Από το ΑΤΟΜΟ του Δημόκριτου στη ΔΙΑΣΠΑΣΗ του ΑΤΟΜΟΥ, που οδήγησε στην πυρηνική ενέργεια και στην ατομική βόμβα.

                              Ο ρόλος   της Κβαντομηχανικής 

           Αφορμή να γράψω το δοκίμιο αυτό στάθηκε μια συνέντευξη που έδωσε πρόσφατα ο  φυσικός, πανεπιστημιακός Δάσκαλος και συγγραφέας  Στέφανος Τραχανάς στο Ανταλλακτήριο Ιδεών στο κανάλι Ναυτεμπορική για την Κβαντική Επανάσταση. Αν και είχα ακούσει διάφορα για τα κβάντα,  εν τούτοις τα θεωρούσα ακαταλαβίστικα και είχα παραιτηθεί να τα γνωρίσω καλύτερα. Ακούγοντας όμως τον κ. Τραχανά πολλές απορίες μου άρχισαν να λύνονται. Βαθύς γνώστης της επιστήμης του, μεγάλος αφηγητής με ένα ρέοντα λόγο απομυθοποιούσε τη κβαντική επανάσταση αφαιρώντας της το πέπλο μυστηρίου που την κάλυπτε. Αναζήτησα  λοιπόν  περισσότερες πληροφορίες για τον ίδιο ως προσωπικότητα και για τα κβάντα κι έτσι μού γεννήθηκε  η επιθυμία να γράψω το παρακάτω δοκίμιο από την εμπειρία μου αυτή.  Μη περιμένετε να σας μιλήσω ως καθηγήτρια φυσικής, εξάλλου μού είναι αδύνατο, ούτε χρειάζεται. Απλά παραθέτω μια ιστορία της Κβαντικής από τη σκοπιά μιας φιλολόγου που την εξιτάρει η περιπέτεια του ανθρώπινου μυαλού: να εκπλήσσεται, να απορεί για πολλά που συμβαίνουν, να ερευνά, να απογοητεύεται αλλά και  να επιμένει μέχρι να βρει την αλήθεια και τέλος να μένει έμπλεος θαυμασμού και  χαράς, όταν αυτή  αποκαλύπτεται  … Και η Κβαντική ήταν μια  επιστημονική επανάσταση. Μια περιπέτεια του νου που χωρίς το συναίσθημα να τον παρακινεί δεν θα είχαν δημιουργηθεί τα έργα του πολιτισμού μας. Και θεωρώ επιπλέον αναγκαία τη καταγραφή αυτή της περιπέτειας πρώτα   για μένα … αλλά και για όσους  έχουν την περιέργεια να μάθουν.

 Έτυχε δε μελετώντας το θέμα να μάθω ότι το έτος 2025 είχε ανακηρυχθεί μάλιστα ως Διεθνές έτος Κβαντικής επιστήμης και τεχνολογίας, συμπληρώνοντας 100 χρόνια από τη γέννηση της το 1925. Η χρονολογία αυτή ετέθη τυπικά ως αρχή της επειδή τότε διατυπώθηκε η Αρχή της Απροσδιοριστίας ή Αβεβαιότητας από τον Χάιζενμπεργκ με την οποία ήλθε σε ρήξη με την Αρχή της Αιτιοκρατίας της Κλασσικής Φυσικής εισάγοντας έτσι την Πιθανοκρατία στη Σύγχρονη Φυσική πια. 

Ας δούμε σύντομα την εξέλιξη της Φυσικής μέσα στο χρόνο.

 Οι αρχαίοι Έλληνες αφήνοντας πίσω τους τη μυθική ερμηνεία του κόσμου και προχωρώντας τον 6^ο  π.Χ  στη λογική ερμηνεία του θέλησαν  να μάθουν τί κρύβεται πίσω από τα φαινόμενα της Φύσης -εξ ου και Φυσική. Πρώτοι οι Ίωνες φιλόσοφοι αναρωτήθηκαν ποια να ‘ναι η πρώτη αρχή του κόσμου, και παρά τις διαφορετικές απαντήσεις που έδωσαν, αποδέχθηκαν ότι είναι ή ύλη. Οι αρχαίοι Έλληνες συνεχίζοντας να προβληματίζονται … έφθασαν μέχρι το Δημόκριτο, ο οποίος διατύπωσε τη θεωρία του Α-τόμου δηλαδή  ότι το μικρότερο στοιχείο της ύλης είναι το Α-τομο, επειδή δεν τέμνεται άλλο, δεν διαιρείται σε άλλα μικρότερα κομμάτια ύλης. Από την άλλη το ενδιαφέρον τους τράβηξε  αυτά που έβλεπαν στον Ουρανό  και με τις εμπειρικές τους γνώσεις  έφθασαν να μιλήσουν για γεωμετρικό ηλιακό σύστημα.

