Το ιστολόγιο της Αγγελικής Π. Σούλη

Η καταγραφή των αναγνώσεων αυτών ξεκίνησε από την επιθυμία μου να μην ξεχασθούν ιδέες και συναισθήματα που κάποτε με είχαν συγκινήσει.
Γράφοντας συνειδητοποίησα ότι ο χρόνος που αφιέρωνα στην ανάλυση, σύνθεση, αξιολόγηση του έργου, μου χάριζε ένα αίσθημα δημιουργίας.
Η επαγγελματική μου απασχόληση (φιλόλογος) μου έδωσε τα κίνητρα και τα μέσα για αυτές τις αναγνώσεις. Κι έτσι με συνεπήρε το ταξίδι της ανάγνωσης και της γραφής!
Κι ανοίχτηκε μπροστά μου ένας ολόκληρος κόσμος, σχεδόν ανεξερεύνητος,της δημιουργικής ανάγνωσης και γραφής.
"Η ανάγνωση δεν μπορεί να είναι ούτε μία ούτε άπειρες" όπως τονίζει ο Ουμπέρτο Έκο, αφού η υποκειμενική ερμηνεία του γράφοντος πρέπει να δένει με τους περιορισμούς που θέτει το κείμενο.

Και μια διευκρίνιση:
Καμμιά ανάγνωση δεν μπορεί να αντικαταστήσει το ίδιο το βιβλίο αλλά μπορεί να παίξει σημαντικό ρόλο ανάμεσα στον αναγνώστη και στο βιβλίο φωτίζοντας το, κάνοντας το πιο κατανοητό και καλλιεργώντας συγχρόνως τη φιλαναγνωσία.



Παρασκευή, 8 Μαΐου 2020

Η πανούκλα, Αλμπέρτ Καμύ, Εκδ. Δωρικός, 1965

  
       
Μεγάλη επικαιρότητα απέκτησε ξαφνικά «Η Πανούκλα» του Αλμπέρτ Καμύ,  λόγω της πανδημίας του κορωνοϊού. Πρόκειται  για ένα μυθιστόρημα–δοκίμιο, αφού η πλοκή του μύθου του είναι ελάχιστη, οι ήρωες του λίγοι και ο στοχασμός πολύς. Ο αφηγητής του μυθιστορήματος το χαρακτηρίζει Χρονικό για την επιδημία της πανούκλας που ξέσπασε στην πόλη Οράν στο Αλγέρι στη δεκαετία του 1940 και διήρκεσε 10 μήνες. Η αλήθεια είναι ότι αυτός είναι ο μύθος του έργου, αλλά μια πραγματική επιδημία μπορεί να ξεσπάσει οπουδήποτε και οποτεδήποτε. Ο Καμύ εκδίδει το έργο το 1947, δυο χρόνια μετά το τέλος του Β! Παγκοσμίου Πολέμου που ανέτρεψε τις ζωές τόσων εκατομμυρίων ανθρώπων σκορπίζοντας τον τρόμο και τη φρίκη παντού. Ο Γάλλος Καμύ επιλέγει την πόλη Οράν στην «αλτζερίνικη ακτή», διότι έτυχε να γεννηθεί στο αποικιοκρατούμενο Αλγέρι και να μεγαλώσει εκεί. Έτσι είχε συνασθηματικούς δεσμούς με τη χώρα,   προτού ακόμα αυτή ξεσηκωθεί κατά της Γαλλικής αποικιοκρατίας. Πώς λοιπόν ο συγγραφέας Καμύ να μην εμπνευστεί το αλληγορικό έργο  του «Η Πανούκλα» ζώντας από κοντά τον πόλεμο και την αποικιοκρατία που ανέτρεψαν την καθημερινότητα εκατομμυρίων ανθρώπων και τους φυλάκισαν σε τείχη που έκτισαν οι ισχυροί της γης;

Ο Αλμπέρτ Καμύ αναγάγει την Πανούκλα σε σύμβολο κάθε Κακού που χτυπά μαζικά μια κοινότητα, ανατρέπει την τακτοποιημένη κι ευτυχισμένη  μέχρι τότε ζωή της, σκορπά τη δυστυχία και το θάνατο και φυλακίζει τους ανθρώπους της μέσα σε τείχη πραγματικά αλλά και νοητά. Η Πανούκλα είναι μια θεομηνία, είναι η απειλή κι ο φόβος που κρέμεται πάνω σε ολόκληρους πληθυσμούς μήπως  βρεθούν εγκλωβισμένοι σε επιδημίες αρρώστιας, πείνας, πολέμων, ακραίων καιρικών ή φυσικών φαινομένων κι ακόμα θα συμπλήρωνα προσφυγιάς. Η Πανούκλα είναι ο περιορισμός που επιβάλλεται σε κοινωνίες ολόκληρες ή λαούς  που στερούνται την ελευθερία και τη δημοκρατία είτε από κατακτητές είτε από ολοκληρωτικά καθεστώτα. Και τελικά Πανούκλα είναι το παράλογο να φυλακίζεται η ίδια η ζωή σε καραντίνα! Μα πώς είναι δυνατόν ο χώρος και ο χρόνος να παγώνουν και  να αναστέλλεται η ζωή; Ζωή που δεν τη ζεις πάραυτα ακυρώνεται! Μια τελευταία ερμηνεία που της δίνει ο ήρωας Ταρρού πανούκλα είναι ο εγκλωβισμός του ανθρώπου σε μια τάξη πραγμάτων στον Κόσμο που υπάρχουν θεομηνίες και θύματα. Και μια πολύ ακραία ερμηνεία που  δίνει ο γερο παράξενος και μισάνθρωπος κάτοικος του Οράν στο τέλος του μυθιστορήματος ότι πανούκλα είναι η ζωή, εκφράζοντας ίσως κάποιους αποκλεισμένους από τη ζωή σαν κι αυτόν που δεν θέλησαν ή δεν μπόρεσαν να τη χαρούν. Είρων και καυστικός ο γερο παράξενος συνεχίζει λέγοντας ότι η πολιτεία θα τιμήσει τους πανουκλιασμένους με λόγους και μνημεία για το δικό της συμφέρον βέβαια και σε αυτό έχει δίκιο. 

Το έργο:
Ακολουθώντας τη χρονολογική σειρά των γεγονότων, όπως απαιτεί το Χρονικό, ο συγγραφέας αρχίζει από την εμφάνιση της πανούκλας στην πόλη Οράν, προχωρά στην εξάπλωση, κορύφωση, ύφεση μέχρι το τέλος της  και την επιστροφή των κατοίκων, ας πούμε, στους ρυθμούς της  πρότερης  ζωή τους. Μπορεί όμως, όταν ένας τυφώνας περνά από τη ζωή μιας κοινότητας, να ξαναγυρίσουν τα πράγματα στους ίδιους ρυθμούς;
              Μια μέρα λοιπόν στη ξένοιαστη πόλη του Οράν κοντά στη  βορειοδυτική ακτή του Αλγέρι, κάποιοι κάτοικοι ξύπνησαν κι αντίκρυσαν ψόφιους ποντικούς μπροστά στα σπίτια τους. Το σιχαμερό αυτό θέαμα συνεχίστηκε επί μέρες και συγχρόνως πολλοί κάτοικοι άρχισαν να ανεβάζουν υψηλό πυρετό, να βήχουν δυνατά τραντάζοντας το κορμί τους, να διψούν φοβερά, να πρήζονται τα γάγγλια στις γούβες των αρθρώσεων τους γεμίζοντας πύο που συχνά άνοιγαν μόνα τους και χύνονταν  ...  Πρώτοι που κατάλαβαν ότι πρόκειται για πανούκλα ήταν δυο γιατροί, ο γερο Καστέλ και ο νεώτερος του Μπερνάρ Ριέ δηλαδή άτομα που είχαν μεν ειδικές γνώσεις αλλά ήξεραν και να παρατηρούν προσεχτικά τι συνέβαινε δίπλα τους συνδέοντας τα συμπτώματα της ασθένειας  με την εμφάνιση των ποντικιών. Δυστυχώς πάντα λίγοι είναι αυτοί που καταλαβαίνουν το Κακό, πριν ξεσπάσει και ενημερώνουν τη Νομαρχία, η οποία δύσπιστη στην αρχή προβάλλει γραφειοκρατικά εμπόδια και τελικά αποφασίζει να αντιμετωπίσει το πρόβλημα καθυστερημένα.
Στο άκουσμα όμως και μόνο της λέξης «πανούκλα» ο κόσμος πανικοβλήθηκε, διότι δεν ήθελαν να πιστέψουν ότι θα πάθουν όσα φρικτά είχαν πάθει κάποτε κάποιοι άλλοι λαοί, όπως μας έχει παραδώσει η Ιστορία: Όταν κτυπήθηκε η Αίγυπτος από τις επτά πληγές του Φαραώ μία εκ των οποίων ήταν η πανούκλα, ή όταν ξέσπασε ο λοιμός μέσα στα τείχη της αρχαίας Αθήνας και πέθαιναν σωρηδόν κατά τον Πελοποννησιακό πόλεμο, ή όταν πέθαναν 10.000 άτομα σε μια μόνο μέρα στην Κωνσταντινούπολη επί Ιουστινιανού, ή όταν στην Καντώνα της Κίνας το 1871  τα ποντίκια στους δρόμους ήταν περισσότερα από τους ανθρώπους, ή στη Μασσαλία όταν έκτισαν ψηλό τείχος στην Προβηγκία για να σταματήσουν τάχα το μανιασμένο αέρα της πανούκλας, ή στην Ευρώπη το 1347 που ο Μαύρος Θάνατος, όπως τον είπαν, ξεκλήρισε το 1/3 του πληθυσμού της!
Εντύπωση προκαλεί η χρήση του  ίδιου  λεξιλογίου για την αντιμετώπιση των μολυσματικών ασθενειών είτε λέγεται  πανούκλα είτε κορωνοϊός.  Το νόημα  λέξεων προληπτικά (προφυλακτικά) μέτρα, απομόνωση..., καραντίνα, απολύμανση, καθαριότητα κλπ αποκτούν τώρα άλλο βάρος καθώς συνειδητοποιείται ο κίνδυνος μετάδοσης του Κακού από άνθρωπο σε άνθρωπο, που την καθιστά τόσο επίφοβο.

Δευτέρα, 20 Απριλίου 2020

"Homo Deus", Γιουβάλ Νώε Χαράρι, Εκδ. Αλεξάνδρεια, 2017



Στις μέρες της καραντίνας λόγω κορονοϊού και προβληματιζόμενη για την επόμενη μέρα της υγειονομικής και οικονομικής κρίσης, που όπως φαίνεται ακολουθεί, ανακάλυψα τον Γιουβάλ Νώε Χαράρι, καθηγητή ιστορίας στο Εβραϊκό Πανεπιστήμιο του Ισραήλ, ο οποίος στο βιβλίο του “Homo Deus” (Άνθρωπος Θεός)  παρουσιάζει   μια δυστοπία για το μέλλον της ανθρωπότητας, όπου ο homo sapiens (o σκεπτόμενος άνθρωπος) θα παραχωρήσει τη θέση του στον Άνθρωπο Θεό!
Προβληματίστηκα να αναρτήσω την ανάγνωση του βιβλίου αυτού στο ιστολόγιο μου γιατί δεν με έπεισε η συνολική ερμηνεία που δίνει για την εξέλιξη του χόμο σάπιενς θυμίζοντας μου πιο πολύ βιβλίο επιστημονικής φαντασίας. Όμως το βιβλίο αυτό μας ενημερώνει για τις τελευταίες τεχνολογικές εξελίξεις στη Silicon Valley των Η.Π.Α για την τεχνική νοημοσύνη χωρίς συνείδηση, για την κυριαρχία και τη παντοδυναμία των αλγορίθμων σήμερα όχι μόνο στην πληροφορική αλλά παντού, στον άνθρωπο, στη φύση, στο σύμπαν, για το πάντρεμα των αλγορίθμων με τη βιολογία, που οδηγεί για πρώτη φορά στην ιστορία της ανθρωπότητας στη σύνδεση της οργανικής με την ανόργανη ύλη, η οποία επιτρέπει σε κάποιους να σχεδιάζουν και να χρηματοδοτούν  την αναβάθμιση του ανθρώπου σε θεό!
Ο συγγραφέας δηλώνει ότι το αφήγημα που πλάθει δεν είναι προφητεία αλλά μια πιθανή πρόβλεψη για το μέλλον της ανθρωπότητας. Ο Χαράρι είναι καλός αφηγητής  που χρησιμοποιώντας μια απλή γλώσσα εντυπωσιάζει πολύ τον αναγνώστη με όσα λέει αλλά και τον τρομοκρατεί ώστε να τον κάνει να σιωπά ή να τον παρασέρνει να αποδεχτεί τα όσα γράφει. Το αφήγημα του όμως  έχει άλματα σκέψης, πλήθος φλύαρων παραδειγμάτων και ενοράσεις, όπως και ο ίδιος παραδέχεται. Προβάλλει απόψεις όπως για την απουσία ελεύθερης βούλησης ενώ αποσιωπά διαφορετικές απόψεις νευροεπιστημόνων. Δεν μπόρεσα να ξεχωρίσω πολλές φορές πού ακριβώς σταματούν τα ζοφερά σχέδια των γκουρού της υψηλής τεχνολογίας και πού αρχίζει η ερμηνεία του Χαράρι. Αν και διαφωνεί με τα μεγαλεπήβολα σχέδια τους, και ενίοτε με λεπτή ειρωνεία σχολιάζει τη στάση τους,  δεν μπορούσα πάντα να ξεχωρίσω εξ ονόματος ποιου μιλάει, του εαυτού του ή των φωστήρων. Κρούει τον κώδωνα του κινδύνου αλλά μέσα από την ερμηνεία που παρουσιάζει, η εξέλιξη του χόμο σάπιενς στο μέλλον φαίνεται ως προδιαγεγραμμένη.                                                                                          
Ας πάρουμε όμως τα πράγματα από την αρχή.

