Το ιστολόγιο της Αγγελικής Π. Σούλη

Η καταγραφή των αναγνώσεων αυτών ξεκίνησε από την επιθυμία μου να μην ξεχασθούν ιδέες και συναισθήματα που κάποτε με είχαν συγκινήσει.
Γράφοντας συνειδητοποίησα ότι ο χρόνος που αφιέρωνα στην ανάλυση, σύνθεση, αξιολόγηση του έργου, μου χάριζε ένα αίσθημα δημιουργίας.
Η επαγγελματική μου απασχόληση (φιλόλογος) μου έδωσε τα κίνητρα και τα μέσα για αυτές τις αναγνώσεις. Κι έτσι με συνεπήρε το ταξίδι της ανάγνωσης και της γραφής!
Κι ανοίχτηκε μπροστά μου ένας ολόκληρος κόσμος, σχεδόν ανεξερεύνητος,της δημιουργικής ανάγνωσης και γραφής.
"Η ανάγνωση δεν μπορεί να είναι ούτε μία ούτε άπειρες" όπως τονίζει ο Ουμπέρτο Έκο, αφού η υποκειμενική ερμηνεία του γράφοντος πρέπει να δένει με τους περιορισμούς που θέτει το κείμενο.

Και μια διευκρίνιση:
Καμμιά ανάγνωση δεν μπορεί να αντικαταστήσει το ίδιο το βιβλίο αλλά μπορεί να παίξει σημαντικό ρόλο ανάμεσα στον αναγνώστη και στο βιβλίο φωτίζοντας το, κάνοντας το πιο κατανοητό και καλλιεργώντας συγχρόνως τη φιλαναγνωσία.



Κυριακή, 23 Ιουνίου 2019

ΚΟΙΛΙΩΜΕΝΟ Ζακύνθου: καμπαναριά, εκκλησιές και παραδοσιακά πέτρινα σπίτια



Η ανάρτηση αυτή αφιερώνεται στο αγαπημένο μου χωριό Κοιλιωμένο Ζακύνθου ως μια μικρή προσπάθεια  να αναδειχθούν τα παραδοσιακά κτίσματα της πολιτιστικής του κληρονομιάς .
      
Το χωριό Κοιλιωμένο κτισμένο στη νοτιοδυτική πλευρά του νησιού έχοντας γύρω του πευκόφυτα βουνά, απέχει 16 χιλιόμετρα από την πόλη και 12 από τον κόλπο του Λαγανά.  Κτισμένο αμφιθεατρικά, κατοικείται από παλιά, πιθανόν από το 16ο αιώνα κι αποτέλεσε το κέντρο του δήμου Ναφθίων (1866 - 1912) μετά την Ένωση της Επτανήσου με το νεοσύστατο ελληνικό κράτος το 1864. Η ονομασία Κοιλιωμένο πιθανόν προέρχεται από το «στο κοίλο μένω> ή ακόμα και "στο κοίλω(μα) μένω", που παίρνοντας το πρόσφυμα " ι " για να προφέρεται εύκολα, τελικά έγινε Κοιλιωμένο, επειδή τα πρώτα σπίτια του χωριού κτίσθηκαν στο  μέρος  που υπάρχει κοιλότητα εκεί. Στο Κοιλιωμένο υπάρχει μεγάλη παράδοση κτιστάδων πέτρας γι αυτό τα περισσότερα σπίτια και οι μαντρότοιχοι είναι πέτρινα. Αν κι ο σεισμός του 1953 επέφερε ζημιές στα κτήρια αυτά,  δυστυχώς το πέρασμα του χρόνου επέφερε περιστοςάσότερες, ώστε να εγκαταλειφθούν, να ερημώσουν τα περισσότερα και σιγά σιγά να γκρεμιστούν. Σήμερα κάποια από αυτά διασώζονται  και συνυπάρχουν μαζί με τα μετασεισμικά σπίτια της αρωγής, που κτίσθηκαν με την (οικονομική και αρχιτεκτονική!) αρωγή του κράτους μετά το σεισμό του 1953, και με τα καινούργια που κτίσθηκαν τις τελευταίες δεκαετίες της τουριστικής ανάπτυξης και αρκετά από τα οποία φέρουν παραδοσιακά στοιχεία. Έτσι η παλιά φυσιογνωμία του χωριού έχει μεν αλλοιωθεί αλλά παραμένει αρχιτεκτονικά ενδιαφέρουσα. Τα παλιά παραδοσιακά σπίτια ήταν διώροφα, όπου ο πρώτος όροφος χρησίμευε ως κατοικία της τότε πολυμελούς πατριαρχικής οικογένειας ενώ το ισόγειο ως αποθήκη και συχνά ως χώρος προστασίας των ζώων τους

                     
Χαρακτηριστικό παράδειγμα παραδοσιακών σπιτιών είναι η σειρά των διώροφων σπιτιών με τα ψηλά παράθυρα που βρίσκονται πάνω στο κεντρικό δρόμο του χωριού καθώς κάποιος έρχεται από τη Λιθακιά. Οι κλειστές κοινωνίες της εποχής εκείνης έκτιζαν τα σπίτια τους χωρίς μπαλκόνια και οι αυλές των σπιτιών τους ήταν πάντα εσωτερικές για να αποφεύγουν τα αδιάκριτα μάτια των περαστικών. 
Αρκετά ακόμα παραδοσιακά σπίτια βρίσκονται διάσπαρτα μέσα στο χωριό με τις χαρακτηριστικές τοξοτές καμάρες τους που οδηγούσαν στην είσοδο του σπιτιού. Οι καμάρες αυτές είτε κτίζονταν κάτω από τη μικρή εξωτερική βεράντα του σπιτιού είτε μετά την εξώπορτα, η οποία άνοιγε σε μια μακρόστενη θολωτή είσοδος, το βόλτο όπως το λέγανε, το οποίο  οδηγούσε σε μικρή εσωτερική αυλή και στη συνέχεια στο σπίτι.     


         
Το πιο εντυπωσιακό κτίσμα του χωριού είναι το πυργοειδές  καμπαναρίο  της εκκλησίας του Αγίου Νικολάου που δεσπόζει στην κεντρική πλατεία του χωριού και αποτελεί το αναγνωρίσιμο σήμα κατατεθέν του Κοιλιωμένου. Είναι το πιο αξιοσημείωτο απ’ τα νεότερα πυργοειδή κωδωνοστάσια της Ζακύνθου, διότι συνδυάζει προηγμένη αρχιτεκτονική κατασκευαστική εμπειρία και περίτεχνη διακόσμηση.


Τα καμπαναριά της Ζακύνθου, πυργοειδή ή απλά, αποτελούν δείγμα της επτανησιακής αρχιτεκτονικής που με το ύψος και την κομψότητα τους, καθώς ξεπροβάλλουν από μακριά, συμβάλλουν στην αισθητική του ζακυνθινού τοπίου.
Τα πυργοειδή καμπαναριά έχουν ως πρότυπο αντίστοιχες αρχιτεκτονικές μορφές της Αναγεννησιακής Ιταλίας που μεταφέρονται στα Επτάνησα την εποχή της Βενετοκρατίας, αλλά οι Επτανήσιοι τα προσάρμοσαν στο περιβάλλον τους δίνοντας έτσι έργα πρωτότυπα κι όχι αντίγραφα. Τα έκτισαν σε μικρότερες διαστάσεις, τα τοποθέτησαν πιο ελεύθερα στο χώρο κι όχι ακριβώς δίπλα στο ναό, χώρισαν το κορμό του σε επάλληλους ορόφους και τα διακόσμησαν εξωτερικά  με πρωτοτυπία. 
Τα καμπαναριά αυτά που μοιάζουν με ψηλό περίκλειστο πύργο χωρίζονται καθ' ύψος σε τέσσερα μέρη:
α. στη βάση  πάνω στην οποία στηρίζεται ο κύριος όγκος του καμπαναριού
β. στο κύριο κορμό  που εσωτερικά περιέχει τη σκάλα
γ. στο τμήμα στο οποίο τοποθετούνται οι καμπάνες και το οποίο ξεχωρίζει με τον εξώστη-μπαλκόνι του
δ. Και στο τελευταίο τμήμα του, την ονομαζόμενη στέψη που σαν στέμμα το στολίζει.
Το καμπαναριό του Κοιλιωμένου ακολουθεί αυτή τη δομή των άλλων πυργοειδών καμπαναριών που είχαν κτιστεί νωρίτερα στο νησί, όπως της Παναγίας της Φανερωμένης (1644) το ωραιότερο όλων κατά γενική ομολογία, των Αγίων Πάντων (1693), της Παναγίας της Πικριδιώτισσας (1763), του Αγίου Διονυσίου (1851) στην πόλη της Ζακύνθου και της Αγίας Μαύρας (1802) στο Μαχαιράδο αλλά συγχρόνως διαφοροποιείται από αυτά προσφέροντας νέες τεχνικές στην κατασκευή του και νέες οπτικές στη διακόσμηση του.

