Η ΠΟΙΗΤΙΚΗ ΤΟΥ ΚΗΠΟΥ, Δοκίμιο για τους περίφρακτους τόπους (σσ 408), Γιάννης Παρασκευόπουλος, Εκδ. Ροπή, 2025

Εισαγωγή

              Έχει ειπωθεί, ότι, όταν ο Θεός χρειάστηκε έναν τόπο για να συμβολίσει την επίγεια ευτυχία,  δεν επέλεξε ένα έρημο νησί ούτε μια παραλία ούτε ένα χωράφι με στάρι ούτε ένα βοσκότοπο αλλά επέλεξε έναν κήπο, τον Κήπο του Παραδείσου. Εν αρχή, λοιπόν, ήν ο Κήπος του Παραδείσου, η πρώτη κατοικία του ανθρώπου, από την οποία όμως εξορίστηκε, κι έκτοτε την αναζητεί στην επίγεια ζωή και στην επουράνια !

        Ο συγγραφέας Γιάννης Παρασκευόπουλος αναγάγει τους κήπους σε κεντρικό θέμα του βιβλίου του «Η ποιητική του κήπου» φωτίζοντας τη σχέση τους με τον άνθρωπο προσπαθώντας να ανακαλύψει με ποιο τρόπο οι ιδεολογικές, θρησκευτικές και οι αντιλήψεις τους για τη φύση επηρέασαν τις μεταμορφώσεις του κήπου στον ιστορικό χρόνο. Στηρίζεται σε πλούσια βιβλιογραφία ελληνική και ξένη εκμαιεύοντας πληροφορίες από έργα ιστορικών και φιλοσόφων, θεολογικά κείμενα , ποιήματα, αρχαία ανάγλυφα, σωζόμενες φωτογραφίες … Παρακολουθεί με ποιο τρόπο το βλέμμα του θεατή αλλάζει καθώς αντικρίζει τα ορατά κι αόρατα μηνύματα που σηματοδοτεί ο κήπος,  διότι ο κάθε πολιτισμός έχει τη δική του ιδέα περί κήπου.

Ονομαστοί κήποι ανά τον κόσμο που ξεχωρίζουν για την ομορφιά και την προσφορά τους είναι: οι αρχαιοελληνικοί φιλοσοφικοί κήποι, οι ρωμαϊκοί με τις επαύλεις, οι ιταλικοί της αναγέννησης, οι κήποι εγγλέζικου στυλ με ρομαντικά στοιχεία και οι γαλλικοί- μπαρόκ με ορθολογικά γεωμετρικά στοιχεία.

 Επίσης ξεχωρίζουν οι περσικοί και οι αραβικοί κήποι  επηρεασμένοι από το Ισλάμ και οι κινεζικοί και ιαπωνικοί κήποι στην Άπω Ανατολή. Ακόμα οι κήποι ξεχωρίζουν  σε μοναστηριακούς, σε ιδιωτικούς και δημόσιους που στη βιομηχανική εποχή παίρνουν τη μορφή μεγάλων Πάρκων. Με την ευρεία έννοια της λέξης μιλάμε για βοτανικούς κήπους και ζωολογικούς, ενώ ο λαός χρησιμοποιεί τις λέξεις λαχανόκηπος, μπαχτσές, ανθόκηπος, περιβόλι τονίζοντας περισσότερο τη χρήση τους στη διατροφή τους ή σε κάτι που συνδυάζουν την διατροφή με την αναψυχή.

Ο κήπος διδάσκει, έναν τρόπο ύπαρξης, ένα άνοιγμα του πολιτισμού στη φύση. Διδάσκει τον αιώνιο κύκλο ζωής και θανάτου, διδάσκει τη συνύπαρξη των έμβιων όντων και μη μέσα σε ένα περίφρακτο τόπο  (δέντρα, θάμνοι, λουλούδια ζωύφια,  πουλιά, νερό, καιρικές συνθήκες και άνθρωπος που φροντίζει και απολαμβάνει τον κήπο). Ο κήπος διδάσκει την υπομονή και την επιμονή να καλλιεργείς …, διδάσκει μια διαφορετική αντίληψη χρόνου πιο αργή από τη σημερινή της ταχύτητας και της κατανάλωσης του περιττού! Ο κήπος βγαλμένος από τη φύση και ταυτόχρονα αποκομμένος από αυτή, γεννά τα συναισθήματα της γαλήνης, της αμεριμνησίας και της ευδαιμονίας.

                  Στην παρούσα  ανάγνωση μου δεν θα σταθώ ιδιαίτερα στη φιλοσοφική θεώρηση του κάθε κήπου - που παρουσιάζεται αναλυτικά από το συγγραφέα και ίσως κουράσει τον αναγνώστη- αλλά θα εστιάσω σε πιο πρακτικά θέματα που αφορούν την περιγραφή και τον στόχο στον οποίο αποβλέπει κάθε κήπος προσθέτοντας κι ελάχιστα - εντός αγκυλών- από παλαιότερα διαβάσματα μου.