Πέμπτη, 2 Απριλίου 2020

«Η αρραβωνιαστικιά του Αχιλλέα», 'Αλκη Ζέη, Εκδ.Κέδρος, 1987

Με αφορμή το θάνατο της Άλκης Ζέη ξαναδιαβασα  το βιβλίο της «Η αρραβωνιαστικιά του Αχιλλέα, γιατί αισθάνθηκα την ανάγκη να επαναφέρω στη μνήμη μου όσα με είχαν συγκινήσει πριν 30 χρόνια και να σας το παρουσιάσω.

Το ιστορικό και πολιτικό υπόβαθρο του βιβλίου στηρίζεται πάνω στα γεγονότα που βίωσε η ίδια η συγγραφέας σε διάστημα περίπου 30 χρόνων:  από την Απελευθέρωση της Ελλάδας το 1944 από τη Γερμανούς κατακτητές, το αδελφοκτόνο μίσος που εμφανίστηκε πριν τον Εμφύλιο, την εξορία πολλών ηττημένων του Εμφυλίου στη Τασκένδη και στη Μόσχα, μέχρι την αυτοεξορία της στο Παρίσι κατά τη στρατιωτική δικτατορία του 1967-1974. Ωστόσο η συγγραφέας έχει αναφέρει σε συνέντευξη της ότι ούτε η αρραβωνιστικιά ούτε ο Αχιλλέας ταυτίζονται με την ίδια και το σύζυγο της Γ. Σεβαστίκογλου που ως πολιτικός πρόσφυγας την περίμενε στην Τασκένδη.  Σίγουρα κάθε συγγραφέας εμπνέεται από την εποχή του και τα βιώματα του αλλά η συγγραφέας τα μεταπλάθει με τέτοιο τρόπο ώστε να μας χαρίσει ένα ωραιότατο μυθιστόρημα εστιάζοντας στον άνθρωπο κι όχι στη φορτισμένη με κομματικούς φανατισμούς εποχή της.   Πρόκειται για τη «βιογραφία» της  γενιάς που ανδρώθηκε στην ταραχώδη δεκαετία του 1940 για την Ελλάδα,  που αντιστάθηκε κατά των Γερμανών και αργότερα αγωνίστηκε για τα ιδανικά της Αριστεράς. Τα ιστορικά και πολιτικά γεγονότα λειτουργούν ως σκηνικό που ορίζουν το χώρο και το χρόνο μέσα στον οποίο εκτυλίσσεται η ζωή των ηρώων της και δεύτερο ως καταλύτες για τις σημαντικές αποφάσεις που πήραν  για τη ζωή τους.

 «Κανείς από τη γενιά μας δεν πρόλαβε, τους προλάβαιναν πάντα τα γεγονότα» που σκέπαζαν τις δικές τους επιθυμίες και θεωρούσαν τόσο φυσικό να υπακούουν σε αυτά, επαναλαμβάνει αρκετές φορές η συγγραφέας. Η γενιά της Αντίστασης είχε πολύ ανεπτυγμένο το αίσθημα του καθήκοντος προς την πατρίδα και προς μια δικαιότερη κοινωνία χάρη των οποίων υπέτασσε το ατομικό στο συλλογικό καλό. «Ο αγώνας απαιτεί θυσίες» έλεγε ο Αχιλλέας στην δεκαεξάχρονη Δάφνη, γνωστή όμως με το συνωμοτικό όνομα Ελένη,  που τον ερωτεύτηκε. Λίγο αργότερα όμως όλοι την αποκαλούσαν «η αρραβωνιαστικιά του Αχιλλέα», αφού είχε την τύχη να την διαλέξει για μέλλουσα γυναίκα του ο αρχηγός της οργάνωσης, ο πρώτος στη μάχη που θαύμαζαν κι εμπιστεύονταν όλα τα μέλη της οργάνωσης! Ο έρωτας όμως δεν ήταν στις προτεραιότητες του Αχιλλέα, ακόμα κι όταν παντρεύτηκαν βιαστικά χωρίς νυφικό και καλεσμένους, διότι την ίδια μέρα έπρεπε να φύγει για το βουνό, αντάρτης, αφού είχε πάρει εντολή «από πάνω». «Θα ζήσουμε μαζί» της έλεγε «αφού διώξουμε τους Γερμανούς» μετά «αφού τελειώσουν οι μάχες του Δεκέμβρη του 1944» μετά «σε ένα χρόνο το πολύ, αφού γυρίσουμε νικητές από το βουνό». Τελικά τον συνάντησε μετά αρκετά χρόνια, περίπου οκτώ, στα βάθη της Κεντρικής Ασίας, στη μακρινή Τασκένδη!

Τετάρτη, 25 Δεκεμβρίου 2019

Το τέλος του κόκκινου ανθρώπου, Σβετλάνα Αλεξιέβιτς,εκδ. Πατακη, 2019


Εισαγωγή:
        
Την εποχή της περεστρόικας και την  πτώση της Σοβιετικής Ένωσης έχει ως θέμα το βιβλίο της Αλεξιέβιτς «Το τέλος του Κόκκινου Ανθρώπου»,  η οποία  τιμήθηκε με  Νόμπελ Λογοτεχνίας το 2015. Η συγγραφέας αφηγείται πώς  η ίδια η σοβιετική κοινωνία βίωσε την ανατροπή του κομμουνιστικού συστήματος της – που είχε για 70 περίπου χρόνια- σε καπιταλιστικό. Το βιβλίο αυτό δεν είναι μυθιστόρημα με την κλασσική έννοια του όρου, αφού στερείται ενός ενιαίου μύθου. Η δομή του  στηρίζεται σε ένα κεντρικό πρόσωπο την αφηγήτρια-συγγραφέα, η οποία παίρνει συνεντεύξεις-μαρτυρίες από ένα πλήθος ανθρώπων που έζησαν  την εποχή της περεστρόϊκας αλλά είχαν γεννηθεί κι ανδρωθεί στη σοβιετική εποχή κι άλλων που ήταν μικρά παιδιά τότε και άλλων που γεννήθηκαν μετά την περεστρόικα. Αυτή η πολυφωνία συμβάλλει στον πλουραλισμό απόψεων οι οποίες, όσο κι αν είναι υποκειμενικές, δεν παύουν να  έχουν στοιχεία ντοκουμέντου που προσδίδει κάποιο βαθμό αντικειμενικότητας στο έργο. Η Αλεξιέβιτς, δημοσιογράφος στο επάγγελμα, είναι εξοικειωμένη με τη τεχνική του ρεπορτάζ, η οποία επηρεάζει και τη λογοτεχνική γραφή της. Διαβάζουμε  στο αυτί του εμπροσθόφυλλου του βιβλίου της «το κύριο έργο της είναι τα βιβλία μαρτυριών προσδίδοντας νέα διάσταση στο γραμματολογικό είδος της λεγόμενης τεκμηριωτικής πεζογραφίας».           

Πώς να βάλει σε τάξη λοιπόν ο αναγνώστης  ένα βιβλίο 682 σελίδων, στο οποίο τόσοι πολλοί αφηγητές  παρουσιάζουν ο καθένας τη προσωπική  ή οικογενειακή του  ιστορία από τη δική του οπτική γωνία; 
       Σε πρώτο επίπεδο πληροφορούμαστε το πώς βίωσε ο σοβιετικός άνθρωπος τη μεταβατική εποχή της περεστρόικας (Απρίλης 1985 - Δεκέμβρης 1991όπου διαλύεται η ΕΣΣΔ) ανάμεσα στη σοβιετική και τη μετασοβιετική εποχή και θυμάται το Σοκ που υπέστη με το πέρασμα από το κομμουνιστικό παρελθόν του στο καπιταλιστικό παρόν του. Κι όταν ζυγίζουν το πριν με το μετά αισθάνονται ελλιποβαρή και τα δυό. Αισθάνονται ότι τα χρόνια της παρεστρόικας άλλα περίμεναν κι άλλα τους ήλθαν. Εξαπατήθηκαν, ήταν αφελείς, λένε. Η οικοδόμηση του κομμουνισμού ήταν ουτοπία; Αλλά και ο παράδεισος της αγοράς που υπόσχεται ευτυχία στον καταναλωτικό άνθρωπο,  μήπως δεν είναι μια άλλη ουτοπία της Δύσης αναρωτιούνται οι αφηγητές στη μετασοβιετική Ρωσία.   
        Σε δεύτερο επίπεδο ο αναγνώστης στοχάζεται πάνω στην εξέλιξη της ιστορίας, και  συγκεκριμένα του κομμουνιστικού κινήματος που τα ιδεώδη του στη διάρκεια του 20ου αιώνα είχαν  εξαπλωθεί στο μισό περίπου πλανήτη και πώς η ηγέτιδα δύναμη του κόσμου αυτού κατέρρευσε σαν χάρτινος πύργος χωρίς να δοθεί ούτε μια μάχη. Ο αναγνώστης στοχάζεται επίσης για τα αυταρχικά καθεστώτα και τα μέσα που χρησιμοποιούν κάνοντας  πάντα επίκαιρο το ερώτημα «αν ο σκοπός αγιάζει τα μέσα».    
      Η κεντρική ιδέα που διαπερνά το βιβλίο είναι ότι  σε όλα τα μήκη και πλάτη της γης  ο άνθρωπος είναι πάντα ο ίδιος, έχει τις ίδιες ανάγκες, βιώνει τον ίδιο πόνο και χαρά, αγαπά την πατρίδα του και θέλει να ζει ελεύθερος. Έρχονται όμως στιγμές που η ανθρωπιά του χάνεται και τότε οδηγείται  σε μια ζωώδη κατάσταση. Το  τρομακτικό όμως είναι, όταν αυτή η απώλεια της ανθρωπιάς εξαπλώνεται σε μεγάλες ομάδες του πληθυσμού και  γίνεται πολιτική στα χέρια αυταρχικών-ολοκληρωτικών καθεστώτων που την επιβάλλουν στις κοινωνίες τους!     