Στα νεότερα όμως χρόνια, όταν η μαθηματική επιστήμη αρχίζει να αναπτύσσεται (και ιδίως η Αναλυτική Γεωμετρία) και να χρησιμοποιείται  ως εργαλείο στη Φυσική  για να εκφράσει νόμους της φύσης που ανακάλυπταν, τότε η επιστήμη  αυτή αρχίζει να κάνει θαύματα. Ο Γαλιλαίος ήδη από το 16^ο αιώνα είπε « το βιβλίο της φύσης είναι γραμμένο στη μαθηματική γλώσσα» και ανακαλύπτει  το ηλιοκεντρικό σύστημα καταρίπτοντας το γεωκεντρικό. Ο Νεύτωνας τον 17^ο αι. ανακαλύπτει το νόμο της βαρύτητας και τη Παγκόσμια ‘Ελξη μεταξύ των Ουρανίων Σωμάτων,  η οποία κρατά όλα τα Σώματα  σε μια ισορροπία στο Διάστημα κάνοντας κύκλους το ένα γύρω από το άλλο και από τον εαυτό τους σαν να εκτελούν μια ουράνια χορογραφία! Κι ο Μάξγουελ διατυπώνει τη θεωρία του ηλεκτρο-μαγνητισμού το 19^ο αιώνα ενοποιώντας τις δυο δυνάμεις σε μία σαν τις δυο όψεις του ίδιου νομίσματος.  Η επιστήμη της Κλασσικής Φυσικής έχει  ανακαλύψει 2 από τις 4 θεμελιώδεις δυνάμεις που κυβερνούν το Σύμπαν τη Βαρύτητα (ο Νεύτωνας)  και τον ηλεκτρομαγνητισμό (ο Μαξγουελ). Οι άλλες δυο δυνάμεις οι πυρηνικές θα ανακαλυφτούν κατά τον 20^ο αι. με την κβαντομηχανική. Η περίοδος της Κλασσικής Φυσικής, όπως ονομάστηκε, στηρίχθηκε στην Αιτιοκρατία δηλαδή στην  πίστη ότι κάθε φυσικό φαινόμενο έχει μια αιτία που το προκαλεί να εκδηλωθεί. Οι ίδιες αιτίες οδηγούν στα ίδια συμπεράσματα.  Κι όσα δεν γνωρίζει ακόμα η επιστήμη, είναι ζήτημα χρόνου να τα ανακαλύψει.                                      

                                               &                     &                         & 

                 Στο γύρισμα όμως του 20^ου αι, 2.500 χρόνια   από την ανακάλυψη του Δημόκριτου. κάποιοι επιστήμονες βάλθηκαν να ανακαλύψουν τί κρύβεται πίσω από το Άτομο ή μήπως ο καιρός έχει γυρίσματα κι ήλθε η ώρα για κοσμοϊστορικές ανακαλύψεις; Ήδη το 1897 ο Τόμσον είχε ανακαλύψει  κάποια ελάχιστα σωματίδια ύλης που τα ονόμασε ηλεκτρόνια.  Μερικά άλυτα προβλήματα, όσο κι αν προσπαθούσε η κλασσική φυσική να τα λύσει, δεν μπορούσαν να λυθούν. Ένα από αυτά ήταν, το λεγόμενο πρόβλημα της ακτινοβολίας του μέλανος σώματος  δηλαδή γιατί κάποια αντικείμενα, όταν πυρακτωθούν όπως κάρβουνο, μέταλλο, πυρίμαχο τούβλο, γυαλί … λάμπουν εκπέμποντας το ίδιο φως  δηλ. έχοντας  το ίδιο ακριβώς χρώμα. Ένα από τα θέματα που απασχολούσε τότε τη Φυσική ήταν η φύση του φωτός και η ταχύτητα μετάδοσης του. 