 Τελικά ο κήπος είναι ένας τόπος για αισθητική απόλαυση, για ενατένιση του θείου και της πνευματικότητας, για ψυχική και συναισθηματική ευφορία, για χρησιμοθηρικούς λόγους που συνδέονται με τη διατροφή του ανθρώπου, τη θεραπεία του από ασθένειες, για επίδειξη πλούτου και γούστου του ιδιοκτήτη του;  

Φιλοσοφία της Τεχνητής Νοημοσύνης, Γιώργος Χατζηβασιλείου, Εκδ. Διόπτρα

 

 ΣΤΗ ΧΑΡΑΥΓΗ ΤΟΥ ΝΕΟΥ ΚΟΣΜΟΥ

Μα τι ακριβώς έχει συμβεί στην χαραυγή της τρίτης χιλιετίας μ.Χ και αλλάζει τόσο η ζωή μας όσο δεν είχε αλλάξει 10.000 χρόνια,  αφότου ο άνθρωπος πρωτοδημιούργησε πολιτισμό; πώς συνέβη ο άνθρωπος, ο ονομαζόμενος  Homo Sαpiens να εκχωρήσει το κύριο γνώρισμα της ύπαρξης του, την ανθρώπινη νόηση  σε ένα τεχνητό δημιούργημα του την Τεχνητή Νοημοσύνη, η οποία μάλιστα  αλλάζει διαρκώς την πραγματικότητα που βιώνουμε, όπως την ξέραμε, και επαίρεται ότι θα μεταλλάξει και το ίδιο τον άνθρωπο σε υπεράνθρωπο και μετάνθρωπο! Ανήκουστα πράγματα! 

Σύμφωνα με τον συγγραφέα του βιβλίου Γιώργο Χατζηβασιλείου, με σπουδές στη φιλοσοφία της τεχνολογίας, και στην πολιτική φιλοσοφία, ασχολούμενος επαγγελματικά στην ΕΡΤ με την εκλαϊκευση  σχετικών θεμάτων, τρεις τεχνολογικές επαναστάσεις που έλαβαν χώρα στα τέλη 20ου κι αρχές 21ου αι. έπαιξαν καθοριστικό ρόλο για τον ερχομό αυτού του νέου κόσμου:1. το Διαδίκτυο, 2. η Τεχνητή Νοημοσύνη και 3.η Γενετική Μηχανική. Ποια είναι λοιπόν τα κύρια γνωρίσματα αυτού του νέου κόσμου;       

            Πρώτον η ψηφιακή εποχή  με την εφεύρεση του Ηλεκτρονικού Υπολογιστή απογειώνεται όταν ανακαλύπτει το Διαδίκτυο το 1989-90 και μέσα σε ελάχιστα χρόνια  έχει συνδέσει σχεδόν όλους τους ανθρώπους της Γης μεταξύ τους. Μέσα σε κλάσματα δευτερολέπτου δηλαδή σε πραγματικό χρόνο (dt) μπορούν οι άνθρωποι ανεξάρτητα από το σημείο του πλανήτη στο οποίο κατοικούν να επικοινωνούν μεταξύ τους. Το Διαδίκτυο έχει εισχωρήσει παντού σε όλες τις δραστηριότητες μας: στην επικοινωνία ατόμων και ομάδων, στις οικονομικές συναλλαγές εμπόρων, τραπεζών, εταιρειών  στην ψυχαγωγία, στην επιστημονική έρευνα, στη λειτουργία του κράτους, της υγείας, της εκπαίδευσης κλπ. Google, facebook, Instagram, Amazon, You Tube, ιδού μερικές ψηφιακές πλατφόρμες και Μέσα Κοινωνικής Δικτύωσης (ΜΚΔ) που χρησιμοποιούμε καθημερινά στη ζωή μας.

Το ταξίδι μου στο θαυμαστό κόσμο των Γνώσεων (Δοκίμιο: Αγγελική Σούλη του Παναγιώτη)