           
Στο εισαγωγικό κεφάλαιο του βιβλίου «Σημειώσεις μιας συνενόχου» η συγγραφέας αναζητεί τις ευθύνες που είχε ο σοβιετικός άνθρωπος στο δράμα που παίχτηκε στη χώρα του μέσα σε 74 χρόνια. Η οικοδόμηση του κομμουνισμού στη Σοβιετική Ένωση που με τόση θέρμη ξεκίνησε η γενιά των παππούδων και συνέχισε η γενιά των πατεράδων, πώς κατέρρευσε τόσο εύκολα; Πώς το ανταγωνιστικό καπιταλιστικό σύστημα ήρθε και σάρωσε μέσα σε τρία χρόνια καθετί σοβιετικό; Ο σοβιετικός άνθρωπος ήταν θύμα ή συνένοχος σε αυτό το δράμα που παίχτηκε στη χώρα του; πόσο ελέυθερος ήταν να αποφασίσει για τη ζωή του;
        Κατ’ αρχάς μας ενημερώνει ότι στην αχανή χώρα της ΕΣΣΔ είχε διαμορφωθεί ένα ξεχωριστός τύπος ανθρώπου, ο homo sovieticus. «Ο σοβιετικός άνθρωπος είχε το δικό του τρόπο σκέψης και συμπεριφοράς που είχε βγει από το "εργαστήριο" του μαρξισμού –λενινισμού. Ο σοβιετικός άνθρωπος δεν είναι μόνο Ρώσος, είναι και Λευκορώσος, Τουρκμένιος, Ουκρανός, Καυκάσιος... Τώρα ζούμε σε διαφορετικά κράτη, μιλάμε διαφορετικές γλώσσες αλλά μας αναγνωρίζεις με την πρώτη. Είμαστε όλοι παιδιά του Οκτώβρη (Οκτωβριανής επανάστασης του 1917). Είμαστε με μια μοναδική κομμουνιστική μνήμη. Το κράτος αντικατέστησε τα πάντα για μας. Ζούσαμε με μεγάλες ιδέες και αισθανόμαστε ότι διαρκώς βρισκόμαστε σε πόλεμο για να τις επιβάλλουμε. Ακολουθούσαμε τον ξεχωριστό ρωσικό δρόμο. Ο σοβιετικός άνθρωπος μπορούσε να πάει στα Ουράλια χάρη της ιδέας κι όχι για τα δολάρια.  Το μικρό και ιδιωτικό το θεωρούσαμε ασήμαντο για τη ζωή μας, ...»
        Φαντάζεστε λοιπόν το Σοκ που υπέστησαν οι άνθρωποι αυτοί με τον βίαιο ερχομό του καπιταλισμού; Μέσα σε ελάχιστα χρόνια έχασαν τον αξιακό προσανατολισμό τους και έπρεπε να μάθουν να πιστεύουν σε πράγματα που υποτιμούσαν κι αρνιόντουσαν επί δεκαετίες.  «Η ανακάλυψη του χρήματος έπεσε σαν ατομική βόμβα στη σοβιετική κοινωνία», «προηγουμένως  το χρήμα δεν μας χρειαζόταν ή μας χρειαζόταν ελάχιστα»,  «η μαμά δεν μπορούσε να κάνει την εμπόρισσα, ντρεπόταν γι αυτό», «παλιά λέγαμε ο άνθρωπος με την εργασία του κέρδισε χρήματα, σήμερα λέμε  αυτός έκανε λεφτά», «η λέξη κομμουνιστής σήμερα θεωρείται βρισιά». Με άλλα λόγια, ο απλός άνθρωπος  στην αρχή της μετασοβιετικής  εποχής  με το σοκ που υπέστη «αλλού πατούσε κι αλλού βρισκόταν». Έτσι επήλθε «Το τέλος του κόκκινου ανθρώπου»,  φράση-τίτλος του βιβλίου με την οποία η συγγραφέας συμπυκνώνει όλη τη περιπέτεια και τραγωδία που ανθρώπου που πίστεψε σε μια ιδεολογία, αγωνίστηκε γι αυτήν και διαψεύστηκε οικτρά! Γιατί κόκκινου ανθρώπου; Γιατί το κόκκινο χρώμα έγινε σύμβολο της  σοσιαλιστικής-κομμουνιστικής ιδεολογίας από το  χρώμα του αίματος με το οποίο έχουν ποτιστεί οι αγώνες του!     

Κυριακή, 24 Νοεμβρίου 2019

"Στο Ιόνιο Λιμπερτά: Οι Τζακομπίνοι (Ιακωβίνοι)" Ν. Λούντζη, εκδ. Περίπλους 1990

Εισαγωγή:
Θέμα σχετικό με την προηγούμενη ανάρτηση μου για τη Γαλλική επανάσταση είναι το πως σχετίζεται αυτή με τα Ιόνια νησιά στην Ελλάδα. Μια άγνωστη σελίδα από την ελληνική ιστορία για το ευρύ κοινό, που νομίζω, αξίζει να ακουστεί !
Δυο  χρόνια πριν λήξει η Γαλλική Επανάσταση, οι  Γάλλοι επαναστάτες, οι επονομαζόμενοι Δημοκρατικοί  φθάνουν  στα  Ιόνια νησιά  το 1797 και μεταδίδουν το επαναστατικό κλίμα εκεί!  Ο Ναπολέων, ως στρατηγός της  επανάστασης   έχει καταλύσει τη Γαληνοτάτη Δημοκρατία της Βενετίας  που την παραχωρεί στην Αυστρία, ενώ ο ίδιος κρατά το σημαντικότερο τμήμα της, τα νησιά του  Ιονίου που  χρησίμευαν ως ναυτικές βάσεις στη Μεσόγειο.  Στο μέγα αυτό γεγονός  του τέλους της επί 300 σχεδόν χρόνια Βενετοκρατίας στα Επτάνησα και του ερχομού της Γαλλοκρατίας, πώς  υποδέχεται ο κόσμος τους Γάλλους που ειναι φορείς νέων επαναστατικών ιδεών;  Πώς συμπεριφέρονται  οι τάξεις  των ευγενών και των  αστών;
 Η επίσημη ιστορία έχει ήδη καταγράψει τα γεγονότα. Εγώ όμως προτιμώ να σας παρουσιάσω τη δική μου ανάγνωση πάνω στο ιστορικό μυθιστόρημα «Τζακομπίνοι», που αποτελεί τον πρώτο τόμο του 6τομου  έργου  «Στο Ιόνιο Λιμπερτά» του Νίκια Λούντζη,   Ζακυνθινού ευπατρίδη,  σύγχρονου μελετητή του Επτανησιακού πολιτισμού και συγγραφέα πολλών βιβλίων γύρω από αυτόν. Κι αυτό, διότι όπως  εύστοχα έχει διατυπωθεί «Τα ιστορικά γεγονότα εισέρχονται στο χώρο της μνήμης μόνο όταν έχουν μετασχηματιστεί σε αφηγηματικά γεγονότα» και το ιστορικό μυθιστόρημα είναι ένα αφηγηματικό γεγονός! Παρακολουθείστε το λοιπόν:
  
       «ΟΙ ΤΖΑΚΟΜΠΙΝΟΙ» (Ιακωβίνοι)

          Το τέλος της Βενετοκρατίας στα νησιά του Ιονίου συμπίπτει με την αρχή της Γαλλοκρατίας εκεί. Ο Ναπολέων Βοναπάρτης ως διοικητής του  γαλλικού  στρατού για να αντιμετωπίσει την Αυστρία και τις ιταλικές πόλεις που εχθρεύονταν τη Γαλλική Επανάσταση,  από το Μάρτιο του 1796 προελαύνει στην Ιταλία και καταλαμβάνει τις ιταλικές πόλεις και μαζί  την πάλαι ποτέ θαλασσοκράτειρα Βενετία!  Με τη Συνθήκη του Καμποφόρμιο (Ιούνιος 1797) ο Ναπολέων παραχωρεί τη Βενετία  στην Αυστρία και ο ίδιος προτιμά να κρατήσει  τα νησιά του Ιονίου, το πολυτιμότερο τμήμα της Βενετίας για τη γεωστρατηγική θέση τους στη Μεσόγειο, όπως χαρακτηριστικά είπε.

             Οι Επτανησιώτες όλο αυτό το διάστημα ζουν μέσα σ’ ένα κλίμα αβεβαιότητας, φόβου, αλλά και  άκρατου ενθουσιασμού και γενικότερων προβληματισμών, που συνυφαίνονται με την καθημερινή  ζωή τους. Αυτή ακριβώς την ιστορία φιλοδοξεί να μας αφηγηθεί ο Ν. Λούντζης, τη ζωντανή, την παραμυθένια, για να χρησιμοποιήσω την έκφραση του ίδιου του συγγραφέα. Η επερχόμενη καθεστωτική αλλαγή ανησυχεί τους πάντες στα νησιά του Ιονίου, ιδιαίτερα τους ευγενείς και τους αστούς.  "Τι θα γίνει τώρα που φεύγουν οι Βενετοί;" αγωνιούν οι ευγενείς που είχαν δέσει τη μοίρα τους μαζί τους για περίπου 300 χρόνια! "Επιτέλους οι Γάλλοι επαναστάτες καταφθάνουν στα νησιά μας και μαζί τους η Δημοκρατία που θα βελτιώσει τη ζωή μας" ελπίζουν και ενθουσιάζονται οι ποπολάροι και ιδιαίτερα αυτοί που είχαν μυηθεί στον ιακωβινισμό, την επαναστατική ιδεολογία που επεδίωκε να καταργήσει τα προνόμια των ευγενών για να αναλάβουν αυτοί την πολιτική εξουσία. Το διακύβευμα είναι πολύ μεγάλο. Ποια από τις δυο τάξεις θα νικήσει; πως σκέπτεται κάθε τάξη να κινηθεί;
         Και οι δυο τάξεις προσπαθούν να οργανωθούν για να προλάβουν τις εξελίξεις. Οι ευγενείς έχουν μαζί τους την πλειονότητα των χωρικών, διότι οι τελευταίοι αισθάνονται βαθιά εξαρτημένοι από τη γη και συνεπώς από τους ιδιοκτήτες της. Η κάθε τάξη ιδεολογικά δεν είναι συμπαγής αλλά παρατηρούνται διάφορες τάσεις στο εσωτερικό της καθεμιάς. Συγκεκριμένα ο συγγραφέας αναφέρει πολλά από τα ονόματα των Ζακυνθίων ευγενών και την τάση στην οποία ο καθένας ανήκε. Ενδεικτικά αναφέρω ότι στους σκληρούς, στους ασυμβίβαστους ανήκαν οι αδελφοί Γκρατενίγκο και  Βασίλειος Μακρής που όριζαν την περιοχή του Μουζακίου, ο Νικόλαος Σολωμός πατέρας του εθνικού ποιητή μας, ο Σιγούρος-Δεσύλλας, ο Λογοθέτης-Γούλιαρης και άλλοι. Στους μετριοπαθείς ο Δημήτριος Κουμούτος, ο Αναστάσιος Λούντζης προ-προ-πάππους του συγγραφέα Νικία, στους δημοκρατικούς οι αδελφοί Φλεμοτόμος και οι αδελφοί Τάσης και Μάρκος Φλαμπουριάρης, Μίμης Μερκάτης…, στους σχετικά αδιάφορους που συνήθως είναι οι εκλεκτικοί του αισθητισμού, ο Ναδάλες ντα Κανάλ. Τέλος στους καιροσκόπους ευγενείς αυτοί που ήλπιζαν  ότι στη νέα κατάσταση που διαμορφώνεται πάλι αυτοί θα είναι στην εξουσία λέγοντας «είμαστε οι λετεράτοι (οι γραμματιζούμενοι), οι μανουβράντηδες  τους ποπολάρους θα τους κολακέψουμε με την πολιτική, με την κομπορρημοσύνη, με τη ρουφιανιά, με τη διαίρεση, ακόμα και με τα μάτια μιας αρχοντοπούλας…». Η νέα γενιά, τα αρχοντόπουλα, που συγχρωτίζονται καθημερινά με παιδιά των αστών, είναι σχετικά διαλλακτικοί κι αρκετοί από αυτούς διαφοροποιούνται από τις ιδέες των πατεράδων τους.
 Απ’ την άλλη  οι Τζακομπίνοι ή Ιακωβίνοι, οι αστοί που έχουν οργανωθεί σε Λέσχη κατά τα πρότυπα της Γαλλικής Επανάστασης, είναι οι ένθερμοι υποστηρικτές των ιδανικών του Διαφωτισμού. «Καρμανιόλες» τους αποκαλούν οι εχθροί τους, ενώ συναμεταξύ τους αποκαλούνται «πατριώτες» και «πολίτες», προσδιορισμούς που προτάσσουν του ονόματός τους σε ένδειξη των επαναστατικών φρονημάτων τους. Οι Επτανήσιοι αστοί ασχολούνται με το εμπόριο, τη ναυτιλία και πολλοί έχουν σπουδάσει στα πανεπιστήμια της Ευρώπης. Προέρχονται από τους ντόπιους ελεύθερους κατοίκους της πόλης τους ποπολάρους ή από πρόσφυγες απ’ την τουρκοκρατούμενη Ελλάδα, που είχαν εγκατασταθεί στο νησί. Η πολιτική τους λέσχη, το Ιακωβινείο, πιθανόν  βρισκόταν λίγο έξω από την πόλη, στους Κήπους. Εκεί συναντιούνται και συνεδριάζουν με επικεφαλής το Γάλλο πρόξενο στο νησί, τον Αύγουστο-Υάκινθο Γκύς,  τον οποίον ο λαός αποκαλεί με το παρατσούκλι «Μουσουγή», εξαιτίας της ανηθικότητας και του τυχοδιωκτισμού του. Οι Τζακομπίνοι έχουν τη δική τους ηγεσία, η οποία αποτελείται από το γιατρό Μαρίνο Δικόπουλο, το γιατρό Ρώτα, το συμβολαιογράφο Ρενώ, το Σωμερίτη, το νομομαθή Παύλο Κλάδη, τον Παλέρμο, τον Ταγιαπιέρα, φίλο του Καποδίστρια και του Κοραή, και το Σπύρο Ψημάρη.
         