 Κι άρχισαν να  αναρωτιούνται και να αμφισβητούν το δόγμα της Αιτιοκρατίας. Η ύλη σταματά στο άτομο; Μήπως υπάρχουν κι άλλα σωματίδια μικρότερα; Τόσα μικρά που, όταν τα ανακάλυψαν, τα ονόμασαν στοιχειώδη ή θεμελιώδη ή αλλιώς υποατομικά. Τα προσέγγιζαν λοιπόν υποψιαζόμενοι θεωρητικά τί μπορεί να ισχύει και μετά αποδείκνυαν με πειράματα και μικροσκόπια αν επαληθεύονταν πι σκέψεις τους.  Κι ερευνώντας  ανακάλυψαν απίστευτα πράγματα, που σόκαραν και σοκάρουν ακόμα τους κανόνες τη λογικής μας και τις βεβαιότητες στις οποίες πιστεύουμε  καθημερινά!  Όλα αυτά βέβαια ισχύουν  στον μικρόκοσμο του Ατόμου, έναν κόσμο αθέατο στο γυμνό μάτι, όπου όλα υπολογίζονται  σε  νανόμετρα (1 νμ=1 δισεκατομμυριαστό του μέτρου) και εξετάζονται σε μικροσκόπια ατομικής δύναμης, όπως ονομάζονται, με πολύ υψηλή ανάλυση. Για παράδειγμα ένα άτομο έχει διάμετρο 1.000.000 φορές μικρότερο από το πάχος ενός λεπτού φύλλου  χαρτιού και το ηλεκτρόνιο του  είναι 3.000 φορές μικρότερο κι άλλα πολλά απίστευτα!! 

                                      &                     &                          &  

                                              ΜΕΡΟΣ   ΠΡΩΤΟ 

Το 1900 ο φυσικός Μαξ Πλανκ  ερευνώντας τη φύση του φωτός υπέθεσε ότι  η  ηλεκτρομαγνητική ακτινοβολία του που φτάνει σε μας ως κύμα, περιέχει  και κάτι άλλο, πάρα πολύ μικρό, ελάχιστο, που επηρεάζει την εκπομπή φωτός και το ονόμασε  φωτεινό «κβάντο» από τη λατινική λέξη quanto=το ποσό.  Η έννοια του κβάντο ήταν ασαφής, ήταν σωματίδιο (ύλης) μάλλον ( σημειωτέον είναι αντίθετο το κύμα από το σωματίδιο) αλλά δεν συμπεριφερόταν σαν κανονικό σωματίδιο  και ο Πλανκ αυτό το φωτεινό κβάντο το ονόμασε  φωτόνιο, που δεν έχει μάζα αλλά μεταφέρει ενέργεια.

 Στη συνέχεια διαπιστώνει ότι η χαμηλότερη ποσότητα ενέργειας που υπάρχει στη φύση και είναι σταθερά πάντα, είναι αυτή του ενός, μεμονωμένου φωτονίου και έτσι διατυπώνει την περίφημη εξίσωση Ε= h.f  που ονομάστηκε «η σταθερά του Πλανκ»  δηλώνοντας ότι η Ενέργεια του φωτός εξαρτάται από τη h =σταθερά (ποσότητα  του φωτονίου του) επί τη f=συχνότητα του ). .  Η εξίσωση αυτή με την εξίσωση της ταχύτητας του φωτός (300.000 χιλιόμετρα το δευτερόλεπτο σχεδόν) αποτελούν δυο διάσημες εξισώσεις στη Φυσική μαζί με αυτήν του Αινστάιν Ε=m.c στο τετράγωνο. Ο ίδιος ο Πλανκ με την ύπαρξη κβάντων πρότεινε κάτι άγνωστο στην παγκόσμια κοινότητα φυσικών που δεν έγινε αμέσως δεκτό κι ο ίδιος δεν μπορούσε να διανοηθεί την επανάσταση, που θα έφερνε, στη Φυσική η ιδέα του κβάντου. 