         Εισαγωγή    

               Κάποιες φορές, όταν  αναλογίζομαι τη ζωή μου, ξεχωρίζω ένα ταξίδι αλλιώτικο από όλα τα άλλα που έχω κάνει και που διαρκεί ακόμα, μια πορεία ζωής που με διαμόρφωσε κατά πολύ ως άνθρωπο και συνεχίζει να συνυπάρχει μαζί μου. ‘Όταν ξεκίνησε το ταξίδι αυτό δεν γνώριζα πού ακριβώς θα με οδηγούσε, τώρα μπορώ όμως να το πω  « ήταν και είναι ένα ταξίδι προς το θαυμαστό κόσμο των Γνώσεων»! Ένα πανοραμικό ταξίδι στο χώρο και στο χρόνο του ανθρώπινου πολιτισμού με οδηγούς δύο ζευγάρια τη Μνήμη και τη Κρίση, τη Λογική και το Συναίσθημα. Ενίοτε στο ταξίδι αυτό εισχωρεί  κι ένας απρόβλεπτος  συνοδηγός, η Φαντασία, που πυροδοτεί το όνειρο, την έμπνευση ακόμα και το στοχασμό και δημιουργεί νέους τρόπους έκφρασης και έργα, έτσι ώστε η Γνώση να μην εξαντλείται στην παραδεδομένη ανά τους αιώνες αλλά  να προστίθεται διαρκώς και νέα.                                                      Στους  δρόμους προς τη γνώση, συνάντησα πολλούς σταθμούς, ο καθένας και μια έκπληξη, δεν κατέβηκα όμως σε όλους, δεν μου έφθανε ο χρόνος, σε μερικούς όμως τους πιο κοντινούς ξαναγύριζα κάθε τόσο ανακαλύπτοντας όλο και περισσότερες κρυμμένες αλήθειες! Στην αρχή του ταξιδιού πολύς κόσμος επιβιβάστηκε, καθ’ οδόν όμως  αρκετοί κατέβηκαν, άλλοι ξαναγύρισαν κι άλλοι έφυγαν για πάντα. Με λίγους από αυτούς μάλιστα συνομίλησα και με εντυπωσίασαν για τον πλούτο και το βάθος της σκέψης τους ή την εκφραστική δεινότητα τους. Το ταξίδι αυτό προς το θαυμαστό κόσμο των γνώσεων δεν θα μπορούσε να πραγματοποιηθεί χωρίς την ανθρώπινη γλώσσα, αυτό το θαυμαστό όργανο έκφρασης κι επικοινωνίας! Τελικά το ταξίδι αυτό είναι ένα ταξίδι ζωής  και σαν τέτοιο έχει υμνηθεί κι από τους ποιητές! 

 Τη μόρφωση ως αξία την είχα πάντα ψηλά! Ίσως η φιλοπεριέργεια και η φιλομάθεια μου, ίσως κάποια άτομα με προσωπικότητα από το οικογενειακό και ευρύτερο περιβάλλον μου που μπορούσαν να εξηγούν πολλά θαυμαστά που συνέβαιναν στον κόσμο τούτο, ίσως βιβλία, ταινίες, μουσικές  -που έτυχε να διαβάσω, να δω, να ακούσω- που με ταξίδευαν και μου άνοιγαν νέους ορίζοντες, ίσως, λέω,  όλα αυτά συνέβαλαν ώστε να αγαπήσω τον κόσμο των γνώσεων. Και οι σπουδές μου στη Φιλοσοφική και το επάγγελμα μου ως φιλόλογος καθηγήτρια καλλιέργησαν την κλίση μου αυτή.

        Κάποτε όμως συνειδητοποίησα ότι, αν και είχα πολλές γνώσεις, δεν μπορούσα να αξιολογήσω συγγραφείς, ιστορικά γεγονότα, πολιτικές καταστάσεις, γιατί μου έλειπε η κριτική σκέψη και αισθανόμουνα άσχημα κάθε φορά που συνέβαινε αυτό. Όλα τα μονοπάτια της γνώσης που είχα περπατήσει ως τότε με οδηγό τη Μνήμη  χρειαζόντουσαν ως συνοδηγό και την Κρίση για να με οδηγήσουν στη λεωφόρο της  ουσιαστικής Γνώσης. 

Θυμάμαι τα λόγια ενός φιλολόγου μου στη Β’ Γυμνασίου «ξέρω ότι διαβάζεις, θα γίνεις όμως  καλύτερη ακόμα μαθήτρια, αν δεν αποστηθίζεις τόσο». Δεν μπορούσα να καταλάβω τι εννοούσε! «να λες το μάθημα με δικά σου λόγια, μην παπαγαλίζεις» μου εξήγησε. Θυμάμαι ακόμα ως αναπληρώτρια καθηγήτρια διδάσκοντας Αλέξανδρο Παπαδιαμάντη στο Μαράσλειο Γυμνάσιο Αθηνών, εξαντλούσα γρήγορα τη διδασκαλία μου σε άγνωστες λέξεις, χωρισμό ενοτήτων και περιλήψεις, άντε και κανένα χαρακτηρισμό – ουδεμία κουβέντα για την αξία του Παπαδιαμάντη ως ορόσημο στη νεοελληνική λογοτεχνία. Για να λέμε και του στραβού το δίκιο όμως, αυτή ήταν η κατάσταση στην ελληνική εκπαίδευση αμέσως μετά την πτώση της Χούντας. Το Πανεπιστήμιο Αθηνών, από το οποίο είχα αποφοιτήσει, ήταν πολύ συντηρητικό και μου είχαν δώσει πτυχίο φιλολόγου με λίαν καλώς, χωρίς να μου δώσουν και τις απαιτούμενες γνώσεις.  Κι αυτό είναι το μεγάλο παράπονο μου: έχασα πολύ χρόνο μέχρι να αποκτήσω εκείνα τα εφόδια που είναι απαραίτητα σε έναν σύγχρονο δάσκαλο για να μεταδώσει στους  μαθητές του την ουσιαστική γνώση των πραγμάτων!  Πώς όμως θα αποκτούσα κι εγώ μια εμπεριστατωμένη κρίση για τα πράγματα, ξεφεύγοντας από την υποκειμενική γνώμη, που όλοι διαθέτουμε; 