      Η σύγκρουση των ευγενών και αστών είναι αναμενόμενη, διότι τα προνόμια που κατέχουν οι ευγενείς εμποδίζουν την κοινωνική πρόοδο των αστών. Πολλές σκέψεις και προτάσεις έγιναν κι από τις δυο πλευρές με στόχο την κατάληψη της εξουσίας. Πολιτικές δολοφονίες σκέπτονται οι ευγενείς για να εξολοθρευτεί η ηγεσία της αντίπαλης τάξης, οι αστοί σκέπτονται τη λύση του δικτάτορα που θα προστάτευε τα συμφέροντα της τάξης τους. Μάλιστα, ο Αντώνης Μαρτινέγκος με τα λαοπλάνα του λόγια καλλιεργούσε την ιδέα αυτή στηριζόμενος στην αρχή στους Γάλλους αλλά μετά προσέφυγε στους Άγγλους. Οι ευγενείς σκέπτονται να ζητήσουν την προστασία της Ρωσίας ή και της Αγγλίας, όπως κι έγινε λίγο αργότερα με τον ερχομό των Ρωσότουρκων και αργότερα με τον ερχομό των Άγγλων στα νησιά του Ιονίου! Η σύγκρουση ευγενών-αστών στα Επτάνησα είχε πολλά επεισόδια και στο μυθιστόρημα αυτό περιγράφεται μόνο η αρχή της. Ο συγγραφέας Ν. Λούντζης φροντίζει όμως να μας διηγηθεί τη συνέχεια στο υπόλοιπο έργο του.
Το καλοκαίρι λοιπόν του 1796 οργανώνεται συνωμοσία κατά των Τζακομπίνων. Με πρωτοβουλία του Γκραντενίγκο Μακρή, του άρχοντα της Μπρούμας Μουζακίου, συγκαλούνται οι ομοϊδεάτες του ευγενείς στο αρχοντικό του Κομούτου για να αποφασίσουν για το φονικό. Ο Γκραντενίγκο υποστηρίζει ότι έτσι «…θα φινίρουμε μια για πάντα με το κακό…» και προσκαλεί το μισθοφόρο Άγγελο Μπαρότσι για να βοηθήσει στην εκτέλεση των σχεδίων του. Σημειωτέον ότι το πρόσωπο του Μπαρότσι είναι φανταστικό που εξυπηρετεί την πλοκή του μύθου του έργου. Γράφει ο συγγραφέας «πλέκω αλήθειες με ψευτιές, όπως λέει ο Καζαντζάκης, δίχως όμως ποτέ οι ψευτιές ν΄αναιρέσουνε ή να αποσκεπάσουνε τις αλήθειες» (1ος τόμος, σ. 15). Ευτυχώς επικράτησαν οι απόψεις των μετριοπαθών αρχόντων και το φονικό απετράπη. Ο Κομούτος επιχειρηματολογεί λέγοντας: «Μαχόμαστε ιδέες και οι ιδέες δεν κρεπάρουνε με σπαθίες…που σαν τη Λερναία Ύδρα θα φουντώνουν. Οι εχθροί δεν είναι οι Τζακομπίνοι αλλά οι ιδέες…». Η αποκάλυψη επίσης των σχεδίων της συνωμοσίας στους Τζακομπίνους  απέτρεψε τη νύχτα του Αγίου Βαρθολομαίου που σχεδιαζόταν για τις 13 Αυγούστου 1796 στo μικρό Τζάντε.

          Οι μήνες περνούν μέσα σε μεγάλη αναμονή, μέχρι που ο Κορσικανός στρατηγός Άνσελμο Ζεντιλί κατ’ εντολή του Ναπολέοντα “κάνει γαλλικό” το Ιόνιο. Τα νησιά του Ιονίου τώρα ανήκουν στο Γαλλικό κράτος (!) στο οποίο η Επανάσταση δεν έχει τελειώσει ακόμα και το οποίο έχει ανακηρύξει για πολίτευμα του τη  Δημοκρατία! Ο ίδιος ο Ναπολέοντας αναφωνεί «αποκτήσαμε για μας το πιο πολύτιμο τμήμα της Βενετίας». Ο Ζεντιλί, λοιπόν, επικεφαλής της Βενετοφραντσέζικης αρμάδας «Η Μεραρχία του Λεβάντε» καταφθάνει πρώτα στην Κέρκυρα, όπου δεν συναντά αντίσταση, και οργανώνει τη πολιτική διοίκηση του νησιού σύμφωνα με τα επαναστατικά πρότυπα της Α! Γαλλικής Δημοκρατίας! Διορίζει το Προσωρινό Δημαρχείο (Μουνιτσιπαλιτά) με 31 μέλη που προέρχονταν από όλες τις τάξεις (δύο δεσποτάδες (καθολικός και ορθόδοξος), δύο κληρικοί, έξι ευγενείς, έξι χωριάτες, έντεκα αστοί, δύο βιοτέχνες, δύο Οβραίοι) με πρόεδρο τον κόντε Σπύρο-Γεώργιο Θεοτόκη. Το πόπολο υποδέχεται το Ζεντιλί ως ελευθερωτή!
       Τα Επτάνησα ήταν η μόνη περιοχή στην Ελλάδα που "συμμετείχε", με το δικό της βέβαια τρόπο, στο κοσμοϊστορικό γεγονός της Γαλλικής Επανάστασης. Δυο χρόνια πριν λήξει η Γαλλική Επανάσταση (1789-1799), οι Επαναστάτες Γάλλοι  Δημοκρατικοί έρχονται στα Επτάνησα και μεταφέρουν εκεί το επαναστατικό κλίμα της Γαλλίας. «Όσο κι αν ήλθαν μασκαρεμένοι, αφού επρόκειτο για κατακτητές, δεν έπαυαν να είναι συγχρόνως κι αγγελιαφόροι νέων ιδεών, που πυρπολούσαν τις ψυχές των ανθρώπων με ελπίδες κι οράματα για μια καλύτερη ζωή», αναφέρει ο συγγραφέας. Φυσικό ήταν λοιπόν ο λαός να τους δει ως ελευθερωτές από τα δεινά της φεουδαρχίας!

Κυριακή, 20 Οκτωβρίου 2019

Γαλλική Επανάσταση, η μήτρα της σύγχρονης πολιτικής σκέψης (1789-1799)

ΕΙΣΑΓΩΓΗ

         Φέτος κλείνουν 230 χρόνια από την έναρξη της Γαλλικής Επανάστασης το 1789, και στο διάστημα αυτό έχουν γραφεί πάρα πολλά γι αυτήν και τη σημασία της. Η αναγνώριση της νίκης της αστικής τάξης επί του παλαιού καθεστώτος των ευγενών και της απολυταρχίας επισκιάζει όμως και τις άλλες συνέπειες που είχε αυτή στον ευρωπαϊκό πολιτισμό και στον κόσμο ολόκληρο. Πιο συγκεκριμένα η Γαλλική Επανάσταση διαφέρει από την Αμερικάνικη του 1776 και την Αγγλική ή Ένδοξη του 1688 επειδή περιέκλειε μέσα της το σπόρο της  νέας σύγκρουσης που θα ζούσαν οι επερχόμενες γενιές στους επόμενους αιώνες. Η Γαλλική επανάσταση «εφεύρε» τη σύγχρονη πολιτική σκέψη, γι αυτό την επικαλούνται τόσο οι αστοί φιλελεύθεροι όσο και οι σοσιαλιστές για τις αξίες της ελευθερίας, της ισότητας και της προόδου που έφερε. Θα λέγαμε ότι μερίδιο από την κληρονομιά της διεκδικούν  ακόμα ο αναρχισμός, η τρομοκρατία, η αντιδραστική αντεπανάσταση και το στρατιωτικό πραξικόπημα που εκδηλώθηκε στις 18 Μπρυμαίρ του 1799 από τον Ναπολέοντα και με το οποίο κλείνει η  επανάσταση και κάθε επανάσταση, όταν επικαλείται το στρατό να αναλάβει την εξουσία για να επαναφέρει την «τάξη», όπως  την εννοεί βέβαια η κάθε τάξη που νίκησε!    
        Δυο επετειακά τεύχη του HOT HISTORY DOC το πρώτο με τίτλο «Γαλλική Επανάσταση, η μήτρα του σύγχρονου κόσμου» της 8ης Ιουλίου 2018, και το δεύτερο «Το επαναστατικό ρήγμα στην ευρωπαϊκή κοινωνία» της 14ης Ιουλίου 2019 φωτίζουν ακόμα περισσότερο το μέγα γεγονός της επανάστασης. Δίνουν μια γενικότερη εικόνα για την εξέλιξη των γεγονότων, προβάλλουν τις ταξικές συγκρούσεις όχι μόνο ευγενών-αστών-κατώτερων λαϊκών στρωμάτων(αβράκωτων) αλλά και τη διάσπαση των αστών σε Γιρονδίνους  και Ορεινούς και τις αλληλοδιαχόμενες συμμαχίες που προέκυψαν μεταξύ όλων αυτών. Επίσης τονίζουν το ρόλο που έπαιξαν στην επανάσταση οι εχθροί της: πρώτα βασιλιάς με την αδιαλλαξία του για μεταρρυθμίσεις και με την απόπειρα φυγής του ιδίου και της οικογένειας του στο εξωτερικό, έπειτα οι εξωτερικοί εχθροί της η Αυστρία και η Πρωσία που τους κάλεσε ο βασιλιάς να καταπνίξουν την επανάσταση με τον στρατό τους και η Αγγλία αργότερα, και τρίτον οι εσωτερικοί εχθροί της οι φιλομοναρχικοί που οργάνωσαν εξεγέρσεις (αντεπανάσταση). Ακόμα παρουσιάζουν  τους πρωταγωνιστές-ηγέτες της επανάστασης καθώς και τους σημαντικότερους ιστορικούς που έγραψαν για αυτήν και τη σημασία της από το 18ο αιώνα ως σήμερα.

             Οι πρώτοι ιστορικοί της επανάστασης, ο Γάλλος Ολάρ και ο Άγγλος Μπεργκ, εξιστορούν τα γεγονότα εστιάζοντας στη σύγκρουση με την παράδοση, ο δε Μισ(ε)λέ λίγο αργότερα προβάλλει τα πάθη, το μεγαλείο, τις προδοσίες και ηρωϊκές πράξεις των πρωταγωνιστών της κι όχι μόνο. Ο μεγάλος όμως ιστορικός της επανάστασης θεωρείται ο Ζορζ Λεφέμπρ, που το 1930 γράφει το έργο «Γαλλική Επανάσταση» ακολουθώντας τις αρχές της σχολής των  Annales, η οποία  γράφει histoire totale, εντάσσοντας τα γεγονότα στο ευρύτερο ιστορικό και κοινωνικό πλαίσιο όπου ανήκουν και δείχνοντας  την αλληλεπίδραση που ασκούν σε αυτά διάφοροι παράγοντες,  οικονομικοί, πολιτικοί, γεωγραφικοί, ψυχολογικοί, κοινωνιολογικοί. Προς τα τέλη του 20ου αιώνα, όταν πέφτουν τα καθεστώτα του υπαρκτού σοσιαλισμού, εμφανίζονται τα λεγόμενα αναθεωρητικά ρεύματα στη μελέτη της ιστορίας, επειδή αναθεωρούν το ιστορικό γίγνεσθαι σύμφωνα με το πνεύμα του μετα-μοντερνισμού. Παρουσιάζουν τη δική τους αλήθεια για τα ιστορικά γεγονότα υποβαθμίζοντας ή προβάλλοντας διάφορα ιστορικά στοιχεία τους για να φανερώνουν έτσι τη μετα-αλήθεια των γεγονότων, που περισσότερο εντυπωσιάζουν και λιγότερο ερμηνεύουν ορθολογικά. Στα διακόσια λοιπόν χρόνια από την έναρξη της Γαλλικής επανάστασης (1989) ακούσθηκαν δηλαδή κι απόψεις σαν κι αυτή, ότι  η Γαλλική Επανάσταση καλύτερα να μην είχε γίνει!