Πιο συγκεκριμένα ο θεμέλιος λίθος του καμπαναριού του Κοιλιωμένου τοποθετήθηκε στις 26 Απριλίου 1893 -ημερομηνία που αναγράφεται σε σκαλοπάτι της εξωτερικής σκάλας του- από τον Κοιλιωμενιάτη λαϊκό κτίστη μαστρο-Αναστάση Μαρούδα ή Κόντο, και ξεχωρίζει από τα άλλα καμπαναριά στα εξής σημεία:
1. Έχει κτισθεί σχετικά μακριά από την εκκλησία του Αγίου Νικολάου κι όχι δίπλα στο ναό με τον οποίο αποτελεί βέβαια μια ενότητα.
2. Το σχήμα της βάσης του δεν καταλήγει σε κόλουρη πυραμίδα όπως συμβαίνει στα άλλα πυργοειδή καμπαναριά αλλά θυμίζει πιο πολύ σχήμα κύβου κι έτσι ο όγκος του καμπαναριού καθώς  υψώνεται είναι ενιαίος, μονοκόμματος, γεγονός που το κάνει να δείχνει βαρύ. Η επιλογή μη πυραμοειδούς βάσεως η οποία προσφέρει μεγάλη αντοχή στους σεισμούς, στο καμπαναριό του Κοιλιωμένου εξισορροπείται από την εσωτερική ελικοειδή σκάλα του, η οποία δένει όλο το κτήριο προσφέροντας του έτσι μεγάλη αντισεισμικότητα.
3. Η εσωτερική του σκάλα έχει το σχήμα έλικας, που καθώς ανεβαίνει προς τα πάνω θυμίζει συνεχόμενους κύκλους. Αντίθετα στα άλλα καμπαναριά οι εσωτερικές σκάλες τους αποτελούνται από τις γνωστές ευθύγραμμες σειρές σκαλοπατιών, οι οποίες αλλάζουν κατεύθυνση κάθε τόσο μέχρι να φτάσουν στο τμήμα με τις καμπάνες. Στο καμπαναριό όμως του Κοιλιωμένου τα σκαλοπάτια έχουν σχήμα σφήνας που καθώς κτίζονται στερεώνονται στην εσωτερική κυλινδρική επιφάνεια του τοίχου και δένουν μεταξύ τους σχηματίζοντας, χάρις σε ειδική διαμόρφωση, κεντρικό κυκλικό υποστύλωμα του οικοδομήματος. Όπως έχει σημειώσει ο Ζακυνθινός αρχιτέκτονας, καθηγητής στο ΕΜΠ Διονύσης Ζήβας στο βιβλίο του « Αρχιτεκτονική της Ζακύνθου» η κατασκευή αυτή δεν είναι μόνο τεχνικά αξιόλογη αλλά ασφαλώς έχει παίξει ρόλο και στην αντοχή του κωδωνοστασίου κατά των σεισμών.
4. στον κύριο κορμό του δημιουργούνται μεγάλοι φεγγίτες προφανώς για τον καλύτερο φωτισμό της εσωτερικής σκάλας σε αντίθεση με τους μικρούς φεγγίτες που συναντώνται σε άλλα καμπαναριά των Επτανήσων ή και την απουσία φεγγιτών σε κάποια άλλα.

5. Όσον αφορά τη διακόσμηση του καμπαναριού, αυτή υπάρχει στο προτελευταίο και στο τελευταίο τμήμα του κι είναι αξιοπρόσεκτη και περίτεχνη.
α. Οι καμπάνες του καμπαναριού τοποθετούνται ψηλά στο τρίτο και προτελευταίο τμήμα του και περικλείονται από τέσσερα διάτρητα τοιχώματα. Κάθε τοίχωμα αποτελείται από δυο τοξωτά ανοίγματα που επιτρέπουν να  διαχέονται παντού στον αέρα οι κωδωνοκρουσίες! Η διακόσμηση  των τοιχωμάτων εξωτερικά γίνεται με κιονόκρανα, έλικες και ψευδοπεσσούς σύμφωνα με τον κανόνα της υπερεπιθέσεως των ρυθμών, που ακολουθούσε ο νεοκλασσικισμός που επικρατούσε τότε ως ρεύμα στην Ελλάδα. Με άλλα λόγια ένας λαϊκός μάστορας επιλέγει στοιχεία από την αρχαιοελληνική παράδοση για να διακοσμήσει το καμπαναριό που κτίζει στο χωριό του! Βέβαια παραπλεύρως του καμπαναριού την ίδια εποχή είχε κτισθεί και το Δημοτικό σχολείο του δήμου Ναφθίων το οποίο έφερε πολλά νεοκλασσσικά στοιχεία και το οποίο σήμερα διασώζεται μόνο σε φωτογραφία από το άλμπουμ του δούκα της Αυστρίας Λουδοβίκου Σαλβατόρ «Η Ζάκυνθος 1900-1902» που επισκέφθηκε το νησί στις αρχές του 20ου αιώνα.

β. Η διακόσμηση της στέψης του.
Το καμπαναριό τελειώνει σε ένα πολυγωνικό κτίσμα, που αφήνει κυκλικό διάδρομο γύρω-γύρω. Η κάθε πλευρά του πολύγωνου διακοσμείται με ένα ανάγλυφο- σύμβολο, εκτός της πλευράς που υπάρχει πόρτα που βγάζει στο διάδρομο.
Πολλά από τα σύμβολα απαντώνται στις μυθολογίες αρχαίων λαών, σε θρησκείες, σε κλειστές συντεχνίες και στη μασονία γι αυτό η ερμηνεία τους και η τοποθέτηση τους πάνω σε χριστιανικά κτίσματα συνεχίζουν να  προκαλούν σήμερα τον κάθε ενδιαφερόμενο. Τα ανάγλυφα που διακρίνονται είναι τα εξής: 
1.ο πανεπόπτης οφθαλμός ή το μάτι του Θεού κατ' άλλους.
2.  ένας μεγάλος σταυρός που ακουμπά πάνω σε μια άγκυρα 
3. ένας μικρότερος σταυρός επαναλαμβάνεται στη διαμετρικά αντίθετη πλευρά του οκταγώνου
4. ο όφις που δαγκώνει την ουρά του δηλαδή ο ουροβόρις όφις των αρχαίων που σχηματίζει κύκλο που δεν έχει αρχή και τέλος, όπως το άπειρο και η αιωνιότητα (σε αντίθεση με την ευθεία ή τεθλασμένη γραμμή του έρποντα όφι.)
5. η νεκροκεφαλή και από κάτω δυο οστά που διασταυρώνονται σε σχήμα Χ συμβολίζοντας ότι όλοι οι άνθρωποι είναι ίσοι μπροστά στο θάνατο .
6.η σφαίρα, συμβολο της γης ή του συμπαντος
7. το χέρι που ευλογεί.

Το τμήμα της στέψης στα άλλα πυργοειδή καμπαναριά καταλήγει σε οξυκόρυφη πυραμίδα ή σε τρούλο ενώ στο καμπαναριό του Κοιλιωμένου δεν συμβαίνει κάτι τέτοιο, δίνοντας την εντύπωση του ογκώδους μνημείου και της μη ολοκλήρωσης του. Σύμφωνα όμως με έναν άλλο μεγάλο λαϊκό κτίστη του χωριού τον Διονύση Κορφιάτη ή Κουρέμπα οι  πέτρινες γλάστρες με τα μεταλλικά άνθη (τα φιόρα) που έχουν τοποθετηθεί πάνω στο τοιχίο, που κλείνει περιμετρικά το τμήμα της στέψης, αποτελούν την τελευταία πινελιά στη διακόσμηση, γεγονός που δείχνει ότι έτσι ολοκληρώθηκε το καμπαναριό.
Τελικά ο μαστρο- Αναστάσης κατάφερε να δώσει ένα πρωτότυπο έργο που ξεχωρίζει για την πρωτοτυπία της σκάλας του που συντελεί στην αντισεισμικότητα του κτηρίου, για την διαφοροποίηση της βάσης και της στέψης του και τέλος για την τολμηρή του διακόσμηση συνδυάζοντας νεοκλασσικά στοιχεία και μυστικιστικά σύμβολα στο ίδιο οικοδόμημα!

       Αξίζει να αναφερθεί ότι στα Επτάνησα, στα πυργοειδή καμπαναριά οι κωδωνοκρουσίες ηχούν σε τετραφωνία, γεγονός που αποδεικνύει και την έμφυτη αγάπη των κατοίκων τους για τη μουσική  τη μελωδία και την αρμονία. Στην τετραφωνία οι καμπάνες ηχούν στους ήχους: πρίμο, σεκόντο, μπάσο, σουλτάνα, έτσι ώστε ο συνδυασμός των διαφορετικών ήχων και ρυθμών (γρήγοροι ή αργοί), να παράγει ποικιλία μελωδιών χαρμόσυνων αλλά και πένθιμων!  

                      
Ο παρακείμενος ναός του Αγίου Νικολάου σε ρυθμό μονόκλιτης βασιλικής με τα εντυπωσιακά υπέρθυρα κτίσθηκε το 1910. Στο μεγάλο σεισμό του 1953 υπέστη σημαντικές ζημιές γι αυτό κρίθηκε απαραίτητη η αναστύλωση του, η οποία άρχισε το 1964 και τελείωσε το 1970. Οι πρωτομάστορες της αναστήλωσης Διονύσιος Μαρούδας ή Παχούμης και Διονύσιος Κορφιάτης ή Κουρέμπας, λαϊκοί κτίστες του χωριού, αφού αρίθμησαν πρώτα κάθε πέτρα των εξωτερικών τοίχων του ναού, έπειτα τον κατεδάφισαν και στη συνέχει  τ ον ξανάχτισαν όπως ακριβώς ήταν προηγουμένως!!  


