επιστημονικός ή ο καλλιτεχνικός;» δεν ήταν εύκολη η απάντηση, μπερδεύτηκαν, ώσπου μια μαθήτρια απάντησε «μήπως αλληλοσυμπληρώνονται κυρία;» κι είχε πολύ δίκιο. Για παράδειγμα ο γεωπόνος εξετάζει ένα δέντρο, γνωρίζει τις φάσεις ανάπτυξης του, τις πιθανές αρρώστιες του. Αλλά για τη δροσιά του ήσκιου του, το θρόισμα των φύλλων του, την πρασινάδα του φυλλώματος του, που απολαμβάνουμε, όταν ερχόμαστε κοντά στη φύση, ποιος άλλος θα μας μιλήσει, αν όχι αυτός που συγκινείται από όλα αυτά! Κι 'ετσι με τις δυο αυτές οπτικές αποκτούμε ολοκληρωμένη εικόνα για το τι είναι δεντρο! «μα κυρία αυτά τα ξέρουμε χωρίς να σπουδάσουμε και χωρίς να είμαστε ζωγράφοι» είπε ένας άλλος μαθητής. «Φυσικά γιατί εκτός από την επιστημονική και την καλλιτεχνική γνώση υπάρχει και η εμπειρική γνώση την οποία αποκτούμε εύκολα όλοι μας μέσα από τις καθημερινές εμπειρίες μας. Η εμπειρική όμως γνώση δεν εμβαθύνει, συνήθως στέκεται στο φαίνεσθαι κι όχι στο είναι, αγνοώντας τη βαθιά αλήθεια κι ομορφιά των πραγμάτων. Γι αυτό ή τα προσπερνάμε αδιάφοροι ή τα υποτιμούμε, ή εκλαμβάνουμε το άσχημο για όμορφο, ή και τα καταπολεμούμε. Για παράδειγμα, όταν στην Αναγέννηση κάποιοι ζωγράφισαν κοσμικά θέματα και το γυμνό ανθρώπινο σώμα δεν τα αναγνώρισαν όλοι αμέσως ως ωραία που άξιζε να γίνουν θέμα των Τεχνών γιατί είχαν συνηθίσει στα θρησκευτικά θέματα, ή όταν εμφανίζονται νέα μουσικά είδη ή η μοντέρνα τέχνη κ.α. Το αληθινά ωραίο έχει μια αρμονία του εσωτερικού περιεχομένου του με την εξωτερική μορφή του» κι έκλεισε η συζήτηση, υποσχόμενη να συνεχιστεί μια άλλη φορά, γιατί κτύπησε διάλειμμα.
Και ο ρόλος της φαντασίας, που ο λαός την αποκαλεί έμπνευση, είναι πιο εμφανής στην παραγωγή των καλλιτεχνικών έργων σε σύγκριση με τα επιστημονικά έργα που ο ορθολογισμός κυριαρχεί ενώ δεν λείπει και η φώτιση στους μεγάλους επιστήμονες. Η αλήθεια όμως είναι ότι η σύλληψη και η έκφραση του καινούργιου απαιτεί πολλή δουλειά και γνώση της κάθε προϋπάρχουσας παράδοσης ώστε να λειτουργήσει η η δημιουργική φαντασία. Και ως δημιουργική εννοούμε βέβαια όχι την αρρωστημένη φαντασία αλλά αυτή που καταφέρνει να αφομοιώνει τα ζωντανά στοιχεία της παράδοσης και να τα παντρεύει με τα σύγχρονα, γεφυρώνοντας έτσι το χθές με το σήμερα. Τότε μια καινούργια γνώση γεννιέται, η οποία αφού περάσει τη βάσανο της δοκιμασίας, επικρατεί, όταν βελτιώνει και ομορφαίνει τη ζωή των ανθρώπων. Πράγματι η φαντασία πυροδοτεί το όνειρο και την έμπνευση και παραμένει ως ένα βαθμό ακόμα μυστήριο, που γοητεύει και συνεχίζει να εμπνέει ευαίσθητες ψυχές γύρω από την ανθρώπινη περιπέτεια πάνω στη γη!
&
Πάντα αναγνώριζα την αξία των θετικών επιστημών αλλά δεν κατείχαν ιδιαίτερη θέση στην καρδιά μου μέχρι που διάβασα κάποια βιβλία που με ταρακούνησαν και με έμπασαν στην ομορφιά τους! Θυμάμαι τη συνάδελφο, που μου σύστησε το βιβλίο «Το θεώρημα του Παπαγάλου» λέγοντας μου ότι θέμα του είναι η εξέλιξη των μαθηματικών. «Μα τα μαθηματικά πώς να γίνουν θέμα λογοτεχνίας;» της απάντησα. «διαβασέ το, έχει πολύ ενδιαφέρον, θα σου αρέσει» μου είπε. Και πράγματι «Οι επιστημονικές αλήθειες χρειάζονται ωραίες ιστορίες για να τραβήξουν τους ανθρώπους και να τους κάνουν να τις αγαπήσουν» θέτει ως μότο στην πρώτη σελίδα του βιβλίου του ο συγγραφέας Ντένι Γκετζ, καθηγητής Ιστορίας των Επιστημών στο Πανεπιστήμιο της Σορβόνης.