     Τελευταία κάποιοι ιστορικοί προσπαθούν να προβάλλουν την παγκόσμια σημασία  της επανάστασης εστιάζοντας στις ιδεολογίες που αναδύθηκαν από αυτήν και που έχουν διαδοθεί σε όλον τον πλανήτη. Ο Βαλλερστάϊν, επικεφαλής του Ινστιτούτου των Annales στην Νέα Υόρκη και συγγραφέας της «Παγκόσμιας Ιστορίας του καπιταλισμού», πιστεύει ότι τρεις ιδεολογίες γεννήθηκαν από αυτήν: πρώτον ο συντηρητισμός δηλαδή η απάντηση όσων αρνούνται τη Γαλλική Επανάσταση και τις αξίες της, δεύτερον  ο φιλελευθερισμός που έγινε κυρίαρχη, ηγεμονεύουσα ιδεολογία από το 1848 –έτος που ηττήθηκε η Γαλλική Κομμούνα- ως το 1968 –έτος που σημειώθηκε η παγκόσμια επανάσταση (αμφισβήτησης του φιλελευθερισμού;), όπως λέει,  και τρίτον ο ριζοσπατισμός που εκφράζει η Αριστερά, όταν  αντελήφθη ότι αυτά που εκφράζει ο αστικός φιλελευθερισμός δεν αφορούν αυτούς που δεν κατέχουν περιουσία.
Ακόμα οι  ιστορικοί της λεγόμενης  ρεαλιστικής σχολής των δημοσίων σχέσεων με σπουδαιότερους τον Έντουαρ Καρ και τον Άρνο Μάγερ μελετούν την αντίθετη πλευρά της επανάστασης δηλαδή  την αντεπανάσταση των αντιδραστικών δυνάμεων και βλέπουν μια συνέχεια της  ως τις μέρες μας, κομμάτι της οποίας είναι και ο φασισμός που αναδύεται όταν το πολιτικό πλαίσιο του καπιταλισμού βρίσκεται σε κρίση και αδιέξοδο.  Έχοντας υπόψη όλα αυτά  κάποιοι ισχυρίζονται ότι η Γαλλική επανάσταση δεν ήταν μια αλλά πολλές και ότι αυτή δεν έχει τελειώσει ακόμα και ότι είναι μια διαρκής επανάσταση!

 Η ΕΞΕΛΙΞΗ ΤΩΝ ΓΕΓΟΝΟΤΩΝ ΤΗΣ ΓΑΛΛΙΚΗΣ ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗΣ

       Η πρώτη περίοδος της Γαλλικής επανάστασης (Μάης 1789- Σεπτέμβριος 1792) σημαδεύεται από τη νίκη των αστών γι αυτό χαρακτηρίζεται ως αστική επανάσταση. 

 Αρχίζει με τη σύγκληση των αντιπροσώπων των τριών Γενικών τάξεων (ευγενών, κλήρου, Τρίτη τάξη) από το βασιλιά Λουδοβίκο ΙΣΤ!  στις Βερσαλίες για να αποφασίσουν   για το θέμα της φορόλογησης τους λόγω της οικονομικής κρίσης και της επικείμενης χρεοκοπίας του κράτους. Τελειώνει δε με την καρατόμηση του βασιλιά ΛουδοβίκουΙΣΤ! στη λαιμητόμο και την κατάργηση της μοναρχίας. Πώς όμως από τη σύγκληση των τριών τάξεων φθάσανε οι Γάλλοι στην εκτέλεση του βασιλιά τους;
Οι αντιπρόσωποι της Τρίτης τάξης που στην πλειονότητα της περιελάμβανε τους μεγαλοαστούς (τραπεζίτες, επιχειρηματίες) και μεσοαστούς (δικηγόρους, εμπόρους) αρνήθηκε να επωμιστεί μόνο αυτή τα υπέρογκα βάρη των φόρων, όπως έκανε μέχρι τότε. Έτσι οι αντιπρόσωποι της αποχωρούν από τη Συνέλευση, κλείνονται στην αίθουσα του σφαιριστηρίου του παλατιού και ανακηρύσσουν  τους εαυτούς τους σε Εθνική Συνέλευση των Γάλλων. Η τάξη των ευγενών διασπάται, και θέλοντας ένα μέρος της να περιορίσει την απόλυτη εξουσία της μοναρχίας για να αναδειχτεί η ίδια, συμμαχεί με την αστική τάξη, και το ίδιο πράττει και η πλειονότητα του κλήρου. Όλοι μαζί προσχωρούν στην Εθνοσυνέλευση κι ορκίζονται να μη διαλυθούν προτού δώσουν Σύνταγμα. Ο βασιλιάς όμως αρνείται κάθε μεταρρύθμιση.

          Κι ενώ οι συζητήσεις στις Βερσαλίες βρισκόντουσαν σε αδιέξοδο, ο λαός του Παρισιού οργισμένος από τη φτώχεια, την ανεργία, την αύξηση των τιμών των τροφίμων ακόμα και του ψωμιού κι απογοητευμένος χρόνια τώρα που δεν δινόταν λύση στα προβλήματα του, αρπάζει  όπλα από τα στρατιωτικά φυλάκια και τις αποθήκες του στρατού, κατεβαίνει στους δρόμους και καταλαμβάνει το φρούριο-φυλακή της Βαστίλλης, σύμβολο του καταπιεστικού βασιλικού καθεστώτος. Η άλωση της Βαστίλλης   στις 14 Ιουλίου 1789 σηματοδοτεί τυπικά την έναρξη της Γαλλικής επανάστασης αλλά και την είσοδο των κατώτερων λαϊκών στρωμάτων, των μαζών, των ονομαζόμενων αβράκωτων στο προσκήνιο της ιστορίας!  Οι αβράκωτοι ονομάστηκαν έτσι σκωπτικά  γιατί φορούσαν παντελόνια κι όχι βράκες (sans culottes) μέχρι το γόνατο, όπως φορούσαν οι αριστοκράτες. Τότε άρχισαν να οργανώνονται πολιτικές λέσχες με κυριότερες την λέσχη των Ιακωβίνων και τη λέσχη των Κορντελιέ, που μαζί με την Κομμούνα (Δημοτική Αρχή του Παρισιού) αποτελούν τα συλλογικά όργανα των εξεγερμένων. Τελικά ο βασιλιάς αναγκάζεται να αναγνωρίσει την Εθνοσυνέλευση των Γάλλων και μάλιστα ως Συντακτική που θα δώσει Σύνταγμα και αυτή προχωρά αμέσως στην κατάργηση των προνομίων των ευγενών και στην ψήφιση της Διακήρυξης  των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου και του Πολίτη! Μετά από δυο χρόνια επιτέλους, το 1791, ψηφίζεται  το πρώτο Σύνταγμα της Γαλλίας και το πολίτευμα μετατρέπεται σε Συνταγματική Μοναρχία.   

          Στη συνέχεια προκηρύσσονται  εκλογές το Σεπτέμβρη του 1791 και στη νέα εθνοσυνέλευση, την ονομαζόμενη Νομοθετική κυριαρχούν οι απόψεις των ενωμένων αστών, (Γιρονδίνων-Ιακωβίνων) που ψηφίζουν νέους νόμους σύμφωνα με το πνεύμα του Διαφωτισμού. Θεσπίζονται η καθολική ψηφοφορία για τους άνδρες κι όχι η με πληρωμή απόκτηση δικαιώματος ψήφου, η δήμευση -χάρη του κοινού συμφέροντος- των περιουσιών των ευγενών (εμιγκρέδων) που είχαν καταφύγει στο εξωτερικό, ο χωρισμός κράτους - εκκλησίας και άλλα. Ο βασιλιάς  όμως αποπειράται να φύγει στο εξωτερικό, γεγονός που αποδεικνύει  ότι δεν αποδέχεται την αλλαγή του πολιτεύματος σε συνταγματική μοναρχία. Συλλαμβάνεται και φυλακίζεται.  Προηγουμένως όμως είχε προσπαθήσει  να εξάγει το φόβο της  επανάστασης σε άλλες ευρωπαϊκές μοναρχίες για να τις αναγκάσει να επέμβουν υπέρ του.  Ο αυστριακός και  ο πρωσικός στρατός ανταποκρίνονται και επιτίθενται στη Γαλλία. Οι Γάλλοι πατριώτες τρέχουν να αντιμετωπίσουν τους εχθρούς τραγουδώντας ένα ενθουσιώδες εμβατήριο, τη Μασσαλιώτιδα, που έγινε αργότερα ο εθνικός ύμνος των Γάλλων. Στο Παρίσι τώρα αρχίζουν να μιλούν για το διπλό πρόσωπο του βασιλιά, κι ακούγονται οι λέξεις προδότης και δημοκρατία (αβασίλευτο πολίτευμα). Η αστική τάξη όμως διχάζεται για την προτεραιότητα του πολέμου με τους εξωτερικούς ή με τους εσωτερικούς εχθρούς της επανάστασης, με τη στάση τους απέναντι στο βασιλιά και με τη στάση τους να δεχτούν ή όχι  αιτήματα των αβράκωτων που ζητούσαν όχι μόνο πολιτικά αλλα και κοινωνικά δικαιώματα!

Ο Σεπτέμβρης του 1792 αποτελεί ορόσημο για την επανάσταση.
1.      Ο επαναστατικός στρατός νικά την Πρωσσία στη μάχη στο Βαλμύ και σώζει την επανάσταση προσωρινά.
2.      Η μοναρχία καταργείται και ανακηρύσσεται Δημοκρατία, η ονομαζόμενη Πρώτη Γαλλική Δημοκρατία και αλλάζουν τη χρονολόγηση των ετών μετρώντας ως αρχή της το έτος Ι της Δημοκρατίας.
3.      Γίνονται εκλογές, εκλέγεται νέα Εθνοσυνέλευση, η περίφημη Συμβατική, στην οποία συμμετέχουν και πολλοί μικροαστοί ριζοσπάστες.

          Η δεύτερη περίοδος της Γαλλικής επανάστασης (Σεπτ. 1792–Ιούλιος 1794)
χαρακτηρίζεται ως ριζοσπαστική και είναι η πιο ταραχώδης και η πιο ενδιαφέρουσα.