Β. Το εκκλησάκι και το καμπαναριό της Παναγίας των Αγγέλων στην είσοδο  του χωριού, καθώς κάποιος έρχεται από το χωριό Μαχαιράδο. Η προσωνυμία της Παναγίας ως Κυρίας των Αγγέλων είναι σπάνια και είναι ιταλικής καταγωγής. Πάνω από την κύρια είσοδο του ναού, που στα Επτάνησα τοποθετείται στη μια επιμήκη πλευρά του αναγράφεται η χρονολογία ανέγερσης του, δυσδιάκριτη πια.

 Το καμπαναριό ανήκει στον αρχιτεκτονικό τύπο των απλών κωδωνοστασίων που χαρακτηρίζονται από το διάτρητο τοίχωμα τους, το οποίο καθ’ ύψος χωρίζεται σε τρία τμήματα. Το κάτω μέρος του αποτελείται ένα μεγάλο τοξωτό άνοιγμα που χρησιμεύει ως θύρα που οδηγεί στην αυλή και στην κύρια είσοδο του ναού επί της βορεινής πλευράς του. Το επάνω μέρος του καμπαναριού αποτελείται από δυο μικρότερα τοξωτά ανοίγματα, τα οποία φέρουν από μια καμπάνα το καθένα. Το τελευταίο και ανώτατο τμήμα του απλού κωδωνοστασίου, που ονομάζεται στέψη έχει το σχήμα τριγώνου, του οποίου όμως οι δυο πλαϊνές πλευρές-γραμμές παίρνουν το σχήμα καμπύλης που καταλήγουν στα άκρα σε έλικες ή κυρτώνουν θυμίζοντας έτσι την καταγωγή τους από το μπαρόκ, σύμφωνα με τον αρχιτέκτονα  Δ. Ζήβα. Στην κορυφή της στέψης τοποθετείται πάντα ένας σιδερένιος σταυρός. Τα απλά αυτά κωδωνοστάσια συναντώνται σε πολλές παραλλαγές άλλοτε ως ανεξάρτητα οικοδομήματα στο χώρο, άλλοτε εφάπτονται των εκκλησιών ενώ δεν λείπουν και οι περιπτώσεις που ενσωματώνονται στον κύριο όγκο κάποιων εκκλησιών.

Γ.  το εκκλησάκι της Παναγιάς της Μελισσιώτισσας, σε περιοχή όπου διασώζονται λίγα ερείπια παλιού μοναστηριού, και το οποίο είναι κτισμένο λίγο πιο πίσω από το κοιμητήριο του χωριού. Το εκκλησάκι αυτό λειτουργεί εδώ και δεκαετίες κάθε Δεκαπεντάγουστο ενώ πρόσφατα αναπαλαιώθηκε. Εντύπωση προκαλεί η προσωνυμία Μελισσιώτισσα, πιθανόν από την την τοποθεσία στην οποία παλιά θα υπήρχαν πολλές κυψέλες με μελίσσια.   
Δ. το μικρό εκκλησάκι της Αγίας Τριάδας, που πρόσφατα ανακαινίστηκε και βρίσκεται χωμένο σε ένα οικόπεδο, σχεδόν αθέατο από τους περαστικούς, αν και είναι λίγο παρακάτω από το "μισοχώρι" όπως ονομάζεται το κέντρο του χωριού. 
Επιφυλάσσομαι η ανάρτηση αυτή να εμπλουτιστεί με φωτογραφίες και σχόλια κι άλλων παραδοσιακών σπιτιών.                                                                                        
                                                                              Σούλη Αγγελική του Παναγιώτη       
                                                                                            (ή Πανάγαρη)
                                                                                             Φιλόλογος, 8-6-2019                                                                         
Υ.Γ Ο μαστρο-Αναστάσης έκανε ένα λάθος στο κτίσιμο του καμπαναριού, που τού το επισήμανε ο γιος του Γεώργιος Κόντος που είχε σπουδάσει μηχανικός στην Αθήνα. Η πέτρα που τοποθέτησε πάνω από την κεντρική θύρα του καμπαναριού, ως υποστύλωμα, ήταν μονοκόμματη ημικυκλική –που με πολύ κόπο βρήκε και σμίλεψε και για την οποία υπερηφανευόταν. Ο γιος του όμως του επισήμανε ότι κάποια στιγμή αυτή θα έσπαζε, διότι ήταν δύσκολο να αντέξει το βάρος του υπερκείμενου κτηρίου, όπως και έγινε σε κάποιο σεισμό. Ευτυχώς κατά τη συντήρηση του καμπαναριού που έγινε στη δεκαετία του 1980,  η Αρχαιολογική Υπηρεσία ενίσχυσε την αντοχή στους σεισμούς του τμήματος αυτού.

Υ.Γ. Σύμφωνα με την Ελληνική Εταιρεία Τοπικής Ανάπτυξης και Αυτοδιοίκησης (ΕΕΤΑΑ) στις 28/1/1866  -20 μήνες μετά την Ένωση των Επτανήσων με το Ελληνικό κράτος-  η επαρχία Ζακύνθου χωρίστηκε σε 10 δήμους, ένας εκ των οποίων ήταν ο δήμος Κοιλιωμένου που περιελάμβανε τους οικισμούς: Κερί, Αγαλάς, Κοιλιωμένος, Άγιος Λέων, Λούχα, Γύρι, Καμπί με έδρα το Κοιλιωμένο. Ο δήμος αυτός μετονομάστηκε μετά λίγους μήνες στις 6/9/1866 σε δήμο Ναφθίων, ακολουθώντας τη μόδα της εποχής να δίνουν «αρχαιοπρεπή» ονόματα. Ο θεμελιωτής της λαογραφίας στην Ελλάδα Νικόλαος Πολίτης σχολιάζοντας τη συνήθεια αυτή αναφέρει και το παράδειγμα του δήμου Κοιλιωμένου ότι  μετονομάστηκε σε δήμο Ναφθίων «εκ της εν τω δήμω υπαρχούσης πηγής νάφθης», όπως ονόμαζαν τότε οι ντόπιοι το ακάθαρτο πετρέλαιο που κάθε τόσο αναβλύζει από πηγή στο Κερί! Επί εποχής δήμου Ναφθίων, πρέπει να κτίσθηκε και το εντυπωσιακό νεοκλασσικό δημοτικό σχολείο του χωριού. Ο δήμος καταργήθηκε το 1912, γιατί τότε ιδρύθηκαν οι κοινότητες.
 Από τη μικρή αυτή έρευνα λύνεται και η απορία πολλών συγχωριανών, αν το χωριό ονομάζεται Κοιλιωμένος ή Κοιλιωμένο. Στο δήμο Ναφθίων συναντάται ο οικισμός Κοιλιωμένος, ίσως για πρώτη φορά επίσημα γραπτά, οπότε «πολιτογραφήθηκε» ως αρσενικό. Σύμφωνα με το σχήμα της έλξης το ουδέτερο Κοιλιωμένο έλκεται από το ισχυρότερο αρσενικό γένος, που είναι ο οικισμός για να συμφωνεί μαζί του. Στην καθομιλουμένη δημοτική όμως επικράτησε πιο εύκολα το χωριό Κοιλιωμένο, ως ουδέτερο γιατί ταιριάζει με το ουδέτερο το χωριό.
Υ.Γ. το χωριό Κοιλιωμένο από το το 1955-1985 είχε μετονομαστεί σε ‘Άγιο Νικόλαο σύμφωνα με τη «μόδα» μιας άλλης εποχής!

Υ.Γ προτείνουμε να διαβάσετε επίσης από το ίδιο ιστολόγιο: 1. Δ. Σολωμός «Ο τόσο γνωστός και συνάμα άγνωστος εθνικός ποιητής μας» 2. Μαρία Δεληβοριά «Η γυναίκα τση Ζάκυθος» του Δ. Σολωμού.      

Σάββατο, 29 Δεκεμβρίου 2018

ΙΣΤΟΡΙΑ ΑΓΑΠΗΣ ΚΑΙ ΣΚΟΤΟΥΣ, του Άμος Οζ, εκδόσεις Καστανιώτη 1η έκδοση, Αθήνα 2004

Με την ευκαιρία του θανάτου του ‘Αμος  ΄Όζ  χθές  στις 28 Δεκέμβρη 2018, αναρτάται σήμερα η ανάγνωση μου αυτή, που έχει γραφτεί μετά την πρώτη κυκλοφορία του μυθιστορήματος αυτού στην Ελλάδα και που έφερε τον τίτλο τότε «Ιστορία αγάπης και μίσους».