Όλα ξεκίνησαν όταν οι αρχαίοι Έλληνες στοχάστηκαν ότι πίσω από το Χάος που έβλεπαν γύρω τους πρέπει να υπήρχε μια Λογική τάξη που είχε οργανώσει αυτό το Χάος σε Κόσμο. Κόσμο τον ονόμασαν γιατί ήταν πολύ όμορφος, από το ρήμα κοσμώ> κόσμημα. Αναζήτησαν λοιπόν τις Λογικές Σχέσεις που συνδέουν σε μια Λογική Τάξη τον Κόσμο παρατηρώντας αρχικά τη φύση και τον ουρανό! Είχε έρθει η ώρα, ο μύθος, να παραχωρήσει τη θέση του στον ορθολογισμό για την ερμηνεία του Κόσμου, με τη συνειδητοποίηση των πρώτων φιλοσοφικών κι επιστημονικών εν-νοιών! Για παράδειγμα ο Θαλής ο Μιλήσιος περπατώντας στην Ιωνία και βλέποντας ένα στρογγυλό βότσαλο στην παραλία, μετά μια μαργαρίτα στο λιβάδι και το ολόγιομο φεγγάρι στον ουρανό αναρωτήθηκε τί κοινό έχουν αυτά τα τρία τα τόσα άσχετα μεταξύ τους ... και κατέληξε μετά από βάσανο σκέψης ότι και τα τρία είναι στρογγυλά δηλαδή έχουν το ίδιο Σχήμα. Κι έτσι γεννήθηκε η λογική έν-ννοια του σχήματος και των χαρακτηριστικών που έχει το καθένα τους: Κύκλος, Τρί-γωνο, Τετρά-γωνο ... και στη συνέχεια αναρωτήθηκε για τις λογικές σχέσεις μεταξύ τους αλλά και με την ευθεία γραμμή και τις ονομάτισε λέγοντας π.χ εγ-γεγραμμένο τρίγωνο σε κύκλο ή περι-γεγραμμένο. Και μια ευθεία μπορεί να τέμνει τον κύκλο περνώντας από το κέντρο του και λέγεται διά-μετρος κι αν δεν περνά από το κέντρο του λέγεται χορδή. Όσο για την ευθεία γραμμή τριγώνου της έχουν αποδοθεί διάφοροι χαρακτηρισμοί ανάλογα από ποια γωνία ξεκινά και σε ποιο σημείο της απέναντι πλευράς καταλήγει (διχο-τόμος γωνίας, διάμεσος ) και για σχήματα με περισσότερες γωνίες αποκαλείται διαγώνιος. Στη συνέχεια διέκριναν τους όγκους ή τους κατασκεύασαν και τους έδωσαν ονόματα ( Σφαίρα, Κύβος, Πυραμίδα ....). Στη συνέχεια ανακάλυψαν την Απόδειξη ως μέθοδο έρευνας , η οποία προσφέρει πειθώ ακλόνητη και οδηγεί στην κατάκτηση της αλήθειας και η Γεωμετρία άρχισε να απογειώνεται!
Προχωρώντας στον χρόνο Έλληνες, Άραβες, Ινδοί, Ευρωπαίοι επινόησαν την ποσότητα και τους αριθμούς για να τη μετρούν, αρχικά με τους ακέραιους θετικούς αριθμούς και αργότερα με τους αρνητικούς αριθμούς βάζοντας το πρόσημα μείον (-) κι ακόμα επινόησαν τα κλάσματα και τους δεκαδικούς. ‘Ολους αυτούς τούς αποκάλεσαν ρητούς αριθμούς, γιατί δηλώνονται ρητά, ξεκάθαρα. Ανακάλυψαν όμως ότι σε κάποια προβλήματα δεν υπάρχουν ρητοί αριθμοί για να δηλώσουν ένα αποτέλεσμα, και αυτούς τους ονόμασαν άρρητους (π.χ η διαγώνιος του τετραγώνου 2 επί 2 δηλώνεται με τον άρρητο αριθμό: τετραγωνική ρίζα του 2). Οι ρητοί και οι άρρητοι αποτελούν τους πραγματικούς αριθμούς. Επειδή όμως με τους πραγματικούς αριθμούς αδυνατούσαν να δώσουν λύσεις σε κάποια καινούργια προβλήματα επινόησαν τους φανταστικούς προσθέτοντας στο τέλος των ακεραίων θετικών αριθμών το γράμμα i εκ του imagine= φαντάζομαι, οι οποίοι συνδυαζόμενοι με τους πραγματικούς αριθμούς δίνουν τους μιγαδικούς π.χ 3+2i.
Καθώς η μαθηματική σκέψη προχωρούσε, χωριζόταν σε επιμέρους κλάδους αναζητώντας κάθε φορά τις λογικές σχέσεις που επικρατούν μέσα στον κόσμο και στο Σύμπαν. Κατά το Διαφωτισμό όμως οι μαθηματικοί κατάφεραν το αδιανόητο: να υπολογίσουν την κίνηση! Δεν αρκέστηκαν στο να υπολογίζουν το μήκος ευθειών και το εμβαδόν επίπεδων επιφανειών αλλά κατάφεραν να υπολογίζουν το μήκος των κυρτών γραμμών, ας πούμε μιας έλικας, και το εμβαδόν των κυρτών επιφανειών, αναλύοντας τις μεν γραμμές σε σημεία, τα δε κυρτά σε ευθείες γραμμές! Έτσι η Ευκλείδεια Γεωμετρία δίνει τη σκυτάλη στην Αναλυτική Γεωμετρία, η οποία μπορεί τώρα να μετρά τα πάντα! Η πρόοδος συνεχίζεται για να φθάσουμε τον 20ο αιώνα στα μοντέρνα μαθηματικά και στις μη Ευκλείδιες Γεωμετρίες.
Η αλαζονεία όμως για την απόλυτη αλήθεια, που φαντάστηκαν ότι θα κατακτήσει ο μαθηματικός ορθολογισμός, δέχτηκε αμφισβήτηση στις αρχές του 20ου αιώνα ώσπου ο Αυστριακός μαθηματικός Γκέντελ απέδειξε ότι υπάρχουν προβλήματα που δεν έχουν ορθολογική λύση! Μέχρι τότε οι μαθηματικοί πίστευαν ότι το κλειδί της λύσης ενός προβλήματος υπάρχει αλλά έχει χαθεί μέσα στο δωμάτιο και είναι θέμα χρόνου να βρεθεί. Ο Γκέντελ απέδειξε ότι για κάποια προβλήματα δεν υπάρχει λύση, κλειδί μέσα στο δωμάτιο και το τραγικό είναι ότι δεν γνωρίζουμε εκ των προτέρων ποια είναι αυτά!
Η Φυσική επιστήμη που ήταν καθηλωμένη για αιώνες στην παρατήρηση της φύσης, με την Αναλυτική Γεωμετρία βρίσκει επιτέλους το δικό της μαθηματικό εργαλείο για να αναπτυχθεί και κάνει θαύματα! Από τη Θεωρία μπορεί τώρα να περάσει και στις Πρακτικές Εφαρμογές της δίνοντας έτσι μεγάλη ώθηση στην Τεχνολογία. Μέσα σε δυο αιώνες σχεδόν κατάφερε να μελετήσει πολλά από τα φαινόμενα της Φύσης, να κατανοήσει τί ακριβώς συμβαίνει πίσω από αυτά τα φαινόμενα (οπτικά, ακουστικά, κινητικά, μαγνητικά, θερμοδυναμικά ...), να ερευνήσει τις μορφές της ύλης και της ενέργειας, να ανακαλύψει τις 4 θεμελιώσεις δυνάμεις που κυβερνούν το Σύμπαν ( βαρύτητα, ηλεκτρομαγνητική, πυρηνική ασθενής και πυρηνική ισχυρή).Με άλλα λόγια η έρευνα της Φυσικής εξαπλώνεται από τα πιο μικρά στοιχεία της ύλης (άτομο, σωματίδια, κβάντα) μέχρι ... τα μεγαλύτερα, τους γαλαξίες. Σήμερα για να ακριβολογούμε αναφερόμαστε στις Φυσικές Επιστήμες (σεισμολογία, μετεωρολογία, χημεία, γεωλογία, αστρονομία, ... ) για να καλύψουμε αυτό το τόσο πλατύ εύρος της παλιάς κλασσικής Φυσικής επιστήμης.