Ο κ. Τραχανάς στο βιβλίο του με τίτλο « Μεγάλη Επιστήμη, Ενδιαφέρουσες ζωές» παρουσιάζει τις ζωές των 12 φυσικών που βρίσκονται πίσω από την Κβαντική Επανάσταση, η οποία εκτυλίχθηκε μέσα σε λίγα χρόνια, το πρώτο τέταρτο του 20^ου αιώνα ( 1900-1925). Οι 12 πρωταγωνιστές ήταν νεαρά άτομα από 21-27 ετών, πιτσιρικάδες τους αποκαλεί αστειευόμενος ο Τραχανάς, εκτός του Πλανκ που ήταν 42 ετών, και οι οποίοι βραβεύτηκαν με Νόμπελ, και προέρχονταν από οικογένειες  πλούσιες και μορφωμένες εκτός του Ράδερφορντ και του Ντιράκ. Ο συγγραφέας  περιγράφει τις ζωές τους ως ανθρώπους: τα χόμπυ τους, την οικογενειακή τους κατάσταση κάνοντας τους πολύ οικείους στον αναγνώστη. Από την άλλη τονίζει τη φιλοπεριέργεια και φιλομάθεια των επιστημόνων εκείνων να απορούν και να ρωτούν εκ νέου  για τη φύση των πραγμάτων που εξετάζουν, επανανοηματοδοτώντας και δίνοντας ένα νέο νόημα και περιεχόμενο στην επιστήμη τους.    

2. Ο Αϊνστάιν το 1905, 26 ετών, παρουσιάζει 3 μεγάλες ανακαλύψεις 

- Ερμηνεύει το φωτοηλεκτρικό φαινόμενο. Παίρνει το φωτεινό κβάντο  από τη θεωρία του Πλανκ και αποδεικνύει την ύπαρξη του κβάντου στο φως. Εξηγεί ότι το φωτοηλεκτρικό φαινόμενο συμπεριφέρεται ως «δέσμη φωτονίων»  σαν μια βροχή από φωτεινές σταγόνες έρχεται σε μας  από «πακέτα» κβάντων- φωτονίων.  Ο δρόμος της κβαντικής φυσικής είχε ανοίξει από τον Αϊνστάιν και η σύγχρονη εποχή … εφηύρε τα Λέιζερ, τους λαμπτήρες LED κι άλλα, και η ύπαρξη των κβάντων, εκτός από το φως, αργότερα αποδεικνύεται ότι υπάρχει παντού στην ύλη. Έτσι όμως προχωρά η επιστήμη της Φυσικής. Στην αρχή κάνοντας Υποθέσεις θεωρητικά που στη συνέχεια πρέπει να Αποδειχθούν πειραματικά. 

-Διατυπώνει τη Θεωρία της Σχετικότητας  με την οποία συμφιλιώνει τις δυο βασικές θεωρίες, τη Μηχανική του Νεύτωνα και την Ηλεκτρομαγνητική του Μάξγουελ, αίροντας τις εσωτερικές αντιφάσεις τους. Με τη θεωρία της σχετικότητας  ολοκληρώνεται και κορυφώνεται η κλασική φυσική  και ο Αϊνστάιν γίνεται ο τελευταίος μεγάλος κλασικός φυσικός.Δεν θα σταθώ όμως ούτε στην Ειδική θεωρία της σχετικότητας του 1905 ούτε στη Γενική θεωρία της σχετικότητας του 1916, διότι δεν μελετούν το μικρόκοσμο του ατόμου. Αντίθετα πρόκειται για μια άλλου είδους επανάσταση που αφορά το Μεγάκοσμο φέροντας μια άλλη αντίληψη για τη Βαρύτητα που καμπυλώνει το χωρόχρονο. Στην ολική έκλειψη ηλίου το 1919 οι ακτίνες του φωτός που περνούσαν δίπλα από το βαρυτικό πεδίο του ήλιου παρατηρήθηκε από επιστήμονες ότι καμπυλώνονταν, επιβεβαιώνοντας έτσι τη θεωρία σχετικότητας.  