 Ο  ΄Αμος  Οζ, σύγχρονος  ισραηλινός  συγγραφέας (1939-2018), διανοούμενος και φιλειρηνιστής  στο μυθιστόρημα αυτό αφηγείται, αφενός πώς  βίωσαν οι Εβραίοι –και συγκεκριμένα  η γενιά της αναγέννησης και η γενιά του κράτους - όπως αποκαλούνται –τη δημιουργία του εθνικού τους κράτους του Ισραήλ στη Παλαιστίνη το 1947 και αφετέρου πώς το οικογενειακό και κοινωνικό του περιβάλλον τον επηρέασαν, ώστε να γίνει συγγραφέας. Πολιτικοί αγώνες, ανθρώπινα δράματα, εξάρσεις και απογοητεύσεις για τις γενιές αυτές που τους έλαχε η μοίρα να δουν να γεννιέται το κράτος του Ισραήλ. Σκηνικό του έργου η Ιερουσαλήμ επί Αγγλικής Εντολής, που μέσα από τα μάτια του μικρού Άμος, παιδί Εβραίων μεταναστών από την Ανατολική Ευρώπη, αφηγείται τα παιδικά του χρόνια εκεί. Ένα μυθιστόρημα με πολλά αυτοβιογραφικά στοιχεία, τα οποία συγχρόνως απηχούν τον τρόπο ζωής, τις αντιλήψεις, συνήθειες και δυσκολίες των Εβραίων της διασποράς που επαναπατρίσθησαν στη γη των προγόνων τους αλλά και των ονείρων τους μέχρι να δημιουργήσουν εκεί το κράτος του Ισραήλ!

Τετάρτη, 21 Νοεμβρίου 2018

«ΕΓΚΛΗΜΑ ΣΤΟ ΑΡΧΕΙΟ» Ελένη Μπεντίλλα, Εκδόσεις Ωκεανίδα, 2017


Με αφορμή μια συζήτηση που είχα με την αναγνώστρια μου και συγγραφέα Ελένη Μπεντίλλα διάβασα ένα από τα βιβλία της, το «Έγκλημα στο Αρχείο» και προβληματίστηκα για το είδος του μυθιστορήματος που ονομάζεται «ψυχολογικό θρίλερ». Ένα λογοτεχνικό είδος που χαρακτηρίζεται από μυστήριο, που  προκαλεί φόβο και κρατά σε ένταση και αγωνία τον αναγνώστη. Τα θρίλερ αν και έχουν κοινά σημεία με τις ταινίες τρόμου (το μυστήριο, την αγωνία, το φόβο) διαφέρουν όμως από αυτές, διότι ο φόβος στις ταινίες αυτές μετατρέπεται σε τρόμο και φρίκη με μανιακούς δολοφόνους που σκοτώνουν, αίματα και κομματιασμένα μέλη που προκαλούν αποτροπιασμό. Συχνά μάλιστα τα όρια των θρίλερ και των ιστοριών τρόμου συγχέονται. Το βασικό όμως γνώρισμα των θρίλερ, όπως τουλάχιστον το  συνέλαβαν οι Αγγλοσάξονες και το οποίο προσδίδει μια ποιότητα σε αυτό το είδος είναι ότι η πλοκή και οι ήρωες των θρίλλερ κινούνται ανάμεσα στη λογική και στην παράνοια, προκαλούν το νου μας και μας θυμίζουν πως ακόμα και η λογική μπορεί να μας εξαπατά ή μήπως όχι; Τα θρίλερ παίζουν με το μυαλό μας, αναζητούν κάτι βαθύτερο στο υποσυνείδητο μας που χαλά τη λογική ισορροπία κι αυτό είναι που μας φοβίζει κατά βάθος.

         Το μυθιστόρημα λοιπόν «Έγκλημα στο Αρχείο» της Ελένης Μπεντίλλα έχει τα γνωρίσματα ενός τέτοιου θρίλλερ. Έχει μυστήριο, αγωνία και καθηλώνει τον αναγνώστη με την ανεπάντεχη πλοκή του μύθου του ή καλύτερα με τις αποκαλύψεις και λογικές ερμηνείες που ανατρέπονται κάθε τόσο σχετικά με την εξαφάνιση -που καταλήγει τελικά στη δολοφονία- του νεαρού Μάνου από την Κρήτη που υπήρξε φιλοξενούμενος για λίγο στο σπίτι του μεγαλοαστού Σπύρου Αναγνωστόπουλου κάπου στην Κηφισιά. Δεν αποπνέει όμως τρόμο, διότι φωτίζοντας τα βαθύτερα ψυχολογικά κίνητρα της συμπεριφοράς των ηρώων της, τα καθιστά κατά κάποιο τρόπο συμπαθή κι αξιολύπητα στην προσπάθεια τους να ισορροπήσουν μεταξύ της λογικής και των παράλογων καταστάσεων στις οποίες οι βρέθηκαν μπλεγμένοι, καταστάσεις που ο αναγνώστης κάποιες από αυτές τις αντιλαμβάνεται και ως κωμικοτραγικές. Οι ένοχοι που εμπλέκονται άμεσα ή κι έμμεσα με τη δολοφονία και εξαφάνιση του πτώματος γίνονται έρμαια των παθών τους και στην προσπάθεια τους να σωθούν, βρίσκουν δικαιολογίες αληθινές ή ψεύτικες, κατανοούν τη συμπεριφορά των «συνενόχων» τους, συγχωρούν,  προσφέρουν αγάπη, αρκεί να επέλθει η ψυχική γαλήνη τους που τόσο πολύ την έχουν ανάγκη για να συνεχιστεί η  ζωή.

Πέμπτη, 7 Ιουνίου 2018

ΑΝΘΡΩΠΙΝΟ ΣΤΙΓΜΑ,Φίλιπ Ροθ, Εκδόσεις Πόλις, 2003

  Η ανάγνωση αυτή αναρτάται στη μνήμη του Φίλιπ Ροθ που απεβίωσε φέτος, άνοιξη του 2018.

Ο Philip Roth (1933-2018) αμερικανός συγγραφέας, με εβραϊκή καταγωγή, ανδρώνεται στη δεκαετία του 1950 στη μεταπολεμική Αμερική, τη νικήτρια του Β! Παγκοσμίου Πολέμου και παγκόσμια υπερδύναμη του 20ου αιώνα και στο έργο του παρουσιάζει τη σύγχρονη Αμερική. Στην άτυπη τριλογία του «Αμερικάνικο ειδύλλιο», «Παντρεύτηκα ένα κομμουνιστή» και «Ανθρώπινο Στίγμα» ο Roth αποδεικνύεται ένας βαθύς πολιτικός συγγραφέας, διότι θέτει θέματα ταυτότητας  των αμερικανών πολιτών, μιλά για την περίοδο του μακαρθισμού,  και κηλιδώνει το αμερικάνικο όνειρο που έθρεψε γενιές Αμερικανών  μεταναστών.
Στο μυθιστόρημα "Ανθρώπινο Στίγμα" ο πρωταγωνιστής ένας νεαρός μαύρος με όχι πολύ σκουρόχρωμη επιδερμίδα, ονόματι Κόλμαν, αρνείται όλη την προηγούμενη ζωή του (την πατρική του οικογένεια και τη φυλή του, τις παραδόσεις και τους συναισθηματικούς δεσμούς μαζί τους), προκειμένου να ενταχθεί στο αμερικάνικο πανεπιστημιακό σύστημα και να διακριθεί σε αυτό , όπως και έγινε. Προσποιείται λοιπόν τον Εβραίο, παντρεύεται Εβραία, αποκτούν παιδιά αλλά το μυστικό του αυτό δεν τους το αποκαλύπτει. Ο συγγραφέας μέσα από το μύθο αυτό προσπαθεί να εξιχνιάσει έναν από τους ιδρυτικούς μύθους της σύγχρονης Αμερικής. τη διαδρομή μιας μερίδας Αμερικανών πολιτών που αναγκάστηκε να απαρνηθεί τις ρίζες της προκειμένου να ενταχθούν στην αμερικάνικη κοινωνία, να σταδιοδρομίσουν επαγγελματικά και να αποκτήσουν υψηλές κοινωνικές θέσεις. Μη ξεχνάμε τους αγώνες των νέγρων κατά τη δεκαετία του 1960 κατά του ρατσισμού και του κοινωνικού αποκλεισμού τους από το αμερικάνικο σύστημα. Έτσι ο συγγραφέας θίγει θέματα της αμερικάνικης κουλτούρας, όπως το τίμημα που πληρώνουν τα άτομα στις ΗΠΑ και ειδικότερα οι μειονότητες  ( κυρίως οι νέγροι κι οι  Εβραίοι) για να αποκτήσουν την προσωπική τους ελευθερία και συνάμα να βρουν την ταυτότητα τους. Επίσης θίγει τις αντιλήψεις του αμερικάνικου φεμινιστικού κινήματος γύρω από τις  σχέσεις των δυο φύλων και τον έρωτα ως σεξουαλική ελευθεριότητα ενώ συγχρόνως επικρατεί η πουριτανική υποκρισία, όπως απεδείχθη στην περίπτωση της ερωτικής σχέσης του Προέδρου Κλίντον με την Μόνικα Λουίνσκι. Τέλος ο πόλεμος του Βιετνάμ   και οι συνέπειες του στον ψυχισμό των Αμερικανών στρατιωτών είναι ένα θέμα που στιγμάτισε πολύ την αμερικάνικη κοινωνία στη δεκαετία του 1970.