 Η διάσπαση της αστικής τάξης επισημοποιείται και έτσι η Συμβατική Εθνοσυνέλευση, όπως ονομάζεται τώρα, αποτελείται από τους Γιροδίνους που κάθονται στη δεξιά πτέρυγα της Βουλής, κι από τους Ιακωβίνους και τους Κορντελιέ, που ονομάζονται μαζί Ορεινοί, γιατί κάθονται στα ψηλά έδρανα της αριστερής πτέρυγας,  της Βουλής, ενώ  στα μεσαία έδρανα κάθονται οι Πεδινοί που υποστηρίζουν πότε τους μεν πότε τους δε. Οι όροι "δεξιοί" και "αριστεροί" έκτοτε επικράτησαν στην πολιτική ορολογία. Η Συμβατική είχε να λύσει ακανθώδη ζητήματα, οι λύσεις των οποίων δεν βρίσκουν όλους σύμφωνους: Πρώτο, τη θανάτωση ή όχι του βασιλιά, με δίκη ή χωρίς δίκη. Μετά από πολλές αγορεύσεις πλειοψήφησε η άποψη του νεαρού βουλευτή Σαιν Ζυστ ότι «του αξίζει να θανατωθεί και μάλιστα χωρίς δίκη, γιατί απλά είναι βασιλιάς, και σε μια επανάσταση ή αυτός έχει δίκιο ή η επανάσταση»! Έτσι ο βασιλιάς Λουδοβίκος ΙΣΤ! αποκεφαλίζεται στη λαιμητόμο σαν κοινός θνητός, χωρίς να δικαστεί, ενώ οι Γιρονδίνοι διαφωνούν!
Δεύτερο, η Συμβατική είχε να αποφασίσει για τις διατιμήσεις τροφίμων και προϊόντων, διότι από τις αρχές του 1793 ο πληθωρισμός είχε εξανεμίσει μεροκάματα και μισθούς, τα τρόφιμα είχαν εξαφανισθεί και το φάσμα της πείνας είχε απλωθεί παντού. Ακόμα έπρεπε να αποφασίσει το εύρος των μεταρρυθμίσεων που αφορούσαν την ιδιοκτησία, και για όλα αυτά υπήρχε διαφωνία μεταξύ Γιρονδίνων-Ορεινών. Επίσης  ο πόλεμος με τα συνασπισμένα κράτη εναντίον της επανάστασης, στα οποία συμμετέχει τώρα ενεργά και η Αγγλία, καθώς και οι εξεγέρσεις φιλομοναρχικών σε πολλές επαρχίες της Γαλλίας δημιουργούσαν ένα εκρηκτικό κλίμα που απειλούσε τη νεοαποκτηθείσα Δημοκρατία.
Τότε η πλειοψηφία της Συμβατικής στρέφεται στους Ορεινούς για τη σωτηρία της επανάστασης, η οποία προτείνει έκτακτα μέτρα και δημιουργεί την Επιτροπή Κοινής Σωτηρίας (κυβέρνηση), την Επιτροπή Γενικής Ασφάλειας (Αστυνομία) και τα Επαναστατικά Δικαστήρια.  Η ρήξη της αστικής τάξης σε Γιρονδίνους και Ορεινούς είναι πια οριστική!  Η αρχική διαφωνία Γιρονδίνων και Ορεινών για το ποια στάση θα κρατήσουν απέναντι στους Αβράκωτους, διασπά αμετάκλητα την αστική τάξη, αφού οι Ορεινοί δέχονται τη συμμαχία με τους Αβράκωτους για να έχουν την υποστήριξη τους στα έκτακτα μέτρα που θα πάρουν. Τα πολιτικά πάθη ανάβουν κι ο Μαρά, ένας από τους ηγέτες τους δολοφονείται μέσα στο μπάνιο του από τη Σαρλότ Κορντιέ, οπαδό των Γιρονδίνων!
Η Επαναστατική Κυβέρνηση που συγκροτείται στις 4 Δεκέμβρη 1793 με πρόεδρο το Ροβεσπιέρο σώζει την επανάσταση νικώντας την Αυστρία, διώχνοντας τους Άγγλους  από την Τουλόν και καταπνίγοντας την αντεπανάσταση στην Βανδέα. Στο εσωτερικό όμως της χώρας επιβάλλεται Τρομοκρατία! Τα επαναστατικά δικαστήρια δικάζουν με συνοπτικές διαδικασίες και στέλνουν στη λαιμητόμο τους εχθρούς της επανάστασης αλλά κι όσους υποπτεύονται για την αντεπαναστατική δράση τους! Μεταξύ αυτών ο Δαντόν, ένας από τους κυριότερους ηγέτες της επανάστασης που πρωτοστάτησε στην κατάργηση της βασιλείας, πρόεδρος της εκτελεστικής εξουσίας στην εποχή της Νομοθετικής και εισηγητής της Επιτροπής Κοινής Σωτηρίας, επίσης ο Ντεμουλέν, εκδότης εφημερίδων, κι ο Εμπέρ που είχε μεγάλη απήχηση στις μάζες με το λαϊκισμό του, όλοι πρώην μέλη της λέσχης των Ιακωβίνων και συναγωνιστές του Ροβεσπιέρου! Στην προσπάθεια του Ροβεσπιέρου και των οπαδών του, ιδίως του Σαιν Ζυστ, να θεμελιώσουν μια νέα Δημοκρατία στηριζόμενη στον Ορθό Λόγο, καταργείται η χριστιανική θρησκεία και εισάγεται η λατρεία του Ανωτάτου Όντος, αλλάζουν το ημερολόγιο και τα ονόματα των μηνών π.χ Θερμιδόρ (από 20/7-18/8), Μπρυμαίρ (22/10 - 21/11) κλπ.
Οι απόλυτες ιδέες και πρακτικές του Ροβεσπιέρου τρομάζουν τον κόσμο, οι εχθροί του πληθαίνουν, οι Αβράκωτοι αποσύρουν την εμπιστοσύνη στο πρόσωπο του και η Συμβατική ψηφίζει τη σύλληψη του στις 9 Θερμιδόρ του έτους ΙΙ της Επανάστασης (27 Ιουλίου 1794). Την επόμενη μέρα ο Ροβεσπιέρος, ο Σαιν Ζυστ, ο Κουτόν και άλλοι οπαδοί τους οδηγούνται στη λαιμητόμο! Στη συνέχεια εξαπολύεται η ονομαζόμενη Λευκή Τρομοκρατία από τους λεγόμενους Θερμιδοριανούς με διώξεις κατά των ριζοσπαστών μέχρι τον Οκτώβρη του 1975, που την εκτελεστική εξουσία αναλαμβάνει ένα πενταμελές Διευθυντήριο που κυβερνά τη Γαλλία για τα επόμενα 4 χρόνια.
      Στο σχολικό βιβλίο της Γ! Λυκείου, έκδοση 2002, σ.215 αναφέρεται συγκεκριμένα «ο θάνατος του Ροβεσπιέρου συμβολίζει την αντίδραση της αστικής τάξης στις ριζοσπαστικές λύσεις. Αφού εξασφάλισε με την Τρομοκρατία, την επιβίωση της δημοκρατίας επεδίωκε τώρα μακριά από τις πιέσεις των «ξεβράκωτων» να χαρεί τη νίκη της μέσα στα πλάισια του φιλελευθερισμού που η ίδια είχε χαράξει (την εποχή της Συντακτικής και της Νομοθετικής Εθνοσυνέλευσης, θα πρόσθετα εγώ).

          Η Τρίτη περίοδος της Επανάστασης: το Διευθυντήριο (Οκτ. 1795-Νοέμβ.1799)

Η άσχημη οικονομική κατάσταση του λαού συνεχίζεται και επί εποχής Διεθυντηρίου, ενώ εξεγέρσεις φιλοβασιλικών και η τελευταία εξέργεση των Ιακωβίνων με τον Γράκχο Μπαμπέφ που ηγείτο στο «Κίνημα των οποδών της ισότητας», που χαρακτηρίστηκε ως το πρώτο κομμουνιστικό κίνημα στη Γαλλία,  καταπνίγηκαν. Το Διευθυντήριο διευθέτησε το ζήτημα των εθνικών γαιών ευνοώντας βέβαια την  αστική τάξη. Γενικά το Διευθυντήριο δεν μπόρεσε να λύσει τα προβλήματα, ήταν διεφθαρμένο, ακύρωνε αποτελέσματα εκλογών, όταν δεν εξυπηρετούσαν τους σκοπούς του, απαξίωνε τους αντιπροσωπευτικούς θεσμούς,  γεγονότα που το έκαναν αντιδημοφιλές και έτσι μεγάλη μερίδα του πληθυσμού στράφηκε προς τους στρατιωτικούς, οι οποίοι έφερναν στη Γαλλία νίκες, λάφυρα και ελπίδες κατακτώντας το Βέλγιο, τη Βενετία, την Ιταλία, τα Ιόνια νησιά στην Ελλάδα!   Έτσι με την ενθάρυνση του ίδιου του ανίκανου Διευθυντηρίου, ο Ναπολέων Βοναπάρτης που είχε διακριθεί ως στρατηγός της Επανάστασης και ήταν αγαπητός στο λαό οργανώνει πραξικόπημα στις 18 Μπρυμαίρ του 1799 (9 Νοεμβρίου) καταργεί το Διευθυντήριο και ανακηρύσσεται πρώτος Ύπατος της Γαλλίας αναλαμβάνοντας την πολιτική εξουσία (1799-1804) και στη συνέχεια στέφεται αυτοκράτορας (1804-1815)! Έτσι τελείωσε η Γαλλική Επανάσταση, αν και κάποιοι εντάσσουν την περίοδο Υπατείας του Ναπολέοντα στην Επανάσταση, διότι τότε υλοποίησε τις αστικές μεταρρυθμίσεις της Επανάστασης στο Γαλλικό κράτος και διέδωσε με το Γαλλικό εθνικό  στρατό που δημιούργησε -κι όχι πια μισθοφορικό- τις ιδέες της Επανάστασης από όπου πέρασε! Τυπικά η Πρώτη Γαλλική Δημοκρατία τελείωσε με τη στέψη του Ναπολέοντα ως αυτοκράτορα το 1804, οπότε αρχίζει η περίοδος της Πρώτης Γαλλικής Αυτοκρατορίας (1804-1815). Χαρακτηριστικό όμως είναι ότι και μετά το σίφουνα της επανάστασης που ανέτρεψε τα πάντα στη Γαλλία, οι εναλλαγές των καθεστώτων συνεχίζονται σε όλο τον 19ο αιώνα και κάνουν τη γαλλική ιστορία πολύ ενδιαφέρουσα!

Κλείνοντας την παρουσίαση αυτή, παραλείπω το μικρό λεξιλόγιο που αναφέρεται σε όρους και πρόσωπα της Γαλλικής Επανάστασης, επειδή αρκετά από αυτά έχουν ήδη αναφερθεί. Αξίζει όμως συνοπτικά να σταθούμε στο διαχρονικό έργο της επανάστασης, αυτό που δικαιολογεί τους τίτλους των προαναφερθέντων περιοδικών-αφιερωμάτων «Γαλλική Επανάσταση, η μήτρα του σύγχρονου κόσμου» και «το επαναστατικό ρήγμα στην ευρωπαϊκή ιστορία». Η Γαλλική επανάσταση έφερε στην επιφάνεια νέες αντιλήψεις και πρακτικές για την οργάνωση όχι μόνο της  πολιτικής αλλά και κοινωνικής ζωής, όπως ότι η εξουσία πηγάζει από το λαό και ότι μέσα από την καθολική ψηφοφορία εκφράζεται η βούληση του. Ο λαός εκφράζεται επίσης συλλογικά μέσα από τη δημιουργία των πολιτικών λεσχών, οι οποίες αποτέλεσαν τον πρόδρομο των πολιτικών κομμάτων. Ακόμα εμφανίζεται ο Τύπος ως εκφραστής των αντιλήψεων των κοινωνικών τάξεων και παίζει σημαντικότατο ρόλο στη διαμόρφωση της κοινής γνώμης. Το σημαντικότερο όμως είναι η εμφάνιση των μαζών, οι οποίες καθοδηγούμενες ή όχι συμμετέχουν στην εξέλιξη της  ιστορίας και δεν περιορίζονται στα πολιτικά μόνο αιτήματα αλλά θέτουν και αιτήματα κοινωνικής ισότητας και δικαιοσύνης για όλους τους ανθρώπους ανεξαρτήτως καταγωγής, φύλου, θρησκείας, πεποιθήσεων!  Τα αιτήματα όμως της κοινωνικής ισότητας τελικά έφεραν ένα νέο επαναστατικό ρήγμα, στις ευρωπαϊκές κοινωνίες, αυτό του σοσιαλισμού. Ένα νέο κοινωνικοοικονομικό σύστημα αρχίζει δειλά να εμφανίζεται από την εποχή της Γαλλικής Επανάστασης στον ορίζοντα της ανθρωπότητας  που αμφισβητεί  την αστική ιδεολογία και τον καπιταλισμό και που η αναμεταξύ τους πάλη συνεχίστηκε κατά τον 19ο και 20ο αιώνα και κρατεί ως τα σήμερα!           


Κυριακή, 23 Ιουνίου 2019

ΚΟΙΛΙΩΜΕΝΟ Ζακύνθου: καμπαναριά, εκκλησιές και παραδοσιακά πέτρινα σπίτια



Η ανάρτηση αυτή αφιερώνεται στο αγαπημένο μου χωριό Κοιλιωμένο Ζακύνθου ως μια μικρή προσπάθεια  να αναδειχθούν τα παραδοσιακά κτίσματα της πολιτιστικής του κληρονομιάς .
      