- Εξήγησε τη λεγόμενη «κίνηση Μπράουν» δηλαδή πώς κινούνται  πχ οι κόκκοι γύρης όταν πέσουν στα νερά μιας λίμνης. Ερμηνεύοντας την, μίλησε για την ύπαρξη ατόμων που συνθέτουν μόρια και γενικότερα για τις κινήσεις σωματιδίων μέσα στο νερό υπό ορισμένες θερμοκρασίες κλπ  

ΤΟ ΔΊΛΗΜΜΑ του Αϊνστάιν:

Από τη μια ο Αϊνστάιν με τη θεωρία της σχετικότητας απογειώνει την κλασσική φυσική, η οποία πιστεύει στην αιτιοκρατία.  Από την άλλη με την ερμηνεία που έδωσε στο φωτοηλεκτρικό φαινόμενο, τίναξε στον αέρα τη κλασσική φυσική υπονομεύοντας τα σταθερά λογικά θεμέλια της  με την ύπαρξη των κβάντων και την αρχή της πιθανοκρατίας που οριστικοποιήθηκε το 1925. Ο Τραχανάς γι αυτό του έδωσε το προσωνύμιο ο βομβιστής στο βιβλίο του «ο Βομβιστής και ο Στρατηγός» χαρακτηρίζοντας τον Μπορ ως στρατηγό για άλλους λόγους.

 Στο διεθνές Συνέδριο φυσικών Σολβέ το 1927 έμεινε παροιμιώδης η διαμάχη μεταξύ αιτιοκρατίας-πιθανοκρατίας με πρωταγωνιστές τον  Αϊνστάιν και τον Μπορ.  Για τον Αϊνστάιν η πιθανότητα οφείλεται σε άγνοια  ενώ για τον Μπορ είναι ενδογενής ιδιότητα της ύλης. 

3.Ράδερφορντ

Ο Ράδερφορντ το 1911 ανακαλύπτει κάτι συνταρακτικό! Το άτομο περιέχει κι άλλα σωματίδια ύλης, τα οποία περιέγραψε με τα γνωρίσματα τους! Κάνει ένα πείραμα πού έμεινε στην ιστορία για την πρωτοτυπία του και τα ανεπάντεχα αποτελέσματα του. «Φωτο-γραφίζοντας» λεπτότατα φύλλα χρυσού με ακτίνες α ανακαλύπτει ότι το άτομο  στο εσωτερικό του δεν είναι συμπαγές, όπως νόμιζαν μέχρι τότε, αλλά στο κέντρο του βρίσκεται ένα μικροσκοπικό σωματίδιο ύλης, σαν κόκκος, που το ονόμασε πυρήνα. Το υπόλοιπο άτομο δείχνει κούφιο με ελάχιστα πιο μικρά σωματίδια -τα ηλεκτρόνια- να περιφέρονται εδώ κι εκεί. Συνεχίζει μετρώντας τις διαστάσεις του και καταλήγει ότι ο πυρήνας είναι 100.000 φορές  μικρότερος από το άτομο ενώ τα ηλεκτρόνια κινούνται σε απόσταση 100.000 φορές μεγαλύτερη από την ακτίνα του πυρήνα. Απίστευτες διαστάσεις! Στο πυρήνα έχει συγκεντρωθεί  όλη σχεδόν η μάζα της ύλης  του ατόμου επιμερισμένη σε μικρότερα ακόμα σωματίδια τα πρωτόνια με  θετικό ηλεκτρικό φορτίο και τα νετρόνια ουδέτερα. Τα ηλεκτρόνια είναι πολύ ελαφρά με αρνητικό φορτίο. Πρωτόνια και ηλεκτρόνια ίσα σε αριθμό πάντα με τα αντίθετα φορτία τους αλληλοεξουδετερώνονται και καθιστούν ουδέτερο το άτομο. Ο Ράδερφοντ παρομοιάζει τη δομή του ατόμου με το πλανητικό μοντέλο, όπου, όπως οι πλανήτες περιστρέφονται σε τροχιές  γύρω από τον ήλιο, έτσι και τα ηλεκτρόνια  γύρω από τον πυρήνα.. 

Για τη μέγιστη αυτή προσφορά του στη Φυσική επιστήμη τού έγινε η μεγάλη τιμή να ταφεί  δίπλα στο Νεύτωνα στο Αβαείο του Γουεστμίνστερ! 