Η επιστήμη της Χημείας με είχε εντυπωσιάσει ως μαθήτρια λόγω των ακαταλαβίστικων χημικών αντιδράσεων που περιέγραφε, όταν ερχόντουσαν σε επαφή κάποια χημικά στοιχεία ή χημικές ενώσεις μεταξύ τους. Άργησα όμως να συνειδητοποιήσω την αξία της επιστήμης αυτής που ερευνά ποια είναι τα συστατικά στοιχεία της ύλης (χημικά στοιχεία ονομάζονται σε επίπεδο ατόμου). Κι ολόκληρος ο Κόσμος μας μαζί με το Σύμπαν αποτελείται από 118 τέτοια στοιχεία (πχ οξυγόνο, υδρογόνο, άνθρακας, φώσφορος, σίδηρος, μαγνήσιο, θείο κλπ ). Στη συνέχεια μας πληροφορεί για τις ιδιότητες των στοιχείων αυτών και τις (χημικές) αντιδράσεις βάσει των ιδιοτήτων τους, που προκαλούνται, όταν αυτά έλθουν σε επαφή μεταξύ τους. Αντιδράσεις ποικίλες, ωφέλιμες ή βλαβερές για την υγεία και το περιβάλλον. Η χημεία λοιπόν είναι διαρκώς παρούσα στην καθημερινότητας μας : από τον αέρα που αναπνέουμε , από το νερό που πίνουμε, από τη διατροφή μας (αν είναι μολυσμένα ή όχι), τις πρώτες ύλες που χρησιμοποιούμε για να παράγουμε τρόφιμα, ποτά ή να κατασκευάσουμε εργαλεία, σπίτια κλπ. Για παράδειγμα η χρήση των ορυκτών καυσίμων για παραγωγή ενέργειας εκλύει διοξείδιο του άνθρακα που εγκλωβίζεται στην ατμόσφαιρα, δημιουργεί το φαινόμενο του θερμοκηπίου που προκαλεί την κλιματική κρίση που ζούμε σήμερα! Χιλιάδες παραδείγματα της προσφοράς της επιστήμης της Χημείας στην ανάπτυξη της Φαρμακευτικής, του κλάδου των καλλυντικών, των χημικών χρωμάτων κι άλλων.
Τελικά όλες αυτές οι θετικές επιστήμες συνέβαλαν να αναπτυχθεί η Τεχνολογία. Η γενιά μου έζησε τη δεύτερη βιομηχανική επανάσταση με τη χρήση του ηλεκτρισμού και της αυτόματης μηχανής που έκαναν εύκολη τη καθημερινότητα του ανθρώπου Στις αρχές του 21ου αιώνα όμως έχει περάσει ήδη στην ψηφιακή εποχή με τη χρήση του ηλεκτρονικού υπολογιστή και το Διαδίκτυο και προχωρά ήδη στην επανάσταση της Τεχνητής Νοημοσύνης. Πού ξανακούστηκε ο άνθρωπος να παραχωρεί το κύριο γνώρισμα της ύπαρξης του τη νόηση, που τον ξεχωρίζει από τα άλλα ζώα σε μια μηχανή που παράγει νόηση! Βέβαια δεν είναι ίδια η ανθρώπινη νόηση, η πλούσια, σύνθετη με τη δημιουργική φαντασία, με συνείδηση, ενσυναίσθηση και ηθική. Η τεχνητή νοημοσύνη μοιάζει περισσότερο με στατιστική και λογοκλοπή αλλά μπορεί να εκτελεί χιλιάδες πράξεις σε κλάσματα δευτερολέπτου, κάτι που το ανθρώπινο μυαλό δεν την προλαβαίνει. Κι αυτό την κάνει πανίσχυρη, διότι μπορεί να παράγει γρήγορα νέες επιστημονικές γνώσεις ενώ παλαιότερα απαιτούνταν πολύς χρόνος. Από την άλλη όμως ανάλογα τι είδους Δεδομένα χρησιμοποιεί ο προγραμματιστής που κατασκευάζει τους Αλγορίθμους της με τους οποίους δουλεύει, μπορεί να προκύψουν τέρατα παραλογισμού και ανηθικότητας. Ο έλεγχος της λοιπόν δεν είναι εύκολος και χρειάζεται πολλή γνώση και ήθος ακόμα για να επεκταθεί στη ζωή μας.
Μια άλλη επιστήμη, η βιολογία μαζί με τις συναφείς βιοϊατρικές επιστήμες έφθασε στο σημείο να ανακαλύψει ακόμα και μυστικά της ζώσας ύλης! Ερευνώντας το κύτταρο, το μικρότερο στοιχείο της ζώσας ύλης έφθασε στον πυρήνα του, μέσα στον οποίο ανακάλυψε το DNA με τα γονίδια του, που είναι οι φορείς της κληρονομικότητας. Έτσι δημιουργήθηκε ένας νέος κλάδος η Γενετική και στη συνέχεια η Μηχανική Γενετική χάρη στην οποία ο άνθρωπος μπορεί να επέμβει και να αλλάξει κάποια στοιχεία της κληρονομικότητας! Απίστευτες γνώσεις! όπως και η ανακάλυψη της κλωνοποίησης, με την οποία μέθοδο γεννήθηκε ένα πρόβατο πανομοιότυπο με την μητέρα του, χωρίς να μεσολαβήσει η φυσική γονιμοποίηση της μητέρας του δηλαδή του θηλυκού οργανισμού από ένα αρσενικό πρόβατο!