Κυριακή, 8 Απριλίου 2018

Ανθρώπινα Δικαιώματα, δοκίμιο της Αγγελικής Σούλη

   ΜΕΡΟΣ Α΄

          Μια από τις μεγαλύτερες ηθικές και πολιτικές κατακτήσεις στην ιστορία της ανθρωπότητας είναι η ύπαρξη των ανθρωπίνων δικαιωμάτων δηλαδή της παραδοχής ότι όλοι οι άνθρωποι ανεξαρτήτως  εθνικότητας, θρησκείας, γλώσσας, καταγωγής κλπ δικαιούνται να απολαμβάνουν ορισμένα θεμελιώδη αγαθά, επειδή και μόνο γεννήθηκαν άνθρωποι  για να μπορούν να ζουν με αξιοπρέπεια και να μη ξεπέφτουν στο επίπεδο του ζώου.
       Κατά το 18ο αιώνα δυο καινούργιες λέξεις-έννοιες εμφανίζονται στο λεξιλόγιο των λαών της Δύσης "τα Ανθρώπινα Δικαιώματα" (Α.Δ.) που έμελλαν να γίνουν η προμετωπίδα δυο επαναστάσεων της Αμερικάνικης και μετά από λίγο της Γαλλικής γιατί ζητούσαν αδιανόητα πράγματα για την καθεστηκυία τάξη του Μεσαίωνα.  Τα ανθρώπινα δικαιώματα διαλαλούσαν ότι όλοι οι άνθρωποι γεννιούνται ελεύθεροι και ίσοι μεταξύ τους και δεν επιτρέπεται κάποιοι να είναι δούλοι των ευγενών και των προνομίων τους! Οι κοινωνίες απαιτούν έναν νέο τρόπο οργάνωσης, δημοκρατικό πια, που να είναι βασισμένος στη λογική και στο δίκαιο, γι αυτό οι άνθρωποι πρέπει να εκλέγουν τους κυβερνήτες τους, κι αν αυτοί δεν εξυπηρετούν τα συμφέροντα του λαού που τους εξέλεξε, τότε ο λαός έχει δικαίωμα να τους ανατρέπει και να εκλέγει άλλους! Απαιτούν νόμους και Σύνταγμα που να διασφαλίζουν τη δημοκρατία, την ελευθερία και ισότητα όλων των πολιτών! Όσα σήμερα θεωρούνται αυτονόητα, πριν από 250 χρόνια θεωρούνταν αδιανότητα πράγματα! 
Πρωτεργάτες των ανθρωπίνων δικαιωμάτων θεωρούνται οι διαφωτιστές Βολταίρος που πρόβαλε ποια θεωρούνται Α.Δ. (όπως ελευθερία λόγου, ανεξιθρησκεία), ο Μοντεσκιέ που πρόβαλε πώς μπορούμε να υπερασπιστούμε τα Α.Δ (χωρίζοντας την εξουσία στα τρία: εκτελεστική, νομοθετική και δικαστική), και ο Ρουσσό που μίλησε γιατί τα Α.Δ. είναι  απαραίτητα (περιορίζοντας τις ανισότητες μεταξύ των ανθρώπων με τη θεωρία του περί ισότητας). Μεταξύ αυτών αξίζει να μνημονευθεί κι ο Τόμας Πέιν (1737-1809), ένας Άγγλος κατασκευαστής κορσέδων και γεφυρών, ανθρωπιστής και ορθολογιστής, που μετανάστευσε στη Φιλαδέλφεια της Βόρειας Αμερικής, λίγο πριν την ανεξαρτησία των ΗΠΑ και ο οποίος συνέβαλε με τα έργα του "Κοινή Λογική", "Κρίση", "Τα Ανθρώπινα Δικαιώματα" και την πολιτική δράση του στη διάδοση των Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων στις ΗΠΑ και στη Γαλλία. Βέβαια η εμφάνιση του "φυσικού δικαίου" κατά τον 17ο αιώνα σε αντιδιαστολή με το θεοκρατικό πνεύμα του Μεσαίωνα μαζί με την επικράτηση του ορθολογισμού που  άρχισε να ερμηνεύει την εξέλιξη και διαμόρφωση των κοινωνιών είχαν προετοιμάσει το έδαφος για την εμφάνιση των Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων.
 Ανθρώπινο δικαίωμα λοιπόν, ετυμολογικά σημαίνει ότι «ο άνθρωπος δικαιούται» αφότου γεννηθεί να προστατεύεται η ζωή του και να μην μπορεί κάποιος να του την αφαιρέσει, να μην γίνεται δούλος ή δουλοπάροικος κάποιων ισχυρών αλλά να είναι ελεύθερος για να αποφασίζει ο ίδιος για τη ζωή του. Ακόμα είναι ίσος με τους συνανθρώπους του και έχει το δικαίωμα  να εκλέγει τους κυβερνήτες του και να εκλέγεται κι ο ίδιος, αν επιθυμεί. Με άλλα λόγια «ο άνθρωπος δικαιούται» ατομικά και πολιτικά δικαιώματα, τα λεγόμενα θεμελιώδη, τα οποία αποτέλεσαν και την πρώτη γενιά Α.Δ. Τότε συντάσσεται η "Διακήρυξη Ανεξαρτησίας" των ΗΠΑ το 1776, και στη Γαλλία η «Διακήρυξη των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου και του Πολίτη» το 1789 έχοντας σκοπό  να προστατεύσουν τον άνθρωπο από τις αυταρχικές εξουσίες των ισχυρών και του κράτους. 
Στη συνέχεια η εμφάνιση στη Δύση της βιομηχανικής επανάστασης και μαζί της και της εργατικής τάξης, η οποία ζει όμως υπό αντίξοες συνθήκες και το ξέσπασμα της Οκτωβριανής επανάστασης στη Ρωσία το 1917 κάνουν επιτακτική την εμφάνιση της δεύτερης  γενιάς δικαιωμάτων, η οποία  περιλαμβάνει τα λεγόμενα οικονομικά, κοινωνικά και πολιτιστικά δικαιώματα, όπως της εργασίας, της παιδείας, της υγειονομικής περίθαλψης, της κοινωνικής ασφάλισης, των πολιτιστικών αγαθών. Το κράτος τώρα έχει την υποχρέωση να κατοχυρώσει με νόμους την υποχρεωτική εκπαίδευση, το οκτάωρο εργασίας, τον ελεύθερο χρόνο ... μέχρι που και το ίδιο μετασχηματίζεται στο λεγόμενο «κράτος πρόνοιας» που προνοεί για συντάξεις, ασφάλιση, επιδόματα και τόσα άλλα των πολιτών του! Το 1948 μετά το τέλος του Β΄Παγκοσμίου Πολέμου, ο νεοσύστατος Οργανισμός Ηνωμένων Εθνών (ΟΗΕ) ψήφισε την «Οικουμενική Διακήρυξη των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου» συνθέτοντας σε 30 άρθρα την πρώτη και τη δεύτερη γενιά των δικαιωμάτων.
Η τρίτη γενιά δικαιωμάτων εμφανίζεται προς τα τέλη του 20ου αιώνα και προκύπτει από την τεχνολογική εξέλιξη, την ανάπτυξη στις βιοϊατρικές επιστήμες και τη γενετική, την παγκοσμιοποίηση, οι οποίες δημιούργησαν νέες συνθήκες ζωής και προβλήματα τα οποία για να αντιμετωπιστούν απαιτούν τη συνεργασία  λαών της  γης, διότι κανένας λαός δεν μπορεί να τα λύσει μόνος του.  Το οικολογικό πρόβλημα, τα βιοηθικά προβλήματα που θέτει π.χ η κλωνοποίηση, οι γενετικά τροποποιημένοι οργανισμοί και το δικαίωμα να αποφασίζουν οι λαοί κι όχι οι πολυεθνικές για τη χρήση τους στη διατροφή  και στην καλλιέργεια τους, το δικαίωμα αυτοδιάθεσης των λαών και η παγκόσμια ειρήνη, η προστασία της παγκόσμιας πολιτιστικής κληρονομιάς είναι μερικά από τα θέματα που απασχολούν την τρίτη γενιά δικαιωμάτων.  