 Μια μέρα, τυχαία, με αφορμή μια συζήτηση φίλων άσχετων με τη φιλολογία, πληροφορήθηκα (εγώ η φιλόλογος!) ότι η κριτική του Ανδρέα Καραντώνη για το Σεφέρη, ήταν πολύ καλή γιατί επιτέλους κατάλαβαν τα ποιήματα του και την αξία του ως ποιητή, αφού  έφερε το συμβολισμό και μαζί τη μοντέρνα ποίηση στην Ελλάδα από την Ευρώπη στην οποία λίγο πριν είχε γεννηθεί. Και  κει άκουσα, ότι η μοντέρνα ποίηση διαφέρει από τη γνωστή παραδοσιακή που ξέρουμε, επειδή σπάει τη λογική ενότητα τόπου, χρόνου, δράσης μιας αφήγησης, μιας ιστορίας, που την καταλαβαίνουμε εύκολα, και  αντικαθιστά αυτή τη λογική χρονική σύνδεση με τη συνειρμική-ψυχολογική σύνδεση κάνοντας την ιστορία να φαίνεται ότι δεν έχει λογική αλληλουχία. Τι αποκάλυψη ήταν αυτή για μένα! Την άλλη μέρα αγόρασα το βιβλίο και στη συνέχεια για αρκετά χρόνια κι άλλα βιβλία με κριτικές για άλλους ποιητές και συγγραφείς και άνοιξαν τα μάτια μου!

ΠΟΝΗΜΑ ΨΥΧΗΣ, Ρεγγίνας Γελαδά, Ποιητική συλλογή, Αθήνα, 2012

Η Ρεγγίνα Γελαδά, Ζακυνθία στην καταγωγή, δραστήριο μέλος της Λέσχης Ανάγνωσης στη Ραφήνα Αττικής, ασχολείται αρκετά χρόνια με τη γραφή ποιημάτων και πεζών σε μικρή λογοτεχνική φόρμα. Στην ποιητική συλλογή της «Πόνημα ψυχής», που περιλαμβάνει 29 ποιήματα, εκφράζει τις περιπέτειες της ανθρώπινης ψυχής και τη δύναμη αντίστασης της σε αυτές. Μοντέρνα γραφή, προσεγμένη έκφραση κάνουν αυτή τη μικρή μελέτη ψυχής να ξεχωρίζει!

Η συλλογή ξεκινά με το ποίημα Όρκος, το οποίο μπορεί να εκληφθεί ως εισαγωγή στη συλλογή, αφού η ποιήτρια αναγνωρίζοντας το δύσκολο να εκφραστούν τα πάθη της ψυχής, παίρνει όρκο ότι θα προσπαθήσει γι αυτό. Η επιλογή και η επανάληψη του ρήματος «ορκίζομαι», στην αρχή κάθε τετράστιχου του ποιήματος, φανερώνει τη θέληση και επιμονή της να εκφραστεί αληθινά, όσο μπορεί. 

Ορκίζομαι να ιχνηλατήσω... τα μονοπάτια που ακολουθεί η ψυχή προκειμένου να ανέβει στο ανώτατο στάδιο, στο οποίο μπορεί να φτάσει...,

Ορκίζομαι να μιλήσω για την Ανάγκη... που κινεί την ψυχή σωρεύοντας σ’ αυτήν παθήματα και μαθήματα, 

Ορκίζομαι να στηρίξω την αλήθεια..,

Ορκίζομαι να πώ για τη λυσσαλέα πάλη που δίνει στης καρδιάς τα αλώνια/ η αιώνια ψυχή με τον ευκλείδειο νου/ χωρίς νικητή και ηττημένο. 

Το μότο που προτάσσει των ποιημάτων της παρμένο από το φιλόσοφο Ηράκλειτο προετοιμάζει τον αναγνώστη για το δύσκολο της εξερεύνησης της ανθρώπινης ψυχής να βρεθεί η αλήθεια της. Της ψυχής τα πέρατα όσο και να βαδίσεις/ 

Δεν μπορείς να τα βρεις, ακόμα κι αν ακολουθήσεις/ όλους τους δρόμους. Τόσο βαθύ νόημα έχει.

ΤΑΞΙΔΙ ΣΤΟ ΚΡΑΤΟΣ - Κυριαρχία, Δίκαιο, Δικαιώματα, Δημήτρης Χριστόπουλος, Εκδ. Πόλις, 2022

Εισαγωγή

Πώς σχηματίστηκε το Κράτος Δικαίου στην Ευρώπη τα τελευταία 500 χρόνια εξιστορείται στο βιβλίο "Ταξίδι στο Κράτος" του Δημήτρη Χριστόπουλου, καθηγητή Πολιτειολογίας στο Πάντειο Πανεπιστήμιο. Το κράτος αυτό σήμερα όμως απειλείται, παρόλη την προοδευτικότητα ώστε να προστατεύει περισσότερο ή λιγότερο το σύνολο των πολιτών του!