Σε αυτό το πλούσιο ταξίδι της γνώσης δεν μπορώ να μην εκφράσω το θαυμασμό μου προς την ιατρική επιστήμη, τον σημαντικότατο αυτόν κλάδο γνώσης που έχει εμφανιστεί ήδη από την αρχαιότητα και που ο άνθρωπος επιζητά τη βοήθεια της από τη γέννηση του μέχρι το θάνατο του. Και τι δεν έχει κάνει η ιατρική για να απαλλάξει τον άνθρωπο από τον σωματικό πόνο, από ασθένειες, τραυματισμούς, αναπηρίες που τον ταλαιπωρούν και μπορεί να τον οδηγήσουν στο θάνατο. Ανακαλύπτει τη δομή-σκελετό του ανθρωπίνου σώματος και τη λειτουργία του σε βάθος εξειδικεύοντας τη γνώση σε επιμέρους τομείς (π.χ ανατομία, κυκλοφορία αίματος, καρδιά, πνεύμονες ... ), επεμβαίνει προληπτικά ενημερώνοντας τους πολίτες, προχωρά σε εμβολιασμούς, θεραπεύει με τα κατάλληλα φάρμακα, προχωρά σε εγχειρήσεις (στην αρχή χωρίς αναισθητικό και σήμερα μιλάνε για ρομποτική χειρουργική εξ αποστάσεως ) και υπόσχεται για το μέλλον να θεραπεύσει ανίατες ασθένειες και να κάνει μεταμόσχευση ανθρωπίνων οργάνων! Επαναλαμβάνω το χιλιοειπωμένο "Η υγεία είναι το πολυτιμότερο αγαθό του ανθρώπου" και ο ασθενής είναι ένα ευάλωτο άτομο που χρειάζεται την προστασία όλων. Και ο γιατρός του φέρει μεγάλη ηθική ευθύνη να μη του χορηγήσει φάρμακα που θα τον βλάψουν, να μη τον εκμεταλλευτεί ποικιλοτρόπως. Το πνεύμα αυτό εκφράζει "ο όρκος του Ιπποκράτη" . Και φθάσαμε σήμερα, στα χρόνια της τεχνικής νοημοσύνης, κάποιοι να επαίρονται ότι μπορούν να "καταργήσουν" το θάνατο επιμηκύνοντας τη ζωή κατά δεκάδες μέχρι εκατοντάδες χρόνια και να δημιουργήσουν τον "μετάνθρωπο" ένα είδος υπερανθρώπου - θεού, homo deus που θα πάρει τη θέση του homo sapiens, που χρειάστηκαν εκατομμύρια χρόνια μέχρι ο πρωτόγονος άνθρωπος να αποκτήσει σκέψη λογική! Οποία Ύβρις!
& & &
Η αμφισβήτηση της (τεχνολογικής) γνώσης
Και ο άνθρωπος με τις τόσες πολλές και συσσωρευμένες γνώσεις, που αποκτήθηκαν μέσα σε λίγες δεκαετίες, αρχίζει να αμφισβητεί την αξία της γνώσης, να τρομάζει γιατί αισθάνεται ότι δεν μπορεί να τις ελέγξει όλες προς όφελος του. Μετά τη ρίψη της ατομικής βόμβας στη Χιροσίμα το 1945 και γενικότερα τη χρήση σύγχρονων πολεμικών όπλων αλλά και την επέμβαση στο γονιδίωμα που δημιούργησε τους γενετικά τροποποιημένους οργανισμούς, και κυρίως την κλιματική κρίση λόγω της χρήσης των ορυκτών καυσίμων, η τεχνολογική γνώση στοχοποιείται όλο και περισσότερο για τα αρνητικά αποτελέσματα που απειλούν την υγεία του ανθρώπου και καταστρέφουν το περιβάλλον και το κλίμα. Σήμερα έχει συνειδητοποιηθεί ότι ελλοχεύουν μεγάλοι κίνδυνοι από την κακή χρήση της τεχνολογίας, εξ αιτίας του οικονομικού και πολιτικού κέρδους που προωθούν αυτοί που την ελέγχουν. Γι αυτό η ανάπτυξη της επιστήμης και η χρήση της πρέπει να κινούνται μέσα σε κάποια ηθικά όρια. Ο Γκάντι θεωρούσε την «Επιστήμη χωρίς Ηθική» ένα από τα επτά θανάσιμα αμαρτήματα του ανθρώπου, ο δε Πλάτων έγραψε «πάσα επιστήμη χωριζομένη δικαιοσύνης και της άλλης αρετής πανουργία ου σοφία φαίνεται».
Ο άνθρωπος όμως δεν μπορεί να αποφύγει τη γνώση, διότι όπως είπε ο Αριστοτέλης «φύσει του ειδέναι ορέγεσθαι», αλλιώς θα ζούσε ακόμα στο επίπεδο του ζώου. Σύμφωνα όμως με το μύθο των Πρωτοπλάστων, αυτοί ζούσαν ευτυχισμένοι μέσα στον Παράδεισο μέχρι που έφαγαν τον απαγορευμένο καρπό από το δέντρο της γνώσης του καλού και του κακού κι εκδιώχτηκαν από τον Παράδεισο. Ερμηνεύοντας το μύθο θα έλεγα ότι η γνώση αποκρύβει το καλό αλλά πάντα παραμονεύει και το κακό να εμφανιστεί, αν η γνώση δεν χρησιμοποιείται με τρόπο που να οφελεί τον άνθρωπο. πχ το φάρμακο γιατρεύει αλλά μπορεί και να σκοτώσει ! Γι αυτό ο άνθρωπος για να ζει εν ειρήνη πρέπει να γνωρίζει τι είναι καλό, το αγαθό κατά Πλάτωνα και Σωκράτη. Το καλό όμως για διάφορους λόγους, συνήθως από ιδιοτέλεια ή αμάθεια συσκοτίζεται, και πρέπει να αποκαλύπτεται κάθε φορά που οι συνθήκες ζωής αλλάζουν. Ευθύνη έχει λοιπόν η κοινωνία και η πολιτεία να θέτουν ηθικά όρια και νόμους τέτοιους που να περιορίζουν το κακό και να μην επιτρέπουν με τη δράση τους να βλάπτει τις κοινωνίες και να σκοτώνει ανθρώπους. Ένα τέτοιο δυστοπικό σενάριο για το μέλλον της ανθρωπότητας κυκλοφορεί ήδη από τις πρώτες δεκαετίες του 21ου αιώνα, όπου η Τεχνική Νοημοσύνη θα αλλάξει τα πάντα, λένε, ο άνθρωπος θα καταστεί δούλος της, η ζωή πάνω στη Γη εφιαλτική σε συνδυασμό και με την κλιματική κρίση. Η γνώση θα φταίει γι αυτό ή ορισμένοι άνθρωποι που με την οικονομική και πολιτική δύναμη που κατέχουν, κατευθύνουν την παραγωγή της γνώσης σε εφευρέσεις που τους είναι χρήσιμες ή τις χρησιμοποιούν για την κυριαρχία τους αδιαφορώντας για το γενικό καλό;