             Η αξία των ανθρωπίνων δικαιωμάτων είναι πάρα πολύ μεγάλη, διότι πρώτα απ’ όλα  προστατεύουν την ανθρώπινη ζωή και την προάγουν. Για την αναγκαιότητα τους αυτή χαρακτηρίζονται  αδιαπραγμάτευτα, αναπαλλοτρίωτα, απαράγραπτα, αναφαίρετα, αφού η καταπάτηση τους  οδηγεί σε δουλεία, τυραννία, βασανιστήρια, διώξεις, φυλακίσεις, αναλφαβητισμό, ρατσιστικές συμπεριφορές κλπ. Πολύ μελάνι και αίμα έχει χυθεί για να διαφωτιστούν οι άνθρωποι και να κατοχυρωθούν πολλά από αυτά. Ας αναλογιστούμε πόσοι λίγοι τα απολάμβαναν, ως προνόμια, κατά την αρχαιότητα και τον Μεσαίωνα και πόσοι περισσότεροι στα νεώτερα χρόνια με την εξάπλωση τους. Αγώνες πολιτικοί, απεργίες, εξεγέρσεις λαών κατά των καταπιεστών τους έγιναν για να  απελευθερωθούν λαοί, να καταργηθεί η δουλεία, να αποκτήσουν όλοι οι άνθρωποι δικαίωμα ψήφου, ελευθεροτυπία, ανεξιθρησκεία, να εκλείψει ο αναλφαβητισμός, και να δημιουργηθεί στην Ευρώπη στο δεύτερο μισό του 20ου αιώνα το λεγόμενο «κράτος πρόνοιας» που εξασφάλιζε δωρεάν παιδεία και κοινωνική ασφάλιση, υγειονομική περίθαλψη στους πολίτες του, κάτι που δυστυχώς  σήμερα τείνει να καταργηθεί.
Εκτός όμως από την ανθρωπιστική αξία τους  τα ανθρώπινα δικαιώματα αποτελούν τον πυρήνα της πολιτικής ηθικής σε εθνικό και σε παγκόσμιο επίπεδο. Δεν είναι μόνο λόγια αλλά τα περισσότερα από αυτά έχουν κατοχυρωθεί με νόμους. Από τη στιγμή που ψηφίστηκε η «Οικουμενική  Διακήρυξη των Α.Δ»  το 1948 απ’ όλα τα κράτη-μέλη του Ο.Η.Ε τα ανθρώπινα δικαιώματα έχουν αναγορευθεί  πια σε παγκόσμιες αξίες και ο ΟΗΕ έχει αναγορευθεί παγκόσμιος θεσμικός προστάτης των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου.  Λίγο αργότερα με τη Συνθήκη του Ελσίνσκι το 1965 αναγνωρίζονται ως  εκείνες οι αρχές που ρυθμίζουν την πολιτική ζωή των κρατών αλλά και της παγκόσμιας κοινότητας. ΄Έτσι τα Α.Δ. καταγράφτηκαν στα εθνικά Συντάγματα κάθε χώρας κι έγιναν η βάση για το εθνικό, το περιφερειακό και το διεθνές δίκαιο. Ακόμα καθοδηγούν τη δράση πολλών μη κυβερνητικών οργανώσεων. Με άλλα λόγια στα ανθρώπινα δικαιώματα στηρίζεται η διεθνής έννομη τάξη και οι συνταγματικοί θεσμοί μας. Ανάγονται σε αξίες που στην εποχή της παγκοσμιοποίησης  προσφέρουν τις γενικές αρχές συνεννόησης των λαών για να λύνουν τις διαφορές τους και να θέτουν κοινούς στόχους. 
   Τέλος τα ανθρώπινα δικαιώματα διασφαλίζουν την πολυ-πολιτισμική έκφραση της ανθρωπότητας, παρόλο που κάποιοι στον Τρίτο Κόσμο τα αμφισβητούν ως δυτικές αξίες αντίθετες στις τοπικές παραδόσεις τους, όπως για παράδειγμα, όταν αναγνωρίζουν δικαιώματα στις γυναίκες. Τα Α.Δ. όμως καλλιεργούν την ανοχή στο διαφορετικό με το να αναγνωρίζουν ότι όλοι οι άνθρωποι είναι ίσοι  και  ότι έχουν την ελευθερία να εκφραστούν, να επιλέξουν θρησκεία, να εκλέξουν αντιπροσώπους. Έτσι καταπολεμούν εθνικές και θρησκευτικές προκαταλήψεις και στερεότυπα και συμβάλλουν στο διάλογο και στην εδραίωση της δημοκρατίας. Με πολλούς τρόπους λοιπόν τα ανθρώπινα δικαιώματα συμβάλλουν στην πρόοδο της ανθρωπότητας και στην επικράτηση μιας γνήσιας παγκοσμιοποίησης.

ΜΕΡΟΣ  Β΄
          
         Αν και στα λόγια όλοι τάσσονται υπέρ των δικαιωμάτων εν τούτοις είναι πολλοί αυτοί που φέρονται κατά των  Δικαιωμάτων του Ανθρώπου και σχηματικά χωρίζονται σε δυο κατηγορίες, σε αυτούς που τα καταπατούν απροκάλυπτα αλλά και σε αυτούς που αμφισβητούν την ύπαρξη τους ή την αξία τους. Χιλιάδες παραδείγματα καταπάτησης δικαιωμάτων αντλούμε από την  παγκόσμια ιστορία. Μια μεγάλη κατηγορία καταπάτησης δικαιωμάτων σχετίζονται με τις διώξεις ανθρώπων ιδεολογικά αντιφρονούντων προς το αυταρχικό καθεστώς της πατρίδας τους (δικτατορικό, θεοκρατικό): Φυλακίσεις, βασανισμοί, εξορίες, δολοφονίες μέχρι που πολλοί αναγκάζονται να πάρουν το δρόμο της προσφυγιάς αλλά και κατάργηση του εκλέγειν και εκλέγεσθαι ή εκλογές βίας και νοθείας, λογοκρισία Τύπου... Μια άλλη κατηγορία δικαιωμάτων σχετίζονται με τα  εγκλήματα πολέμου: βομβαρδισμός άμαχου πληθυσμού, καταστροφή μνημείων πολιτισμού, δολοφονία αιχμαλώτων, γενοκτονία... Μια άλλη κατηγορία παραβιάσεων αφορά τις λεγόμενες ευάλωτες κοινωνικές ομάδες του Τρίτου Κόσμου αλλά και του Τέταρτου Κόσμου όπως χαρακτηρίζονται οι ζώντες στο περιθώριο των κοινωνιών των αναπτυγμένων χωρών της Δύσης, όπως γυναίκες, παιδιά, μακροχρόνια άνεργοι, άστεγοι,  πρόσφυγες, μετανάστες: παιδική εργασία, άνιση αμοιβή για ίση εργασία, βία κατά των γυναικών, στέρηση υγειονομικής περίθαλψης,  αλλά και για τους πρόσφυγες - μετανάστες στέρηση διδασκαλίας της μητρικής τους γλώσσας, λατρείας στο θεό τους και ρατσισμός. Από τις παραβιάσεις δεν μπορούν να λείπουν ο θρησκευτικός προσηλυτισμός, η μόλυνση του περιβάλλοντος και γενικά, θα λέγαμε ότι ο κατάλογος των παραβιάσεων δεν έχει τελειωμό!
           Όσοι πάλι αμφισβητούν τα ανθρώπινα δικαιώματα, προβάλλουν ότι αυτά είναι κενά περιεχομένου, λόγια μόνο στα χείλη προπαγανδιστών, ευχολόγια και συνθήματα που εξυπηρετούν τη λαϊκίστικη πολιτική της εκάστοτε εξουσίας και ισχυρίζονται ότι η εφαρμογή τους  εξαρτάται από τη θέληση των ισχυρών της Γης. Η άποψη αυτή προβάλλει συγκεκριμένα γεγονότα καταπάτησης Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων –και καλά κάνει- αλλά  αποσιωπά  την προσφορά των δικαιωμάτων και θέλει να ξεχνά πώς θα ήταν η ζωή της ανθρωπότητας με την παντελή απουσία των ανθρωπίνων δικαιωμάτων. 
Τέλος τα ανθρώπινα δικαιώματα αμφισβητούνται και  από ορισμένες κατηγορίες του πληθυσμού  του Τρίτου Κόσμου, οι οποίοι πιστεύουν,  ότι η ανεπτυγμένη Δύση μέσω αυτών προσπαθεί να επιβάλλει τον πολιτιστικό ιμπεριαλισμό της στις υποανάπτυκτες χώρες. Οι απόψεις αυτές όμως εκπορεύονται από εθνικιστικούς και μη δημοκρατικούς πολιτικούς φορείς ή στην καλύτερη περίπτωση απ΄όσους έχουν άγνοια της τεράστιας σημασίας των ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Για παράδειγμα είναι γεγονός ότι όλοι οι πολιτισμοί σέβονται κι αναγνωρίζουν τον Άνθρωπο ως τη μέγιστη αξία επί γης και φροντίζουν για την προστασία της ζωής, της υγείας κλπ. Εξάλλου το δικαίωμα στην ανεξιθρησκεία, στην προστασία της κοινής πολιτισμικής κληρονομιάς, του περιβάλλοντος και άλλα αναγνωρίζουν την ελευθερία επιλογής θρησκείας και το σεβασμό σε κάθε διαφορετικό πολιτισμό. Τώρα αν στις  παραδόσεις κάποιων λαών υπάρχουν αντιλήψεις και στερεότυπα π.χ για την κατώτερη θέση της γυναίκας μέσα στην κοινωνία, ας αναρωτηθούν μήπως οι αντιλήψεις αυτές είναι αναχρονιστικές. Ναί στο σεβασμό της παράδοσης αλλά όχι στην τυφλή αποδοχή της.