Κι αυτό επετεύχθη επειδή στηρίχθηκε στην έννοια του Δικαίου που πηγάζει από τους ανθρώπους για τους ανθρώπους και δημιούργησε τους κατάλληλους θεσμούς για να το κατοχυρώσει ανεξάρτητα από ποιος κυβερνά. Με άλλα λόγια οι άνθρωποι στα νεωτερικά χρόνια εκ-λογίκευσαν τη φύση της εξουσίας και αρνήθηκαν τη θεϊκή προέλευση της άρα μπόρεσαν έτσι να αμφισβητήσουν και να αντισταθούν στην εξουσία που γίνεται καταπιεστική, βίαιη και άδικη! Έτσι η συγκρότηση του σύγχρονου κράτους έφερε μαζί του τα αιτήματα για ελευθερία, ισότητα, περιορισμό των αυθαιρεσιών της εξουσίας, κατοχύρωση της δημοκρατίας, ανθρώπινα δικαιώματα κλπ
Προηγουμένως - εκτός ελάχιστων εξαιρέσεων πχ αρχαία Αθήνα - οι κάθε λογής ηγεμόνες από το φύλαρχο ως τους βασιλιάδες συμπεριλαμβανομένων και των θρησκευτικών ηγετών επέβαλαν την εξουσία τους σχεδόν προσωπικά, εν ονόματι της  θρησκευτικής προέλευσης της, χωρίς να ελέγχονται από κανέναν, χωρίς να μεσολαβούν μεταξύ αυτών που ασκούσαν εξουσία και του λαού-πλήθους οι θεσμοί που στηρίζουν  το Δημοκρατικό πολίτευμα!

Πώς λοιπόν αυτό το Κράτος Δικαίου, όπως χαρακτηρίστηκε κατά τον 20ο αιώνα, να μη γίνει υπόδειγμα για όλα σχεδόν τα κράτη της γης, που δημιουργήθηκαν έκτοτε;

Ενδιαφέρον προκαλούν οι διάφορες μεταμορφώσεις - φάσεις του κράτους αυτού που ενώ ξεκινά ως δημιούργημα της αστικής τάξης, γίνεται αργότερα υπόθεση του έθνους και εκφράζεται στην αρχή απολυταρχικά, αργότερα φιλελεύθερα-δημοκρατικά με σύνταγμα και κοινοβούλιο, για να καταλήξει στο γνωστό κοινωνικό κράτος μετά το Β΄ Παγκόσμιο πόλεμο). Όμως για τον νεοφιλελευθερισμό του 21ου αιώνα και την επικράτηση των Αγορών φαίνεται ότι το κράτος αυτό αποτελεί εμπόδιο και η συρρίκνωση κάθε κρατικής-δημόσιας επέμβασης συρρικνώνεται υπέρ της ιδιωτικής πρωτοβουλίας.