& & &
Η αξία της Γλώσσας ως μέσον επικοινωνίας και έκφρασης και Γραπτός Λόγος
Μια άλλη μέρα περπατώντας στους δρόμους της γνώσης έτυχε να μπω σε ένα εργαστήριο, που έγραφε απέξω "Παραγωγή Γραπτού λόγου". Μου έκανε εντύπωση, εγώ ήξερα να γράφω, τί περισσότερο θα μάθαινα; Η δουλειά μου ως φιλόλογος όμως με ανάγκασε να μπω μέσα, έπρεπε να διδάξω στους μαθητές να γράφουν έκθεση, κι όχι μόνο. Εκεί μου είπανε πολλά, πρώτα για την αξία του γραπτού λόγου και μετά μου έδωσαν ασκήσεις για να εξασκηθώ στην παραγωγή του. Αν εξασκηθείς στην παραγωγή γραπτού λόγου, θα μάθεις τη γλώσσα καλύτερα, θα αναγκαστείς να χρησιμοποιήσεις πλουσιότερο λεξιλόγιο, θα συνειδητοποιήσεις πολλά μυστικά του λόγου (ακρίβεια έκφρασης, συγκινησιακή και λογική χρήση της γλώσσας κλπ,. Ο γραπτός λόγος επιπλέον, καλλιεργεί κατ’ εξοχήν τη σκέψη, διότι προσφέρει το χρόνο να σταθεί κάποιος να σκεφτεί ξανά τα γραφόμενα σε αντίθεση με τον προφορικό που ρέει και φεύγει. Όταν κάποιος γνωρίζει να γράφει ολοκληρωμένα κείμενα, τότε κατανοεί πιο εύκολα τα γραπτά κείμενα των άλλων, αλλιώς υπάρχει ο κίνδυνος του λειτουργικού αναλφαβητισμού, να γνωρίζει κάποιος γραφή κι ανάγνωση αλλά να αδυνατεί να κατανοεί πολλά γραπτά κείμενα! Ακόμα, μου είπανε ότι ο γραπτός λόγος διασώζει την πολιτιστική κληρονομιά κάθε τόπου, αλλά και της ανθρωπότητας και σε φέρνει σε επαφή και με τη σύγχρονη σκέψη. Ο πολιτισμός μας είναι κατεξοχήν γραπτός, διότι σε αυτόν αποθηκεύεται η μνήμη της ανθρωπότητας: νομοθεσίες, επιστήμες, έντυπος Τύπος, λογοτεχνία και παντού εισχωρεί ακόμα και στις θετικές επιστήμες.
Βάλθηκα λοιπόν κι εγώ να εξασκηθώ στη γραφή μιας σχολικής Έκθεσης, και διαπίστωσα ότι μου έλειπαν γνώσεις γύρω από το δοθέν θέμα, μου έλειπαν και πολλές λέξεις για να διατυπώσω με ακρίβεια τις σκέψεις μου, και επιπλέον επαναλάμβανα συχνά τα ίδια πράγματα αγνοώντας πώς να οργανώσω σε μια λογική σειρά τις σκέψεις μου ώστε ο λόγος να κυλά φυσικά κι αβίαστα πείθοντας ή προκαλώντας συγκίνηση ανάλογα. Πράγματι τώρα συνειδητοποιούσα γιατί η έκθεση ήταν ένα μάθημα που μισούσα ως μαθήτρια, φοβόμουνα ως πρωτοδιόριστη καθηγήτρια, και τελικά με έκανε να λατρέψω τον γραπτό λόγο. Κανείς δεν είχε διδάξει τη γενιά μου πώς να γράφει έκθεση, εκτός από το γενικόλογο να έχει πρόλογο, κυρίως θέμα, επίλογο. Δεκαπέντε χρόνια αργότερα οι εκπαιδευτικές μεταρρυθμίσεις εισήγαγαν επιτέλους στα σχολεία μάθημα Νεοελληνικής Γλώσσας που περιελάμβανε και τη διδασκαλία Γραπτού Λόγου πάνω σε ένα κοινωνικό θέμα, που προηγουμένως το είχαμε διδάξει. Η Νεοελληνική γλώσσα διδασκόταν τώρα οργανωμένα και την έθεταν ισόβαρα με τη διδασκαλία της Αρχαίας Ελληνικής. Μη έχοντας κυκλοφορήσουν ακόμα μελέτες και βοηθήματα για τη διδασκαλία της, η γενιά μου αναγκάστηκε να μάθει πολλά μόνη της.
Θυμάμαι πόσα βράδυα, όταν τα παιδιά μου έπεφταν να κοιμηθούν, πήγαινα στο δωμάτιο μου και διάβαζα το κυριακάτικο Ένθετο της εφημερίδας «Βήμα» και άλλων εφημερίδων που ανέλυαν σύγχρονα κοινωνικά θέματα. Και δεν διάβαζα απλά αλλά υπογράμμιζα λέξεις και φράσεις, έβγαζα πλαγιότιτλους για να βρίσκω εύκολα την πληροφορία, όταν θα την αναζητούσα, έκοβα αποκόμματα και τα φύλαγα σε ντοσιέ. Θυμάμαι τα περιοδικά που διάβαζα πχ περιμένοντας τη σειρά μου σε ιατρεία και αποστήθιζα λέξεις και φράσεις που μπορούσαν να μου φανούν χρήσιμες και τις επαναλάμβανα νοερά στο μυαλό μου για να μη τις ξεχάσω. Έτσι εξασκήθηκα να βρίσκω τί θα γράψουν ( περιεχόμενο έκθεσης), ποιες λέξεις είναι οι πιο κατάλληλες να το διατυπώσουν ( εκφραστικά μέσα) και με ποια λογική σειρά να οργανώνουν τις σκέψεις τους (δομή). Πρώτα μάθαινα εγώ να γράφω και μετά ή συγχρόνως τη δίδασκα στους μαθητές. Πολύ δύσκολο έργο όμως, αν αναλογιστεί κανείς ότι είναι μια προσπάθεια φυγής από ένα σύστημα που έχει συνηθίσει την αποστήθιση.