    ΜΕΡΟΣ Γ΄

                  Ο αγώνας υπέρ των ανθρωπίνων δικαιωμάτων σήμερα είναι διμέτωπος: αγώνας  εναντίον αυτών που τα καταπατούν απροκάλυπτα, αλλά και αγώνας εναντίον αυτών που τα αμφισβητούν κλονίζοντας την πίστη στην αξία και αποτελεσματικότητα τους. Ο κάθε άνθρωπος οφείλει να ευαισθητοποιηθεί στα ανθρώπινα δικαιώματα και να συνειδητοποιήσει ότι αυτά δεν χαρίζονται αλλά κατακτώνται μέσα από τη μόρφωση, από την οικονομική ενδυνάμωση κάθε ατόμου και κάθε λαού, και μέσα από αγώνες προσωπικούς, πολιτικούς, εθνικούς.
 Μια διάσταση των Δικαιωμάτων που αποσιωπάται συχνά είναι η σχέση τους με τα καθήκοντα ή υποχρεώσεις του ανθρώπου. Ενώ καθήκοντα και δικαιώματα φαντάζουν ως αντίθετες έννοιες, καταβάθος αυτές αλληλοσυμπληρώνονται. Με τα δικαιώματα απαιτούμε εμείς από τους άλλους (ανθρώπους, κοινωνία, κράτος) τα «αγαθά» που δικαιούμαστε ως άνθρωποι ενώ με τα καθήκοντα είμαστε υποχρεωμένοι εμείς να προσφέρουμε  στους άλλους τα «αγαθά» που δικαιούνται αυτοί. Για παράδειγμα  αν κάποιος έχει δικαίωμα ως πολίτης  να ψηφίζει, συγχρόνως όμως έχει και καθήκον να μη φανατίζεται ούτε να αδιαφορεί για τα κοινά αλλά να ενημερώνεται και να κρίνει αναζητώντας την αλήθεια. Αν απαιτώ το δικαίωμα να προστατεύεται η ζωή μου, τότε  κι εγώ  έχω υποχρέωση να σέβομαι τις ζωές των άλλων. Αν απαιτώ να απολαμβάνω υγιεινή διατροφή τότε έχω καθήκον να προστατεύω τη γη από τη μόλυνση, αν έχω δικαίωμα στη μόρφωση τότε έχω υποχρέωση να σέβομαι τη φοίτηση στα σχολεία και να απαιτώ από την πολιτεία την αναβάθμιση της. Έτσι η σχέση δικαιωμάτων και υποχρεώσεων είναι διαλεκτική αφού η τήρηση των μεν επηρεάζει την τήρηση και των άλλων. Πάντα επίκαιρη η ρήση του Βολταίρου «διαφωνώ με ό,τι λές αλλά θα υπερασπιστώ το δικαίωμα σου να το λες». 
              Ακόμα οι μη κυβερνητικές οργανώσεις -όπως Διεθνής Αμνηστεία, Γιατροί χωρίς σύνορα, Green Peace, Action Aid, Παγκόσμιο Ταμείο για τη Φύση, Ρατσισμός SOS κλπ- μπορούν να αναλάβουν τετραπλό ρόλο: πρώτον καταγγέλλουν τις παραβιάσεις των Δικαιωμάτων, δεύτερον διαφωτίζουν την κοινή γνώμη γι αυτά, τρίτον αναλαμβάνουν δράσεις κι ασκούν πίεση σε κυβερνήσεις υπέρ των Δικαιωμάτων. Καθοριστικό όμως για την προάσπιση των Δικαιωμάτων είναι η οικονομική και πνευματική ανάπτυξη ενός λαού σε αντίθεση με υποανάπτυκτους λαούς στους οποίους παρατηρούνται συχνότατα παραβιάσεις των Δικαιωμάτων τους. Γενικότερα η αφύπνιση της «Κοινωνίας των Πολιτών» συμβάλλει στην προάσπιση και κατοχύρωση των Δικαιωμάτων τους.
           Η  Πολιτεία με την καταγραφή των Α.Δ  στο  Εθνικό Σύνταγμα της και η ρύθμιση του Περιφερειακού αλλά και Διεθνούς Δικαίου με βάση τα Ανθρώπινα Δικαιώματα αποτελούν  ισχυρότατο όπλο στην υπεράσπιση τους. Έτσι τα αναγνωρίζουν και να κατοχυρώνουν, αναγκάζουν όσους τα παραβαίνουν να λογοδοτούν στα δικαστήρια και να τιμωρούνται. Επίσης η διδασκαλία των Α.Δ στα σχολεία και στα Πανεπιστήμια, η διάδοση τους μέσα από την Τέχνη (κινηματογραφικές ταινίες, λογοτεχνικά έργα, μουσική και τραγούδια...), η υπεράσπιση τους μέσα από το Τύπο, έντυπο κι ηλεκτρονικό, είναι μερικοί τρόποι προάσπισης των Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων.
          Τέλος ο ΟΗΕ, είναι ο μόνος παγκόσμιος θεσμικός προστάτης των Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων, που σ' αυτόν λογοδοτούν ακόμα και κράτη που τα καταπατούν κατάφωρα, όπως στο Διεθνές Δικαστήριο της Χάγης και στο Ευρωπαϊκό Δικαστήριο για τα Δικαιώματα του Ανθρώπου με έδρα το Στρασβούργο. Για την προστασία τους επίσης ο ΟΗΕ έχει θεσπίσει όργανα, όπως τη Unicef  για την καταπολέμηση της πείνας και του αναλφαβητισμού, την Unesco για την προστασία της παγκόσμιας πολιτιστικής κληρονομιάς και των μνημείων της Φύσης, την Ύπατη Αρμοστεία για τους Πρόσφυγες.  Στην προσπάθεια του όμως αυτή ο ΟΗΕ συναντά και εμπόδια από τους ισχυρούς της γης, ώστε συχνά έχει χαρακτηριστεί ως «ο γίγαντας με τα δεμένα χέρια». 
Κλείνοντας παραθέτω την άποψη ενός Έλληνα διανοητή του Π. Κονδύλη ότι μόνο ένα παγκόσμιο κράτος θα μπορούσε να διασφαλίσει το όραμα των Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων δηλαδή όλοι οι άνθρωποι επί γης να απολαμβάνουν όλα τα ανθρώπινα δικαιώματα, όπου κι αν βρίσκονται στη γη. Το εθνικό κράτος, αν κι ανέδειξε την έννοια του φυσικού δικαίου κι ως τούτου των ανθρωπίνων δικαιωμάτων δυστυχώς αδυνατεί να εκπληρώσει το όραμα αυτό. Για παράδειγμα αν παραχωρήσει πολιτικά δικαιώματα σε όλους τους μη πολίτες του (μετανάστες, πρόσφυγες), τότε κινδυνεύει να πληγεί η εθνική κυριαρχία του. Ακόμα τα εθνικά σύνορα θέτουν χωρικό όριο στην υπεράσπιση τους, αφού ένα εθνικό κράτος δεν μπορεί να παρεμβαίνει στα εσωτερικά ενός άλλου κράτους για να υπερασπιστεί τα δικαιώματα πολιτών αλλοεθνών που καταπατώνται εκεί.

              Η σχέση του εθνικού κράτους με τα Α.Δ. είναι πολύ ισχυρή, διαρκής και ενίοτε κι αντιφατική. Το εθνικό κράτος από τη μια προστατεύει τα Α.Δ. φροντίζοντας για την παιδεία, την εργασία, την υγειονομική περίθαλψη των πολιτών του, την προστασία του περιβάλλοντος και της πολιτιστικής κληρονομιάς και γενικά  καταγράφοντας τα στο Σύνταγμα αυτά διαπερνούν κι εκφράζουν τη νομοθεσία της χώρας. Η αλήθεια είναι ότι τα Α.Δ εμφανίστηκαν μαζί με τη διαμόρφωση του εθνικού κράτους, όταν ο Διαφωτισμός πρωτομίλησε για το Φυσικό Δίκαιο και η Αμερικάνικη, Γαλλική Επανάσταση θεσμοθέτησαν τα ατομικά και  πολιτικά δικαιώματα του ανθρώπου.
 Συμβαίνει όμως και το αντίθετο, τα αυταρχικά καθεστώτα να καταπατούν τα Α.Δ κυρίως σε περιπτώσεις, όταν φυλακίζονται και βασανίζονται ιδεολογικά αντιφρονούντες ή επιβάλλεται λογοκρισία στο Τύπο κι άλλα. Τέλος το εθνικό κράτος αδυνατεί μόνο του να προστατεύσει αποτελεσματικά τα δικαιώματα 3ης γενιάς, τα οποία απαιτούν τη συνεργασία πολλών κρατών, όπως είναι η κλιματική αλλαγή κλπ και επίσης αδυνατεί να  προστατεύσει όλα τα δικαιώματα όλων των ανθρώπων της γης ανεξάρτητα από που κατοικούν αυτοί.   Κάθε κράτος αδυνατεί να παραχωρήσει τα πολιτικά κι αστικά δικαιώματα σε μη πολίτες του διότι τότε κινδυνεύει να διαλυθεί αλλά και κάθε κράτος δεν μπορεί να επεμβαίνει στα εσωτερικά άλλων κρατών για να υπερασπιστεί τα δικαιώματα των πολιτών που καταπατώνται εκεί.
       