Ας πάρουμε όμως τα πράγματα από την αρχή.
Η νέα αντίληψη για το νεωτερικό κράτος εμφανίστηκε τον 16ο -18ο αι. κατά την Αναγέννηση και το Διαφωτισμό στη Δυτική και Κεντρική Ευρώπη. Η διαφθορά της Παπικής Εκκλησίας (έκλυτη ζωή Πάπα, συγχωροχάρτια...) το νέο πνεύμα  της  Μεταρρύθμισης που έφερε ο Προτεσταντισμός, οι Θρησκευτικοί Πόλεμοι που ακολούθησαν και συντάραξαν την Ευρώπη επί έναν αιώνα, και οι  καπιταλιστικές σχέσεις παραγωγής που εδραιώνονταν τότε, ζητούσαν την αποδέσμευση τους από τη θρησκευτική εξουσία καθώς κι από τις  φεουδαρχικές σχέσεις υποτέλειας των ανθρώπων, επειδή εμπόδιζαν την ανάπτυξη τους. Έτσι εμφανίστηκαν οι πρώτοι κοσμικοί ηγεμόνες που διεκδικούσαν να είναι ανεξάρτητοι στην περιοχή που όριζαν. Μαζί τους αρκετοί διανοητές της εποχής  έχοντας ως παράδειγμα την αρχαία Πόλη-Κράτος και το Ρωμαϊκό Δίκαιο στοχάζονταν για τη φύση και το σκοπό αυτού του νέου κράτους, που επιδίωκαν να δημιουργηθεί. Πρωτοπόρος είναι ο Μακιαβέλι που το 1513 γράφει το πασίγνωστο έργο του «Ο Ηγεμών», ακολουθούν  οι Διαφωτιστές π.χ Χομπς, Τζων Λοκ, Ρουσσώ ενώ οι επαναστάσεις (Αγγλική, Αμερικάνικη, Γαλλική) έδωσαν τη χαριστική βολή στο παλιό καθεστώς κι έτσι το νεωτερικό κράτος απόκτησε σάρκα και οστά. Δημιουργείται κι εκφράζει την αστική τάξη και στη συνέχεια αγκαλιάζει το κάθε έθνος. Κυβερνιέται αρχικά απολυταρχικά από έναν βασιλέα κι αργότερα φιλελεύθερα με Σύνταγμα και Κοινοβούλιο για να καταλήξει στο Κράτος δικαίου στο δεύτερο μισό του 20ου αιώνα, αφού δοκιμάστηκε πρώτα, στην περίοδο του μεσοπολέμου, από τα φασιστικά καθεστώτα με τη «Θεωρία της απόφασης σε έκτακτη ανάγκη». 
Αυτό το ταξίδι στο κράτος είναι συγχρόνως όμως και ένα ταξίδι στον κόσμο των λέξεων-εννοιών, ως όρων της πολιτικής,  που χρησιμοποιούμε ως σήμερα: Κράτος=Πολιτεία, Κυριαρχία, Κυριαρχικά δικαιώματα- έδαφος-=Επικράτεια, Λαός- πληθυσμός- Εθνος, Σύνταγμα, Δικαιώματα, Κράτος δικαίου κλπ. Ο συγγραφέας επιμένει πολύ στην κατανόηση της σημασίας των λέξεων αυτών, επειδή βοηθούν στην εμβάθυνση της έννοιας του κράτους και της διττής φύσης της εξουσίας του: η οποία πότε δείχνει το καλό της πρόσωπο φροντίζοντας τους υπηκόους του, πότε όμως φέρεται βάναυσα και βίαια  προς αυτούς. Πρώτος ο Μακιαβέλι συνέλαβε και πρόβαλε αυτή τη διττή φύση του κράτους κατανοώντας ότι είναι μάλιστα αναγκαία για την ύπαρξη του. Τον Κένταυρο λοιπόν, αυτό το μυθικό τέρας που ήταν μισός άνθρωπος και μισό ζώο,  επέλεξε ως σύμβολο του νεωτερικού κράτους και της κυριαρχίας του! Αργότερα προστέθηκε και η παρομοίωση του με τον Ιανό το θεό με τα δυο πρόσωπα. «Οι δίκοπες έννοιες είναι εμμονή μου», αναφέρει ο συγγραφέας σε μια συνένετευξη του. Για παράδειγμα, η λέξη «έθνος» που σημαίνει μια κοινότητα ανθρώπων, η οποία μπορεί συγχρόνως  α. να ενσωματώνει και να συνέχει ανθρώπους στην ίδια κοινότητα αλλά β. και να αποκλείει άλλους ανθρώπους από αυτή.  Γι αυτό δηλώνει ότι τον ίδιο τον εκφράζει περισσότερο το πολιτικό έθνος κι όχι το φυλετικό.
Τελικά ο συγγραφέας χρησιμοποιεί μια απλή γλώσσα αποφεύγοντας το καθαρά επιστημονικό ιδίωμα για να μπορεί να προσεγγίσει το μέσο αναγνώστη και να τον «διαπαιδαγωγήσει» ως πολίτη στην έννοια του κράτους, που δημιουργήθηκε για να προσφέρει ειρήνη κι ασφάλεια στους πολίτες του.  Επίσης δεν μπορεί να μη σκέπτεται τη μορφή που μπορεί να πάρει το σημερινό κράτος στο μέλλον, έχοντας υπόψη του τις πολλαπλές κρίσεις και την αβεβαιότητα που χαρακτηρίζουν την  εποχή μας. Μήπως η ζωώδης φύση του  Κενταύρου  υπερτροφήσει  περιορίζοντας την ανθρώπινη φύση του ή το αντίθετο; Το είδος της κυριαρχίας που ασκεί το κράτος δεν εξαρτάται όμως μόνο από τους ασκούντες την κυριαρχία αλλά κι από τη συναίνεση ή όχι των κυριαρχούμενων απέναντι στο  είδος της  κυριαρχίας,  που τους επιβάλλεται, καταλήγει!
 
ΜΕΡΟΣ Α΄
ΤΑ ΤΡΙΑ ΣΥΣΤΑΤΙΚΑ ΤΟΥ ΚΡΑΤΟΥΣ
Ας πάρουμε τα πράγματα από την αρχή.

Ο ταχυδρόμος του Νερούδα, Αντόνιο Σκαρμέτα, Εκδ. Κλειθάριθμος, 2022

Προτού αρχίσω να διαβάζω το μυθιστόρημα «Ο Ταχυδρόμος του Νερούδα» του Χιλιανού συγγραφέα Αντόνιο Σκαρμέτα αναρωτιόμουνα , αν αυτό θα κατάφερνε να μου μεταδώσει τη συγκίνηση που αισθάνθηκα, όταν είδα την κινηματογραφική μεταφορά του έργου στη μεγάλη οθόνη με τίτλο il Postino στη δεκαετία του 1990. Αναρωτιόμουνα,  πώς  ο λόγος του συγγραφέα θα συναγωνιζόταν τις καλλιτεχνικές εικόνες της ταινίας, πώς  οι 150 μικρού μεγέθους σελίδες του μυθιστορήματος θα συναγωνίζονταν την   δυό ωρών διάρκειας ταινία, πώς η λογοτεχνία θα συναγωνίζονταν τον κινηματογράφο!