Η εξάσκηση μου στο γραπτό λόγο συνεχίστηκε, με τις καταγραφές των αναγνώσεων βιβλίων που διάβαζα. Κι εκεί διαπίστωσα ότι η καταγραφή ήταν πολύ σπουδαία, γιατί με ανάγκαζε να οργανώνω τις σκέψεις μου σε οργανωμένο λόγο, χωρίς κενά κι έτσι να εμβαθύνω στο σύνολο του βιβλίου, πέρα από τις πρώτες εντυπώσεις που αφήνει κάθε ανάγνωση. Επιπλέον ανατρέχοντας στις καταγραφές αυτές θυμάμαι ξανά σκέψεις και συναισθήματα που κάποτε με είχαν συγκινήσει - αλλιώς θα είχαν ξεχαστεί -, και τις μεταφέρω και σε άλλους αναγνώστες καλλιεργώντας τη φιλαναγνωσία τους. Κι έτσι δημιούργησα το δικό μου ιστολόγιο στο Διαδίκτυο για να μπορεί αυτός ο πλούτος γνώσεων, να φτάνει εύκολα και σε άλλους αναγνώστες που αγαπούν τα βιβλία! Συγχρόνως όμως μπήκα κι εγώ στο δύσκολο κι απαιτητικό χώρο της συγγραφής κάποιων μελετών, ανέκδοτων μέχρι τώρα, που τους έδωσα τίτλους «Το ζακυνθινό ιστορικό μυθιστόρημα μάς ταξιδεύει στον επτανησιακό πολιτισμό», «Η καλλιέργεια της κριτικής σκέψης μέσα από την ανάγνωση και γραφή», «Το μυθιστόρημα της γενιάς μου (1950-2020), που δεν έγραψα».
&
Σε αυτό το ταξίδι μου χρησιμοποιώντας την ελληνική γλώσσα βέβαια συνειδητοποίησα πολλά για τα χαρακτηριστικά της και αγάπησα πιο πολύ ακόμα τη μητρική μου γλώσσα. Τη γλώσσα έπαψα πια να τη βλέπω σαν ένα μέσον επικοινωνίας αυτονόητο κι ακαλλιέργητο στα χείλη μας αλλά σαν μια αξία που οφείλουμε να την καλλιεργούμε γιατί μαζί καλλιεργούμε και το πνεύμα μας. Και ο πλούτος των λέξεων ή η φτώχεια λεξιλογίου που έχει κάθε άνθρωπος αλλά και κάθε λαός αντικατοπτρίζουν τελικά την πλούσια σκέψη που έχουν ή δεν έχουν!
- Σε κάθε γλώσσα λοιπόν οι έννοιες, που κρύβουν οι λέξεις, κάνουν τους λαούς να συνεννοούνται μεταξύ τους, αφού έχουν τις ίδιες κοινές έννοιες μέσα στο μυαλό τους κι ας τις εκφράζουν με διαφορετικές λέξεις - γλώσσες. Η ελληνική γλώσσα όμως είναι μια κατ' εξοχήν εννοιολογική γλώσσα, αφού με μια μόνο λέξη δηλώνεται μια έννοια, σε αντίθεση με άλλες γλώσσες που χρησιμοποιούν συχνά δυο ή περισσότερες λέξεις για να δηλώσουν ό,τι η ελληνική με μια λέξη. Το γεγονός αυτό δίνει στην ελληνική γλώσσα τη δυνατότητα να εκφράζεται σύντομα και με ακρίβεια και να σχηματίζει μεγάλες οικογένειες λέξεων που έχουν ετυμολογική συγγένεια κι άρα σχετίζονται μεταξύ τους ως προς το νόημα τους, οπότε είναι σχετικά εύκολο και να το καταλάβουμε. Αυτό συμβαίνει, επειδή μπορεί και παράγει νέες σύνθετες λέξεις χρησιμοποιώντας ως πρώτο συνθετικό τις προ-θέσεις (εις, εν, εκ, συν, προς, προ,/ ανά κατά, δια μετά, παρά/, αντί, αμφί, περί, επί/, από, υπό/, υπέρ ) όπου το νόημα τους σχετίζεται με το νόημα που φέρει κάθε πρόθεση π.χ θύρα>παρά-θυρο ενώ στην αγγλική έχουμε αντίστοιχα door και window. Άλλο παράδειγμα "ο πλους του καραβιού, ή ο απόπλους, ή ο κατάπλους ή ο διάπλους η ο περίπλους; "
-Η ελληνική γλώσσα είναι πλουσιότατη, επειδή έχει πλήθος συνωνύμων για να διατυπώνει με ακρίβεια όλες τις λεπτές αποχρώσεις της σκέψης με τις κατάλληλες λέξεις κάθε φορά. Για παράδειγμα αντί να χρησιμοποιώ το γενικό ρήμα λέω, μήπως είναι καλύτερα να πω, ανάλογα την περίπτωση: ρωτώ, απαντώ, φωνάζω, ψιθυρίζω, ομιλώ, ρητορεύω, αποκρίνομαι, συζητώ, διαφωνώ, συμφωνώ, συνδιαλέγομαι, κουβεντιάζω;
- κι αυτό οφείλεται γιατί η ελληνική γλώσσα έχει πίσω της 40 αιώνες προφορικής παράδοσης, 35 αιώνες γραπτής παράδοσης, 28 αιώνες αλφαβητικής ελληνικής γραφής, 24 αιώνες ίδιας ορθογραφίας των λέξεων. Όλη αυτή η μακρόχρονη παράδοση συνετέλεσε ώστε η ελληνική να προσφέρει πολλά στον ανθρώπινο πολιτισμό που πρωτοδημιούργησε η ίδια: Δημιούργησε έννοιες- λέξεις για τις Επιστήμες που πρώτη ανέπτυξε, και για τις Καλές Τέχνες, όπως: Ιστορία, Γεωμετρία, Αστρονομία ... , Ποίηση, Θέατρο, Πολιτική, Φιλοσοφία ... κι αργότερα για τη χριστιανική θρησκεία, διαφοροποιώντας τη σημασία λέξεων της αρχαίας , όπως «εκκλησία, επίσκοπος, αμαρτία ...» και σε αυτήν γράφτηκαν τα Ευαγγέλια και πατερικά κείμενα. Ακόμα το ελληνικό αλφάβητο έγινε το πρότυπο για τα αλφάβητα όλων σχεδόν των λαών της Δύσης ( το λατινικό και τα λατινογενή και το σλαβικό -κυρίλλειο π.χ ρωσικό). Δεν είναι τυχαία λοιπόν η άνθηση της ποίησης στη χώρα μας, τα δυο Νόμπελ Λογοτεχνίας, οι έδρες ελληνικής γλώσσας σε πανεπιστήμια του εξωτερικού, οι μεταφράσεις έργων λογοτεχνικών σε άλλες γλώσσες.