«Χρειάζεται όμως πολύς δρόμος ακόμα για να μπορούν όλοι οι άνθρωποι της γης ανεξαρτήτως χρώματος, θρησκείας, γλώσσας, φύλου, καταγωγής,ας, οικονομικής και κοινωνικής θέσης… να μπορούν να απολαμβάνουν όλα τα δικαιώματα, όπου κι αν βρίσκονται ή μετακινούνται επί της γης σε οποιαδήποτε στιγμή του χρόνου». Αυτή η θέση, που φαντάζει ουτοπική, αποτελεί εξάλλου και το όραμα  των  ανθρώπινων  δικαιωμάτων«Τα ανθρώπινα δικαιώματα δεν έχουν σύνορα» η φράση-μοτίβο που έθεσε ο ΟΗΕ πάνω στην αφίσα που εξέδωσε το 1998 για την επέτειο 50 χρόνων από την «Οικουμενική Διακήρυξη των Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων». Όραμα θα αντιτείνουν κάποιοι αλλά η ζωή και η Ιστορία έχουν ανάγκη τα οράματα για να πορευτούν και τους αγώνες για να τα υλοποιούν και  να προοδεύουν!
      

Παρασκευή, 15 Δεκεμβρίου 2017

Φράνσις Γουίν "Καρλ Μαρξ: Το Κεφάλαιο, η βιογραφία ενός ημιτελούς αριστουργήματος" Εκδ. Ελληνικά Γράμματα, 2017



           Ένα από τα πιο πολυσυζητημένα βιβλία στον κόσμο είναι «Το Κεφάλαιο» ή “Das Kapital” του Μαρξ (1818-1883), στο οποίο αναλύεται η λειτουργία του καπιταλιστικού συστήματος που αποκαλύπτει με ποιους τρόπους το κεφάλαιο υποδουλώνει τον άνθρωπο. Το βιβλίο αυτό άρρηκτα συνδεδεμένο με τη μαρξιστική θεωρία  επηρέασε τη σκέψη εκατομμυρίων ανθρώπων κατά τον εικοστόν αιώνα κι ενέπνευσε πολλές επαναστάσεις  με προεξάρχουσα την Οκτωβριανή επανάσταση στη Ρωσία το 1917. Αν και οι σοσιαλιστικές αυτές επαναστάσεις απέτυχαν, 100 περίπου χρόνια μετά την έκδοση του «Κεφαλαίου», ο μαρξισμός σαν τρόπος σκέψης κι εργαλείο πολιτικής δράσης συνεχίζει να προβληματίζει και να εμπνέει πολλούς ανθρώπους σήμερα.

              Ο Άγγλος δημοσιογράφος και συγγραφέας λοιπόν Φράνσις Γουίν (1957--) γράφει τη  βιογραφία του βιβλίου αυτού κι όχι τη βιογραφία του συγγραφέα του, ως είθισται, καθώς δηλώνει ο υπότιτλος του «Η βιογραφία ενός ημιτελούς αριστουργήματος». Η ριζοσπαστική ιδέα να γραφούν βιογραφίες στα "Βιβλία που συγκλόνισαν τον κόσμο" ανήκει στον εκδοτικό οίκο Ατλάντικ του Λονδίνου, ο οποίος το 2006 συνέταξε μια λίστα με τα 10 σπουδαιότερα βιβλία με παγκόσμια επιρροή και στη συνέχεια ανέθεσε σε συγκεκριμένους συγγραφείς που είχαν ασχοληθεί με τα θέματα των 10 βιβλίων να γράψει ο καθένας από μια βιογραφία βιβλίου. Ήθελαν με αυτό τον τρόπο να φωτίσουν τη διαδρομή κάθε βιβλίου μέσα στο χρόνο, να αναδείξουν την απήχηση που είχε στις διάφορες κοινωνίες και έτσι να τα συστήσουν στο κοινό. Ο Φράνσις Γουίν επιλέχτηκε να γράψει τη βιογραφία του "Κεφαλαίου", αφού προηγουμένως είχε μελετήσει και γράψει τη βιογραφία του Μαρξ.
Μέσα λοιπόν από τη βιογραφία του βιβλίου "το Κεφάλαιο" αναδεικνύονται οι πολύ δύσκολες συνθήκες συγγραφής του έργου αυτού, εκλαϊκεύεται η οικονομική λειτουργία του κεφαλαίου με την κλοπή από τους κεφαλαιο-κράτες της υπερ-αξίας που παράγουν με την υπερ-εργασία τους οι μισθωτοί εργαζόμενοι και παρουσιάζει τις κοινωνικές συνέπειες που έχει αυτή η κλοπή στην εκμετάλλευση κι εξαθλίωση των εργατών. Συγχρόνως παρουσιάζονται κριτικές που ασκήθηκαν από άλλους οικονομολόγους στο Μαρξ και στις ιδέες του. Ακόμα παρουσιάζονται οι επιδράσεις που άσκησε "το Κεφάλαιο" στα επαναστατικά σοσιαλιστικά κινήματα υποανάπτυκτων χωρών ενώ στην ανεπτυγμένη Δύση  δημιουργήθηκαν σοσιαλδημοκρατικά και κομμουνιστικά κόμματα αλλά και πνευματικά κινήματα με αριστερό προσανατολισμό.
Τέλος ο Γουίν στέκεται στη γλώσσα που είναι γραμμένο "το Κεφάλαιο", όπου οι επιστημονικά οικονομικές αναλύσεις συνοδεύονται από περιγραφές των συνεπειών εξαθλίωσης των εργατών σε μια γλώσσα συγκινησιακή  με πολλές εικόνες φρίκης, προσωποποιήσεις, παρομοιώσεις και ρήσεις από έργα  μεγάλων συγγραφέων. Ο πλούτος των γνώσεων του Μαρξ, η διεισδυτικότητα της οικονομικής του σκέψης του, η ικανότητα του να χειρίζεται τη γλώσσα τόσο ορθολογικά, όσο και συναισθηματικά, όλα αυτά συντελούν ώστε "το Κεφάλαιο" -βιβλίο δύσκολο με επιστημονικούς οικονομικούς όρους, που έχει συγχρόνως και λογοτεχνικές χάρες- να χαρακτηρίζεται τελικά από το Γουίν ως ένα άγνωστο αριστούργημα!  Και ο συγγραφέας καταλήγει ότι «το Κεφάλαιο» πάντα θα είναι επίκαιρο, όσο θα υπάρχει το κεφάλαιο και το καπιταλιστικό σύστημα που δημιούργησε και μέσα στο οποίο λειτουργεί.

ΜΕΡΟΣ ΠΡΩΤΟ: Εισαγωγή- η κυοφορία του Κεφαλαίου

Τετάρτη, 12 Ιουλίου 2017

«ΜΙΣΤΙΚΟ» Κ. Τρικουνάκης Εκδ. Κλειδάριθμος, Αθήνα, 2017



Ευχάριστη έκπληξη προκάλεσε το ιστορικό μυθιστόρημα «Μίστικο» του νεοεμφανιζόμενου συγγραφέα Κωνσταντίνου Τρικουνάκη με θέμα την Κρήτη, όταν αυτή είχε μετατραπεί σε Αραβικό Εμιράτο από τους Σαρακηνούς πειρατές για 137 χρόνια (824-961μ.Χ), μέχρι που τους εκδίωξε από το νησί ο Νικηφόρος Φωκάς. Ο συγγραφέας, Κρητικός στην καταγωγή, φωτίζει αυτή τη σχεδόν άγνωστη, μακρινή και ξεχασμένη περίοδο της ιδιαίτερης πατρίδας του, για την οποία οι πηγές είναι φειδωλές και τα διασωθέντα μνημεία ελάχιστα. Εστιάζοντας στην ιστορική περίοδο 824-837 μ.Χ και διαπλέκοντας τα λιγοστά αλλά σημαντικά ιστορικά  στοιχεία της εποχής με έναν ευρηματικό μύθο, πλάθει ολοζώντανους χαρακτήρες και κατορθώνει χρησιμοποιώντας μια πλούσια γλώσσα να δώσει ένα ολοκληρωμένο μυθιστόρημα.
Πιο συγκεκριμένα ο συγγραφέας μας παρουσιάζει τον τρόπο κατάληψης της Ανατολικής Κρήτης από τους Σαρακηνούς Άραβες το 824 μΧ. και τέσσαρα χρόνια αργότερα και της Δυτικής μετά την αποτυχημένη προσπάθεια του Βυζαντινού στρατηγού Κρατερού να διώξει τους Σαρακηνούς. Οι Σαρακηνοί ερχόμενοι στο νησί  κατέστρεψαν πρώτα την αρχαία πόλη της Γόρτυνας που ήταν και η πρωτεύουσα Κρήτης και Κυρηναϊκής (Β. Αφρικής) από τον καιρό της Ρωμαϊκής αυτοκρατορίας. Οι Σαρακηνοί τώρα κτίζουν νέα πόλη παραθαλάσσια, μερικά χιλιόμετρα βορειότερα, για να την έχουν ως ορμητήριο για τις πειρατικές επιδρομές τους στη Μεσόγειο. Την οχυρώνουν με Κάστρο και ανοίγουν περιμετρικά μεγάλο Χαντάκι γεμάτο νερό για να ενισχύσουν την άμυνα της. Απ’ το Χαντάκι αυτό η  νέα  πόλη ονομάστηκε  Αλ-Καντάκ, ελληνιστί Χάνδακας, που στα νεώτερα χρόνια μετονομάστηκε σε  Ηράκλειο.