Το χωριό Κοιλιωμένο βρίσκεται στη νοτιοδυτική πλευρά του νησιού, κτισμένο αμφιθεατρικά μέσα σε πευκόφυτη περιοχή σε υψόμετρο 450 μέτρα περίπου, κι απέχει 16 χιλιόμετρα από την πόλη και 10 από τον κόλπο του Λαγανά.  το όνομα του αναφέρεται σε έγγραφα από τις αρχές 16ου αιώνα κι αποτέλεσε το κέντρο του δήμου Ναφθίων (1866 - 1912) μετά την Ένωση της Επτανήσου με το νεοσύστατο ελληνικό κράτος. Η ονομασία Κοιλιωμένο πιθανόν προέρχεται από το "στο κοίλο μένω" ή ακόμα και "στο κοίλω(μα) μένω", που παίρνοντας το πρόσφυμα " ι " για να προφέρεται εύκολα, τελικά έγινε Κοιλιωμένο, επειδή τα πρώτα σπίτια του χωριού κτίσθηκαν στο  μέρος  που υπάρχει κοίλωμα εκεί. Ο χώρος αυτός, λένε, ότι προτιμήθηκε λόγω του φόβου των Αλιτζερίνων πειρατών για να μη φαίνονται από μακριά τα σπίτια τους.
 Στο Κοιλιωμένο υπάρχει μεγάλη παράδοση κτιστάδων πέτρας γι αυτό τα περισσότερα σπίτια και οι μαντρότοιχοι είναι πέτρινα. Αν κι ο σεισμός του 1953 επέφερε ζημιές στα κτήρια αυτά,  δυστυχώς το πέρασμα του χρόνου επέφερε περισσότερες, ώστε να εγκαταλειφθούν, να ερημώσουν τα περισσότερα και σιγά σιγά να γκρεμιστούν.
Σήμερα κάποια από αυτά διασώζονται  και συνυπάρχουν μαζί με τα μετασεισμικά σπίτια της αρωγής, που κτίσθηκαν με την (οικονομική και αρχιτεκτονική!) αρωγή του κράτους μετά το σεισμό του 1953, και με τα καινούργια που κτίσθηκαν τις τελευταίες δεκαετίες της τουριστικής ανάπτυξης και αρκετά από τα οποία φέρουν παραδοσιακά στοιχεία. Έτσι η παλιά φυσιογνωμία του χωριού έχει μεν αλλοιωθεί αλλά παραμένει αρχιτεκτονικά ενδιαφέρουσα. Τα παλιά παραδοσιακά σπίτια ήταν διώροφα, όπου ο πρώτος όροφος χρησίμευε ως κατοικία της τότε πολυμελούς πατριαρχικής οικογένειας ενώ το ισόγειο ως αποθήκη και συχνά ως χώρος προστασίας των ζώων τους

                     
Χαρακτηριστικό παράδειγμα παραδοσιακών σπιτιών είναι η σειρά των διώροφων σπιτιών με τα ψηλά παράθυρα που βρίσκονται πάνω στο κεντρικό δρόμο του χωριού καθώς κάποιος έρχεται από τη Λιθακιά. Οι κλειστές κοινωνίες της εποχής εκείνης έκτιζαν τα σπίτια τους χωρίς μπαλκόνια και οι αυλές των σπιτιών τους ήταν πάντα εσωτερικές για να αποφεύγουν οι ένοικοι τους τα αδιάκριτα μάτια των περαστικών. 
Αρκετά ακόμα παραδοσιακά σπίτια βρίσκονται διάσπαρτα μέσα στο χωριό με τις χαρακτηριστικές τοξοτές καμάρες τους που οδηγούσαν στην είσοδο του σπιτιού. Οι καμάρες αυτές είτε κτίζονταν κάτω από τη μικρή εξωτερική βεράντα του σπιτιού είτε μετά την εξώπορτα, η οποία άνοιγε σε μια μακρόστενη θολωτή είσοδος, το βόλτο όπως το λέγανε, το οποίο  οδηγούσε σε μικρή εσωτερική αυλή και στη συνέχεια στο σπίτι.     


         
Το πιο εντυπωσιακό κτίσμα του χωριού είναι το πυργοειδές  καμπαναρίο  της εκκλησίας του Αγίου Νικολάου που δεσπόζει στην κεντρική πλατεία του χωριού και αποτελεί το αναγνωρίσιμο σήμα κατατεθέν του Κοιλιωμένου. Είναι το πιο αξιοσημείωτο απ’ τα νεότερα πυργοειδή κωδωνοστάσια της Ζακύνθου, διότι συνδυάζει προηγμένη αρχιτεκτονική κατασκευαστική εμπειρία και περίτεχνη διακόσμηση.


Τα καμπαναριά της Ζακύνθου, πυργοειδή ή απλά, αποτελούν δείγμα της επτανησιακής αρχιτεκτονικής που με το ύψος και την κομψότητα τους, καθώς ξεπροβάλλουν από μακριά, συμβάλλουν στην αισθητική του ζακυνθινού τοπίου.
Τα πυργοειδή καμπαναριά έχουν ως πρότυπο αντίστοιχες αρχιτεκτονικές μορφές της Αναγεννησιακής Ιταλίας που μεταφέρονται στα Επτάνησα την εποχή της Βενετοκρατίας, αλλά οι Επτανήσιοι τα προσάρμοσαν στο περιβάλλον τους δίνοντας έτσι έργα πρωτότυπα κι όχι αντίγραφα. Τα έκτισαν σε μικρότερες διαστάσεις, τα τοποθέτησαν πιο ελεύθερα στο χώρο κι όχι ακριβώς δίπλα στο ναό, χώρισαν το κορμό του σε επάλληλους ορόφους και τα διακόσμησαν εξωτερικά  με πρωτοτυπία. 
Τα καμπαναριά αυτά που μοιάζουν με ψηλό περίκλειστο πύργο χωρίζονται καθ' ύψος σε τέσσερα μέρη:
α. στη βάση  πάνω στην οποία στηρίζεται ο κύριος όγκος του καμπαναριού
β. στο κύριο κορμό  που εσωτερικά περιέχει τη σκάλα
γ. στο τμήμα στο οποίο τοποθετούνται οι καμπάνες και το οποίο ξεχωρίζει με τον εξώστη-μπαλκόνι του
δ. Και στο τελευταίο τμήμα του, την ονομαζόμενη στέψη που σαν στέμμα το στολίζει.
Το καμπαναριό του Κοιλιωμένου ακολουθεί αυτή τη δομή των άλλων πυργοειδών καμπαναριών που είχαν κτιστεί νωρίτερα στο νησί, όπως της Παναγίας της Φανερωμένης (1644) το ωραιότερο όλων κατά γενική ομολογία, των Αγίων Πάντων (1693), της Παναγίας της Πικριδιώτισσας (1763), του Αγίου Διονυσίου (1851) στην πόλη της Ζακύνθου και της Αγίας Μαύρας (1802) στο Μαχαιράδο αλλά συγχρόνως διαφοροποιείται από αυτά προσφέροντας νέες τεχνικές στην κατασκευή του και νέες οπτικές στη διακόσμηση του.

Πιο συγκεκριμένα ο θεμέλιος λίθος του καμπαναριού του Κοιλιωμένου τοποθετήθηκε στις 26 Απριλίου 1893 -ημερομηνία που αναγράφεται σε σκαλοπάτι της εξωτερικής σκάλας του- από τον Κοιλιωμενιάτη λαϊκό κτίστη μαστρο-Αναστάση Μαρούδα ή Κόντο, και ξεχωρίζει από τα άλλα καμπαναριά στα εξής σημεία:
1. Έχει κτισθεί σχετικά μακριά από την εκκλησία του Αγίου Νικολάου κι όχι δίπλα στο ναό με τον οποίο αποτελεί βέβαια μια ενότητα.
2. Το σχήμα της βάσης του δεν καταλήγει σε κόλουρη πυραμίδα όπως συμβαίνει στα άλλα πυργοειδή καμπαναριά αλλά θυμίζει πιο πολύ σχήμα κύβου κι έτσι ο όγκος του καμπαναριού καθώς  υψώνεται είναι ενιαίος, μονοκόμματος, γεγονός που το κάνει να δείχνει βαρύ. Η επιλογή μη πυραμοειδούς βάσεως η οποία προσφέρει μεγάλη αντοχή στους σεισμούς, στο καμπαναριό του Κοιλιωμένου εξισορροπείται από την εσωτερική ελικοειδή σκάλα του, η οποία δένει όλο το κτήριο προσφέροντας του έτσι μεγάλη αντισεισμικότητα.
3. Η εσωτερική του σκάλα έχει το σχήμα έλικας, που καθώς ανεβαίνει προς τα πάνω θυμίζει συνεχόμενους κύκλους. Αντίθετα στα άλλα καμπαναριά οι εσωτερικές σκάλες τους αποτελούνται από τις γνωστές ευθύγραμμες σειρές σκαλοπατιών, οι οποίες αλλάζουν κατεύθυνση κάθε τόσο μέχρι να φτάσουν στο τμήμα με τις καμπάνες. Στο καμπαναριό όμως του Κοιλιωμένου τα σκαλοπάτια έχουν σχήμα σφήνας που καθώς κτίζονται στερεώνονται στην εσωτερική κυλινδρική επιφάνεια του τοίχου και δένουν μεταξύ τους σχηματίζοντας, χάρις σε ειδική διαμόρφωση, κεντρικό κυκλικό υποστύλωμα του οικοδομήματος. Όπως έχει σημειώσει ο Ζακυνθινός αρχιτέκτονας, καθηγητής στο ΕΜΠ Διονύσης Ζήβας στο βιβλίο του « Αρχιτεκτονική της Ζακύνθου» η κατασκευή αυτή δεν είναι μόνο τεχνικά αξιόλογη αλλά ασφαλώς έχει παίξει ρόλο και στην αντοχή του κωδωνοστασίου κατά των σεισμών.
4. στον κύριο κορμό του δημιουργούνται μεγάλοι φεγγίτες προφανώς για τον καλύτερο φωτισμό της εσωτερικής σκάλας σε αντίθεση με τους μικρούς φεγγίτες που συναντώνται σε άλλα καμπαναριά των Επτανήσων ή και την απουσία φεγγιτών σε κάποια άλλα.

5. Όσον αφορά τη διακόσμηση του καμπαναριού, αυτή υπάρχει στο προτελευταίο και στο τελευταίο τμήμα του κι είναι αξιοπρόσεκτη και περίτεχνη.
α. Οι καμπάνες του καμπαναριού τοποθετούνται ψηλά στο τρίτο και προτελευταίο τμήμα του και περικλείονται από τέσσερα διάτρητα τοιχώματα. Κάθε τοίχωμα αποτελείται από δυο τοξωτά ανοίγματα που επιτρέπουν να  διαχέονται παντού στον αέρα οι κωδωνοκρουσίες! Η διακόσμηση  των τοιχωμάτων εξωτερικά γίνεται με κιονόκρανα, έλικες και ψευδοπεσσούς σύμφωνα με τον κανόνα της υπερεπιθέσεως των ρυθμών, που ακολουθούσε ο νεοκλασσικισμός που επικρατούσε τότε ως ρεύμα στην Ελλάδα. Με άλλα λόγια ένας λαϊκός μάστορας επιλέγει στοιχεία από την αρχαιοελληνική παράδοση για να διακοσμήσει το καμπαναριό που κτίζει στο χωριό του! Βέβαια παραπλεύρως του καμπαναριού την ίδια εποχή είχε κτισθεί και το Δημοτικό σχολείο του Δήμου Ναφθίων το οποίο έφερε πολλά νεοκλασσσικά στοιχεία και το οποίο σήμερα διασώζεται μόνο σε φωτογραφία από το άλμπουμ του δούκα της Αυστρίας Λουδοβίκου Σαλβατόρ «Η Ζάκυνθος 1900-1902» που επισκέφθηκε το νησί στις αρχές του 20ου αιώνα.( φωτό πιο κάτω)

β. Η διακόσμηση της στέψης του.
Το καμπαναριό τελειώνει σε ένα πολυγωνικό κτίσμα, που αφήνει κυκλικό διάδρομο γύρω-γύρω. Η κάθε πλευρά του πολύγωνου διακοσμείται με ένα ανάγλυφο- σύμβολο, εκτός της πλευράς που υπάρχει πόρτα που βγάζει στο διάδρομο.
Πολλά από τα σύμβολα απαντώνται στις μυθολογίες αρχαίων λαών, σε θρησκείες, σε κλειστές συντεχνίες και στη μασονία γι αυτό η ερμηνεία τους και η τοποθέτηση τους πάνω σε χριστιανικά κτίσματα συνεχίζουν να  προκαλούν σήμερα τον κάθε ενδιαφερόμενο. Τα ανάγλυφα που διακρίνονται είναι τα εξής: 
1.ο πανεπόπτης οφθαλμός ή το μάτι του Θεού κατ' άλλους.
2.  ένας μεγάλος σταυρός που ακουμπά πάνω σε μια άγκυρα 
3. ένας μικρότερος σταυρός επαναλαμβάνεται στη διαμετρικά αντίθετη πλευρά του οκταγώνου
4. ο όφις που δαγκώνει την ουρά του δηλαδή ο ουροβόρις όφις των αρχαίων που σχηματίζει κύκλο που δεν έχει αρχή και τέλος, όπως το άπειρο και η αιωνιότητα (σε αντίθεση με την ευθεία ή τεθλασμένη γραμμή του έρποντα όφι.)
5. η νεκροκεφαλή και από κάτω δυο οστά που διασταυρώνονται σε σχήμα Χ συμβολίζοντας ότι όλοι οι άνθρωποι είναι ίσοι μπροστά στο θάνατο .
6.η σφαίρα, συμβολο της γης ή του συμπαντος
7. το χέρι που ευλογεί.