- Το γεγονός ότι ξεπεράσαμε μόλις πρόσφατα με άριστο τρόπο το γλωσσικό ζήτημα μεταξύ δημοτικής και αρχαίζουσας-καθαρεύουσας, που μας ταλάνιζε ως λαό για περίπου 200 χρόνια, έκανε τη νεοελληνική γλώσσα πιο πλούσια. Η επικράτηση της Δημοτικής εμπλουτισμένης όμως με τη χιλιετή παράδοση λέξεων και φράσεων της αρχαίας ελληνικής έδωσε τέλος στο γλωσσικό διχασμό μας.
Όμως ζούμε σε μια εποχή που η η γλώσσα μας απειλείται από νέους κινδύνους: Πρώτον η αγγλική ως διεθνής και γλώσσα της τεχνολογίας προελαύνει κι απειλεί τις γλώσσες που ομιλούνται από λίγα εκατομμύρια ανθρώπων, σαν την ελληνική. Δεύτερον, η κακοποίηση της γλώσσας από το λαϊκισμό και τη προπαγάνδα διαστρεβλώνει το νόημα των εννοιών των λέξεων και τρίτον συρρικνώνεται, φτωχαίνει περιορίζοντας το πλούσιο λεξιλόγιο της και μαζί τις σκέψεις που εκφράζει, όταν περιοριζόμαστε στην καθημερινή προφορική χρήση της αποφεύγοντας να έλθουμε σε επαφή με τον γραπτό της λόγο.
Εμείς όμως οι Έλληνες είμαστε οι φυσικοί ομιλητές και οι προστάτες της μητρική μας γλώσσας, και πώς θα τη προστατεύσουμε από την κακοποίηση που υφίστανται, αν δεν τη μάθουμε καλά και δεν μπορούμε να αποκαλύπτουμε τους κάθε είδους προπαγανδιστές, που άλλα λένε κι άλλα εννοούν! Ακόμα κι ο λαϊκός τροβαδούρος αυτή την κακοποίηση την έκφρασε έμμετρα «με τόσα ψέμματα που ντύθηκαν οι λέξεις, πώς να σου πω το σ’ αγαπώ να με πιστέψεις!»
Το θέμα της κακοποίησης της γλώσσας είναι πολύ μεγάλο κι αναλύει διεξοδικά ο Όργουελ στο "1984", όταν περιγράφει ένα εφιαλτικό σενάριο για τη γλώσσα που επεξεργάζεται ένα ολοκληρωτικό καθεστώς. Ο Μεγάλος Αδελφός παρακολουθεί τα πάντα και σκοπό έχει να εξαφανίσει την Παλιά Ομιλία και να την αντικαταστήσει με τη Νέα Ομιλία, διότι μόνο έτσι μπορεί να διαιωνίζει την εξουσία του. Προσπαθεί λοιπόν να φτωχύνει τη γλώσσα, καταστρέφοντας το πλούσιο λεξιλόγιο της γιατί έτσι φτωχαίνει και η σκέψη. Δεν χρειάζονται τα επίθετα, τα συνώνυμα, τα αντίθετα, πολλά ουσιαστικά, κυρίως όσα δηλώνουν αξίες και ιδέες (δημοκρατία, ελευθερία, δικαιοσύνη κλπ ), ούτε ρήματα κι άλλα. Για παράδειγμα "Τι χρειάζεται η λέξη κακός; η λέξη μηκαλός είναι αρκετή. Τι νόημα έχουν τα επίθετα θαυμάσιος , υπέροχος; τι χρειάζονται οι άχρηστες αποχρώσεις των συνωνύμων; Για την επικράτηση της Νέας Ομιλίας αντιστρέφονται ακόμα οι έννοιες των λέξεων για να κρύβονται η αλήθεια και η πραγματικότητα " ο πόλεμος είναι ειρήνη", "η ελευθερία είναι δουλεία" διαλαλούν τα φερέφωνα της εξουσίας. Ένας ξύλινος λόγος πανομοιότυπος επαναλαμβάνεται από τα ΜΜΕ, και όποιος αντιδρά τον περιμένει "η Αστυνομία της Σκέψης" . Καμμιά απηρχαιωμένη λέξη από το παρελθόν δεν θα υπάρχει μετά το 2050, διατείνεται ο Μεγάλος Αδελφός κι αυτό αρέσει σε όσους υπηκόους νομίζουν ότι με τη λιγότερη προσπάθεια γλωσσικής εκμάθησης μπορούν να επικοινωνούν, αλλά και στην εξουσία που με τους τεχνοκράτες- γραφειοκράτες της ασκεί προπαγάνδα για να χειραγωγεί τους υπηκόους της! Έτσι όμως οι άνθρωποι μετατρέπονται σε δούλους έχοντας την ψευδαίσθηση ότι είναι ελεύθεροι!
& & &
Η αξία της μόρφωσης - παιδείας
Γιατί χρειάζονται οι γνώσεις;
Στο θαυμαστό αυτό ταξίδι προς το χώρο των γνώσεων, πάρα πολλοί επιβάτες ανέβηκαν στο τρένο αλλά σιγά σιγά αραίωναν. Σε κάθε σταθμό κατέβαιναν αρκετοί, άλλοι δεν πρόλαβαν να ανέβουν ξανά, άλλοι βαρέθηκαν, άλλοι πιέζονταν από βιοποριστικούς και οικογενειακούς λόγους και έριξαν αλλού το ενδιαφέρον τους, με αποτέλεσμα να μείνουν λίγοι συνταξιδιώτες προς το τέλος. Στη διάρκεια του ταξιδιού έπιασα κουβέντα με αρκετούς, οι περισσότεροι συγγραφείς, ποιητές, σπουδαίοι δημοσιογράφοι, επιστήμονες, καλλιτέχνες ... κι ακόμα είδα στο βάθος του τρένου πολλά, πολλά βιβλία, φίλμς ταινιών, δίσκους μουσικής, πίνακες ζωγραφικής, γλυπτά κι άλλα πολλά, που οι δημιουργοί τους τα είχαν αφήσει εκεί, αφού έπρεπε να αναχωρήσουν για κάπου αλλού, μακριά ... παραχωρώντας τη θέση τους στους νεότερους που έρχονταν και επιθυμούσαν να πραγματοποιήσουν κι αυτοί το δικό τους ταξίδι προς το θαυμαστό κόσμο της Γνώσης! Έριξα μια ματιά σε πολλά απο αυτά, ξεφύλλισα μερικά και λίγα διάβασα, όσα πρόλαβα! Τελικά το ταξίδι αυτό διαπίστωσα, ότι δεν έχει τερματικό σταθμό, διότι η ζωή συνεχίζεται, ο ανθρώπινος πολιτισμός εξελίσσεται προσφέροντας διαρκώς νέες γνώσεις που ο άνθρωπος καλείται κάθε φορά να τοποθετηθεί απέναντι τους.