Τελικά στη συγκεκριμένη περίπτωση ο κινημαρογραφος κατάφερε να αποδώσει το πνεύμα του μυθιστορήματος, τους χαρακτήρες των ηρώων, το κοινωνικό και πολιτικό περιβάλλον της εποχής, την προσωπικότητα του Νερούντα και πάνω απ΄όλα τη μαγεία της ποίησης του και γενικότερα της Ποίησης. Αν οι Τέχνες είναι αληθινές  μπορούν να συναγωνιστούν  ισάξια η μια την άλλη!

Λίγα για την υπόθεση του έργου και περισσότερα για τα μηνύματα του:

Το 1969 ο Μάριο Χιμένες, ένας νεαρός ψαράς στη νήσο Ίσλα Νέγκρα της μακρινής Χιλής «διορίζεται» ταχυδρόμος στον ποιητή Πάμπλο Νερούδα, επειδή ήταν από τους λίγους στο νησί που έξερε ανάγνωση και γραφή και επιπλέον είχε και ποδήλατο για να μπορεί να μεταφέρει την ογκώδη αλληλογραφία που δεχόταν ο  ποιητής, κάτοικος κι αυτός της Νήσου Νέγκρα. Η γνωριμία του αγνού ψαρά με το μεγάλο ποιητή της Χιλής, ο θαυμασμός του γι αυτόν, οι απορίες του για πώς γράφεται η ποίηση και  τι χρειάζεται στον άνθρωπο, ο αυθορμητισμός και η επιμονή του να μάθει τα περί ποίησης, κάνουν τον ποιητή να τον προσέξει και η γνωριμία τους να εξελιχθεί σε φιλία.  Και καθώς η ζωή προχωρά,  ο Μάριο δεν διστάζει να απευθυνθεί στο φίλο του-ποιητή για να αντιμετωπίσει τα «δεινά» του έρωτα, όταν ερωτεύθηκε κεραυνοβόλα την όμορφη κι αισθησιακή συνομηλική του   Μπεατρίς Γκονζάλες! Μια σειρά από χαριτωμένα  επεισόδια  μεταξύ των ερωτευμένων και της αυστηρών ηθών πεθεράς του Μάριο που σε κάποια μπλέκουν  και τον ποιητή, δοσμένα με πολύ χιούμορ,  αποκαλύπτουν στο Μάριο και στους αναγνώστες το ρόλο της ποίησης στον έρωτα και στην ομορφιά της  ζωής που σφύζει γύρω μας! Κι όταν λίγο αργότερα ο μαρξιστής  ποιητής προτείνεται για Πρόεδρος της Δημοκρατίας στη Χιλή, η πολιτική εισχωρεί στη ζωή του Μάριο και γίνεται αισθητή, ιδίως  μετά τις εκλογές του 1970, που ανέδειξαν τον αριστερό Σαλβατόρ Αλλιέντε ως  Πρόεδρο  της  χώρας μέχρι το πραξικόπημα και τη δολοφονία του τρία χρόνια αργότερα, το 1973. Και η ζωή του Μάριο ; κι αυτή  εξελίσσεται ανάμεσα στα προσωπικά του όνειρα από τα οποία  δεν λείπει η αγάπη του για τον ποιητή που τον σημάδεψε, τις «βαριές» οικογενειακές του  ευθύνες και τα ταραχώδη πολιτικά  γεγονότα της  χώρας  του μέχρι που ... επί της οθόνης η συνέχεια,  λογοτεχνικής ή  κινηματογραφικής με διαφορετικό τέλος!     

        

Αιχμάλωτοι της Γεωγραφίας & Η Δύναμη της Γεωγραφίας Του Tim Marshall, Εκδ. Διόπτρα, Αθήνα 2019, 2021

Η ερμηνεία των ιστορικών γεγονότων, αυτών που διαμορφώνουν τη ζωή  στα μεγάλα πλήθη των ανθρώπων και λαών, είναι ένα θέμα πολύ ενδιαφέρον, αφού μας αφορά όλους  αλλά και σχετικά δύσκολο στη προσέγγιση του, επειδή πολλοί παράγοντες επηρεάζουν το ξέσπασμα, την εξέλιξη και την έκβαση τους. Η ιστορική επιστήμη μέχρι τώρα έχει εστιάσει στο ρόλο των προσωπικοτήτων-ηγετών (πολιτικών, στρατιωτικών, πνευματικών), στην πορεία της οικονομίας (ανάπτυξη και κρίσεις της), στις ταξικές πολιτικές συγκρούσεις και στην αφύπνιση των λαών. Στο πρώτο μισό του 20ου αιώνα εμφανίζονται οι πρώτες γεωπολιτικές θεωρίες, οι οποίες προσπαθούν να ερμηνεύσουν τις διεθνείς σχέσεις και την εξωτερική πολιτική των κρατών με βάση τον παράγοντα γεωγραφία και στην εποχή μας οι γεωπολιτικές ερμηνείες δεν λείπουν από μια σοβαρή συζήτηση για την εξέλιξη των ιστορικών γεγονότων. Έτσι ο όρος «γεω-πολιτική» προστέθηκε στις οπτικές ερμηνείας των πολιτικών-ιστορικών γεγονότων!             