Το τμήμα της στέψης στα άλλα πυργοειδή καμπαναριά καταλήγει σε οξυκόρυφη πυραμίδα ή σε τρούλο ενώ στο καμπαναριό του Κοιλιωμένου δεν συμβαίνει κάτι τέτοιο, δίνοντας την εντύπωση του ογκώδους μνημείου και της μη ολοκλήρωσης του. Σύμφωνα όμως με έναν άλλο μεγάλο λαϊκό κτίστη του χωριού τον Διονύση Κορφιάτη ή Κουρέμπα οι  πέτρινες γλάστρες με τα μεταλλικά άνθη (τα φιόρα) που έχουν τοποθετηθεί πάνω στο τοιχίο, που κλείνει περιμετρικά το τμήμα της στέψης, αποτελούν την τελευταία πινελιά στη διακόσμηση, γεγονός που δείχνει ότι έτσι ολοκληρώθηκε το καμπαναριό.
Τελικά ο μαστρο- Αναστάσης κατάφερε να δώσει ένα πρωτότυπο έργο που ξεχωρίζει για την πρωτοτυπία της σκάλας του που συντελεί στην αντισεισμικότητα του κτηρίου, για την διαφοροποίηση της βάσης και της στέψης του και τέλος για την τολμηρή του διακόσμηση συνδυάζοντας νεοκλασσικά στοιχεία και μυστικιστικά σύμβολα στο ίδιο οικοδόμημα!

       Αξίζει να αναφερθεί ότι στα Επτάνησα, στα πυργοειδή καμπαναριά οι κωδωνοκρουσίες ηχούν σε τετραφωνία, γεγονός που αποδεικνύει και την έμφυτη αγάπη των κατοίκων τους για τη μουσική  τη μελωδία και την αρμονία. Στην τετραφωνία οι καμπάνες ηχούν στους ήχους: πρίμο, σεκόντο, μπάσο, σουλτάνα, έτσι ώστε ο συνδυασμός των διαφορετικών ήχων και ρυθμών (γρήγοροι ή αργοί), να παράγει ποικιλία μελωδιών χαρμόσυνων αλλά και πένθιμων!  

                      
Ο παρακείμενος ναός του Αγίου Νικολάου σε ρυθμό μονόκλιτης βασιλικής με τα εντυπωσιακά υπέρθυρα κτίσθηκε το 1910. Στο μεγάλο σεισμό του 1953 υπέστη σημαντικές ζημιές γι αυτό κρίθηκε απαραίτητη η αναστύλωση του, η οποία άρχισε το 1964 και τελείωσε το 1970. Οι πρωτομάστορες της αναστήλωσης Διονύσιος Μαρούδας ή Παχούμης και Διονύσιος Κορφιάτης ή Κουρέμπας, λαϊκοί κτίστες του χωριού, αφού αρίθμησαν πρώτα κάθε πέτρα των εξωτερικών τοίχων του ναού, έπειτα τον κατεδάφισαν και στη συνέχει  τ ον ξανάχτισαν όπως ακριβώς ήταν προηγουμένως!!  


Β. Το εκκλησάκι και το καμπαναριό της Παναγίας των Αγγέλων στην είσοδο  του χωριού, καθώς κάποιος έρχεται από το χωριό Μαχαιράδο. Η προσωνυμία της Παναγίας ως Κυρίας των Αγγέλων είναι σπάνια και είναι ιταλικής καταγωγής. Πάνω από την κύρια είσοδο του ναού, που στα Επτάνησα τοποθετείται στη μια επιμήκη πλευρά του αναγράφεται η χρονολογία ανέγερσης του, δυσδιάκριτη πια.

 Το καμπαναριό ανήκει στον αρχιτεκτονικό τύπο των απλών κωδωνοστασίων που χαρακτηρίζονται από το διάτρητο τοίχωμα τους, το οποίο καθ’ ύψος χωρίζεται σε τρία τμήματα. Το κάτω μέρος του αποτελείται ένα μεγάλο τοξωτό άνοιγμα που χρησιμεύει ως θύρα που οδηγεί στην αυλή και στην κύρια είσοδο του ναού επί της βορεινής πλευράς του. Το επάνω μέρος του καμπαναριού αποτελείται από δυο μικρότερα τοξωτά ανοίγματα, τα οποία φέρουν από μια καμπάνα το καθένα. Το τελευταίο και ανώτατο τμήμα του απλού κωδωνοστασίου, που ονομάζεται στέψη έχει το σχήμα τριγώνου, του οποίου όμως οι δυο πλαϊνές πλευρές-γραμμές παίρνουν το σχήμα καμπύλης που καταλήγουν στα άκρα σε έλικες ή κυρτώνουν θυμίζοντας έτσι την καταγωγή τους από το μπαρόκ, σύμφωνα με τον αρχιτέκτονα  Δ. Ζήβα. Στην κορυφή της στέψης τοποθετείται πάντα ένας σιδερένιος σταυρός. Τα απλά αυτά κωδωνοστάσια συναντώνται σε πολλές παραλλαγές άλλοτε ως ανεξάρτητα οικοδομήματα στο χώρο, άλλοτε εφάπτονται των εκκλησιών ενώ δεν λείπουν και οι περιπτώσεις που ενσωματώνονται στον κύριο όγκο κάποιων εκκλησιών.

Γ.  το εκκλησάκι της Παναγιάς της Μελισσιώτισσας, σε περιοχή όπου διασώζονται λίγα ερείπια παλιού μοναστηριού, και το οποίο είναι κτισμένο λίγο πιο πίσω από το κοιμητήριο του χωριού. Το εκκλησάκι αυτό λειτουργεί εδώ και δεκαετίες κάθε Δεκαπεντάγουστο ενώ πρόσφατα αναπαλαιώθηκε. Εντύπωση προκαλεί η προσωνυμία Μελισσιώτισσα, πιθανόν από την την τοποθεσία στην οποία παλιά θα υπήρχαν πολλές κυψέλες με μελίσσια.   
Δ. το μικρό εκκλησάκι της Αγίας Τριάδας, που πρόσφατα ανακαινίστηκε και βρίσκεται χωμένο σε ένα οικόπεδο, σχεδόν αθέατο από τους περαστικούς, αν και είναι λίγο παρακάτω από το "μισοχώρι" όπως ονομάζεται το κέντρο του χωριού. 
Επιφυλάσσομαι η ανάρτηση αυτή να εμπλουτιστεί με φωτογραφίες και σχόλια κι άλλων παραδοσιακών σπιτιών.                                                                                        
                                                                              Σούλη Αγγελική του Παναγιώτη       
                                                                                            (ή Πανάγαρη)
                                                                                             Φιλόλογος, 8-6-2019                                                                         
Υ.Γ Ο μαστρο-Αναστάσης έκανε ένα λάθος στο κτίσιμο του καμπαναριού, που τού το επισήμανε ο γιος του Γεώργιος Κόντος που είχε σπουδάσει μηχανικός στην Αθήνα. Η πέτρα που τοποθέτησε πάνω από την κεντρική θύρα του καμπαναριού, ως υποστύλωμα, ήταν μονοκόμματη ημικυκλική –που με πολύ κόπο βρήκε και σμίλεψε και για την οποία υπερηφανευόταν. Ο γιος του όμως του επισήμανε ότι κάποια στιγμή αυτή θα έσπαζε, διότι ήταν δύσκολο να αντέξει το βάρος του υπερκείμενου κτηρίου, όπως και έγινε σε κάποιο σεισμό. Ευτυχώς κατά τη συντήρηση του καμπαναριού που έγινε στη δεκαετία του 1980,  η Αρχαιολογική Υπηρεσία ενίσχυσε την αντοχή στους σεισμούς του τμήματος αυτού.

Υ.Γ. Σχετικά με την ετυμολογία  του Κοιλιωμένου και την εμφάνιση του ονόματος σε έγγραφα του 16ου αιώνα και το δήμο Ναφθίων  βλέπε "Ζάκυνθος 2001" ημερολόγιο, εκδ. Εξερευνητής, επιμέλεια Δ. Μουσμούτη, σε άρθρο του Γιάννη Μ. Δεμέτη σελ. 149,151,152, 156. 

Επίσης σύμφωνα με την Ελληνική Εταιρεία Τοπικής Ανάπτυξης και Αυτοδιοίκησης (ΕΕΤΑΑ) στις 28/1/1866  -20 μήνες μετά την Ένωση των Επτανήσων με το Ελληνικό κράτος-  η επαρχία Ζακύνθου χωρίστηκε σε 10 δήμους, ένας εκ των οποίων ήταν ο δήμος Κοιλιωμένου που περιελάμβανε τους οικισμούς: Κερί, Αγαλάς, Κοιλιωμένος, Άγιος Λέων, Λούχα, Γύρι, Καμπί με έδρα το Κοιλιωμένο. Ο δήμος αυτός μετονομάστηκε μετά λίγους μήνες στις 6/9/1866 σε δήμο Ναφθίων, ακολουθώντας τη μόδα της εποχής να δίνουν «αρχαιοπρεπή» ονόματα.
Ο θεμελιωτής της λαογραφίας στην Ελλάδα Νικόλαος Πολίτης σχολιάζοντας τη συνήθεια αυτή αναφέρει και το παράδειγμα του δήμου Κοιλιωμένου ότι  μετονομάστηκε σε δήμο Ναφθίων «εκ της εν τω δήμω υπαρχούσης πηγής νάφθης», όπως ονόμαζαν τότε οι ντόπιοι το ακάθαρτο πετρέλαιο που κάθε τόσο αναβλύζει από πηγή στο Κερί! Επί εποχής δήμου Ναφθίων, πρέπει να κτίσθηκε και το εντυπωσιακό νεοκλασσικό  σχολείο του δήμου>το δημοτικό, όπως τα ονόμασαν. Ο δήμος καταργήθηκε το 1912, γιατί τότε ιδρύθηκαν οι κοινότητες.
 Από τη μικρή αυτή έρευνα λύνεται και η απορία πολλών συγχωριανών, αν το χωριό ονομάζεται Κοιλιωμένος ή Κοιλιωμένο. Στα έγγραφα 16ου πιθανόν και σίγουρα στο δήμο Ναφθίων συναντάται ο οικισμός Κοιλιωμένος, οπότε «πολιτογραφήθηκε» ως αρσενικό. Σύμφωνα με το σχήμα της έλξης το ουδέτερο Κοιλιωμένο έλκεται από το ισχυρότερο αρσενικό γένος, που είναι ο οικισμός για να συμφωνεί μαζί του. Στην καθομιλουμένη δημοτική όμως επικράτησε πιο εύκολα το χωριό Κοιλιωμένο, ως ουδέτερο γιατί ταιριάζει με το ουδέτερο το χωριό.
Υ.Γ. το χωριό Κοιλιωμένο από το το 1955-1985 είχε μετονομαστεί σε ‘Άγιο Νικόλαο σύμφωνα με τη «μόδα» μιας άλλης εποχής!

Υ.Γ προτείνουμε να διαβάσετε επίσης από το ίδιο ιστολόγιο: 1. Δ. Σολωμός «Ο τόσο γνωστός και συνάμα άγνωστος εθνικός ποιητής μας» 2. Μαρία Δεληβοριά «Η γυναίκα τση Ζάκυθος» του Δ. Σολωμού.