Έτσι βρέθηκα κι εγώ χωρίς να το καταλάβω να κατέχω γενικές γνώσεις - (πέρα από τις ειδικές που σπούδασα)- για πάρα πολλούς τομείς του πολιτισμού, συνδεδεμένες μεταξύ τους σφαιρικά με ένα αξιακό σύστημα ηθικής, φιλοσοφικού και κοινωνικοπολιτικού προσανατολισμού, με άλλα λόγια ιδεολογικού. Και αυτό το σφαιρικό σύνολο γνώσεων το αποκαλούν Μόρφωση ή Παιδεία ή Σοφία ακόμα! Κι όλα αυτά ξεκίνησαν από τις πληροφορίες που φτάνουν σε μας καθημερινά, πολλές από τις οποίες ξεχωρίζουμε και συγκρατούμε στη μνήμη μας γιατί μας χρησιμεύουν σε κάτι ή μας αρέσουν. Και τότε οι πληροφορίες αυτές γίνονται Γνώσεις! Όλες οι πληροφορίες όμως δεν γίνονται γνώσεις. Και μετά πολλές επιμέρους γνώσεις ομαδοποιούνται (επιστημονικές, καλλιτεχνικές, πολιτικές, οικονομικές κλπ) και όταν συσχετιστούν μεταξύ τους για να εξηγήσουν στον άνθρωπο το πώς αρμόζει να ζει αυτός και οι άλλοι πάνω στη γη, τότε ο άνθρωπος αποκτά μια Σοφία ! Και η απόκτηση της πολυπόθητης μόρφωσης δεν περνά αναγκαστικά μέσα από τα πανεπιστήμια, αυτά δίνουν μεγαλύτερες πιθανότητες για την απόκτηση της. Την κοινωνική μόρφωση, όπως λέει κι ο λαός, μπορεί ο καθένας να την αποκτήσει, αρκεί να είναι ευαίσθητος περί τα ανθρώπινα, να αναρωτιέται γι αυτά και να προσπαθεί να τα γνωρίσει. Η αληθινή μόρφωση διαπλάθει ηθικούς χαρακτήρες, δυνατές κι ολοκληρωμένες προσωπικότητες με πίστη στον άνθρωπο και στις ανθρωπιστικές αξίες!
Και κάποιοι δύσπιστοι ξαναρωτούν. «Γιατί χρειάζονται όλες αυτές οι γνώσεις και μάλιστα από τόσα διαφορετικά αντικείμενα γνώσεων;» και ίσως πάρει την απάντηση «για να μπορεί ο άνθρωπος να κατανοεί το σύνθετο κόσμο μέσα στον οποίο ζει και τον εαυτό του, και να προσαρμόζεται κατάλληλα για την επιβίωση και ευτυχία του, για να εξηγεί πολλές από τις αντιφάσεις του πολιτισμού του και να μη χάνεται μέσα σε αυτές, για να κάνει καλύτερο τον κόσμο τούτο, για να μην πέφτει θύμα της κάθε εξουσιαστικής δύναμης, για να είναι ελεύθερος και για να έχει ένα καταφύγιο για τις δύσκολες ώρες που έρχονται ... Δεν είναι τυχαίο λοιπόν ότι το Αγαλμα της Ελευθερίας στο λιμάνι της Νέας Υόρκης κρατά στο ένα χέρι της τον πυρσό και στο άλλο ένα βιβλίο συμβολίζοντας έτσι τη δύναμη της γνώσης να φωτίζει τα σκοτάδια και το νού του ανθρώπου, διότι τότε μόνο μπορεί να είναι ελεύθερος!
& & &
Και ύστερα έρχονται οι ποιητές και υμνούν την ομορφιά των ταξιδιών, των μεγάλων ταξιδιών της ζωής που συνεπαίρνουν την ψυχή των ανθρώπων! Γράφει ο Σεφέρης «Ευτυχισμένος που έκανε το ταξίδι του Οδυσσέα ... / ευτυχισμένος αν στο ξεκίνημα ένοιωθε γερή την αρματωσιά μιας αγάπης/ ... /που γεννήθηκε, όταν γεννηθήκαμε και σαν πεθαίνουμε, αν πεθάνει, δεν το ξέρουμε ούτε εμείς ούτε άλλος κανείς /... / και μου χαρίζουν την ακύμαντη γαλάζια θάλασσα μέσα στην καρδιά του χειμώνα".
Και ο Καβάφης στο ταξίδι του προς την Ιθάκη γράφει «σαν βγεις στον πηγαιμό για την Ιθάκη να εύχεσαι να ‘ναι μακρύς ο δρόμος/ γεμάτος περιπέτειες, γεμάτος γνώσεις/ .../ πολλά τα καλοκαιρινά πρωϊά να είναι/ που με τι ευχαρίστηση, με τι χαρά/ θα μπαίνεις σε λιμένας πρωτοϊδωμένους/ να σταματήσεις σε εμπορεία Φοινικικά, /και τις καλές πραμάτειες να αποκτήσεις/ σεντέφια και κοράλλια, κεχριμπάρια κι έβενους,/ ... /σε πόλεις Αιγυπτιακές πολλές να πας,/ να μάθεις και να μάθεις απ’ τους σπουδασμένους./ ... / Η Ιθάκη σ’ εδωσε το ωραίο ταξίδι,/ χωρίς αυτή δεν θα ‘βγαινες στον δρόμο/ ... /.
Σούλη Αγγελική, φιλόλογος, Αθήνα 2023
Ταξίδεψα απόψε μαζί σου! Σ'ευχαριστω Κική μου!
ΑπάντησηΔιαγραφήΜε συγκίνησες άγνωστε φίλε ή φίλη με το ωραίο σχόλιο σου! κρίμα που δεν εμφανίστηκε στην προβολή της ανάγνωσης, κάποιο λάθος θα έγινε!
ΑπάντησηΔιαγραφήανακαλώ, εμφανίστηκε το σχόλιο σου τελικά !
ΔιαγραφήΑριστοτέλης ερωτηθεις που κατοικούν αι μουσαι έφη: εν ταις ψυχές των φιλοπονων.
ΑπάντησηΔιαγραφήΡεγγίνα, το σχόλιο σου με τιμά και μαρτυρά τη φροντίδα σου για τη γλώσσα!
Διαγραφή