Με άλλα λόγια η γεωγραφική θέση μιας χώρας στον πλανήτη, το γεωγραφικό της ανάγλυφο (βουνά, ποτάμια, πεδιάδες, θάλασσες, νησιά...), το υπέδαφος της με τον ορυκτό πλούτο του αλλά και  ευρύτερα το κλίμα της χώρας, ο πληθυσμός που κατοικεί εκεί με τα ιδιαίτερα γνωρίσματα του ( σύνθεση, μέγεθος, εθνική συνείδηση από την οποία εμφορείται, θρησκευτική πίστη, μορφωτικό επίπεδο, ανάπτυξη τεχνολογίας της,)  είναι  τα δεδομένα που έχει μια χώρα και τα οποία μετρούν για να παρθούν  διάφορες πολιτικές αποφάσεις και να διαμορφωθούν  στρατηγικές. Στη ζυγαριά της γεωπολιτικής όμως τίποτα δεν είναι  απόλυτα προβλέψιμο: μια χώρα μπορεί τους περιορισμούς που της θέτει η γεωγραφία να τους ακυρώσει μέσω της  τεχνολογίας της ή της πολιτικής βούλησης της ηγεσίας και λαού της ή της ανάπτυξης ναυτιλίας της κι ά. Επίσης το γεωπολιτικό ενδιαφέρον για μια περιοχή με την πάροδο του χρόνου και τις νέες συνθήκες που δημιουργούνται κάθε φορά, δεν μένει πάντα σταθερό αλλά μπορεί να ατονήσει ή να ενισχυθεί ανάλογα.     

Ο Τιμ Μάρσαλ, Άγγλος δημοσιογράφος, που έχει εργαστεί ως πολεμικός ανταποκριτής στους πολέμους στη Βοσνία, Αφγανιστάν, Ιράκ, Λίβανο και έχει μελετήσει τις διεθνείς σχέσεις,  το 2015 εκδίδει το βιβλίο «Αιχμάλωτοι της Γεωγραφίας». Σε αυτό εξετάζει από τη σκοπιά της γεω-πολιτικής τα μεγάλα κράτη της Γης: Ρωσία, ΗΠΑ, Κίνα καθώς και την Ευρωπαϊκή Ένωση -Ε.Ε. Στη συνέχεια προσεγγίζει γεω-πολιτικά την Αφρικάνικη Ήπειρο,  στέκεται σε μερικά από τα 56 κράτη της: Κονγκό, Νιγηρία, Ν.Αφρική,  στην  υποσαχάρια ζώνη του Σαχέλ και στην Αιθιοπία. Ακολουθούν η Μέση Ανατολή, και σε αντιπαράθεση η Ινδία με το Πακιστάν, και η Ιαπωνία με τη χερσόνησο της Κορέας. Συνοπτικά παρουσιάζεται η Λατινική Αμερική με έμφαση στη Βραζιλία κι ακόμα  μια περιοχή του πλανήτη μας, ξεχασμένη μέχρι πρότινος που αποκτά τώρα όλο και περισσότερο γεωπολιτικό ενδιαφέρον, αυτή της  Αρκτικής Θάλασσας! Η κλιματική αλλαγή, το σταδιακό λιώσιμο των πάγων της  μετατρέπουν όλο και μεγαλύτερη έκταση του ωκεανού της σε πλωτή θάλασσα για περισσότερους μήνες το χρόνο, συντομεύοντας αφάνταστα το ταξίδι από τον Βόρειο Ατλαντικό στον Βόρειο Ειρηνικό! 

Το επόμενο βιβλίο του «Η Δύναμη της Γεωγραφίας» μπορεί να θεωρηθεί συνέχεια του προηγούμενου, επειδή συμπληρώνει τη γεω-πολιτική οπτική του σε χώρες που δεν είχε σταθεί ιδιαίτερα στο πρώτο βιβλίο του. Η Αυστραλία είναι μια χώρα που απέκτησε τελευταία έντονο γεωπολιτικό ενδιαφέρον λόγω της γειτνίασης της με την Κίνα μέσω της Σινικής θάλασσας. Στη συνέχεια εξετάζεται το Ιράν και η Σαουδική Αραβία, δυο χώρες που βρίσκονται από τη δεκαετία του 1980 σε αντιπαράθεση, ακολουθούν η Ελλάδα και η Τουρκία, μετά το Ηνωμένο Βασίλειο και η Ισπανία και ακόμα ... μια περιοχή εκτός της Γήινης σφαίρας που τελευταία έχει αποκτήσει γεωπολιτικό ενδιαφέρον, αυτό του Διαστήματος!  Επί τροχάδην παρουσιάζω τα κύρια σημεία, κατά τη γνώμη μου, των δυο αυτών βιβλίων.