Μια μικρή παρένθεση για το ηλεκτρόνιο:

 Είναι από τα πιο μυστηριώδη σωματίδια της ύλης και απασχόλησε πολλές φορές τους επιστήμονες για τις ασταθείς ιδιότητες του κι ακόμα τους απασχολεί. Η έρευνα για τη παράξενη συμπεριφορά του ηλεκτρονίου σημάδεψε την εξέλιξη της κβαντικής θεωρίας. Το ηλεκτρόνιο  μπορούσε όταν δεχόταν ακτινοβολία να αποδράσει από το άτομο αλλά μπορούσε να επανέλθει πάλι εντός του ατόμου. Όταν όμως ο Ράδερφορντ το τοποθέτησε  σε τροχιά  γύρω από τον πυρήνα, προέκυψε ένα νέο πρόβλημα: Θεωρητικά, αν η τροχιά του ηλεκτρονίου πλησίαζε πολύ κοντά στον πυρήνα του θα μπορούσε να απορροφηθεί από την έλξη του πυρήνα, οπότε το άτομο θα διαλυόταν, δεν θα υπήρχε. Όμως αυτό αντιφάσκει με την πραγματικότητα, όπως αντανακλάται μέσα από τη σταθερότητα της  ύλης  του, άσχετα με τις ποικίλες μορφές που παίρνει αυτή. Πού οφείλεται η σταθερότητα του ατόμου λοιπόν; Τι ακριβώς συμβαίνει; 

4.Ο Νιλς Μπορ ένας νεαρός Δανός φυσικός από την Κοπεγχάγη, που επισήμανε πρώτος το πρόβλημα αυτό έτρεξε να συναντήσει τον Ράδερφορντ αμέσως μετά τη διατύπωση του πλανητικού του μοντέλου για να του φανερώσει την απορία του.  Ο Μπορ μελετώντας το πιο απλό άτομο, που έχει ένα ηλεκτρόνιο, αυτό  του υδρογόνου, κατέληξε, δυο χρόνια αργότερα το 1913, στο συμπέρασμα ότι αυτό για διάφορους λόγους ... κινείται σε προκαθορισμένες τροχιές, ποτέ όμως σε τροχιά που βρίσκεται σε  απόσταση, μικρότερη από τις 100.000 φορές της ακτίνας του πυρήνα του, οπότε δεν μπορεί να απορροφηθεί. Αυτή την τροχιά ονόμασε θεμελιώδη. Ο Μπορ εισάγοντας τα κβάντα από το φως στην ύλη πια  μιλά για τις κβαντωμένες τροχιές και τα κβαντικά άλματα του ηλεκτρονίου από τη μια τροχιά στην άλλη και απέδειξε ότι η κβάντωση των τροχιών είναι ένας απίστευτα αποτελεσματικός μηχανισμός για τη σταθερότητα της δομής του ατόμου. Γραφει ο κ. Τραχανάς « Ο Μπορ απέδειξε ότι οι κβαντικοί νόμοι, που μέχρι τότε μόνο στα φαινόμενα του φωτός είχαν εμφανιστεί, ήταν αναγκαίοι και για την κατανόηση του τρόπου κίνησης των ηλεκτρονίων στον ατομικό μικρόκοσμο. Και με τη δουλειά του η σταθερά του Πλανκ εγκαταστάθηκε για τα καλά στη φυσική»    

Ο Μπορ θεωρείται ένας από τους στυλοβάτες της Κβαντομηχανικής. Στο Ινστιτούτο Μπορ, που ίδρυσε η κυβέρνηση της Δανίας καθ’ υπόδειξη του το 1922,  με χρηματοδότηση από τη δανέζικη εταιρεία μπύρας Carlsberg, έγινε το κέντρο  έρευνας και συνάθροισης των φυσικών επιστημόνων, που ανέδειξε η Σχολή της Κοπεγχάγης. Εκεί λοιπόν εγκαταστάθηκε το στρατηγείο του Μπορ, όπως το ονομάζει ο Τραχανάς, στο βιβλίο του «Ο Βομβιστής και ο Στρατηγός». 

Παρόλο τον αρχικό ενθουσιασμό των φυσικών για τη λύση του προβλήματος της σταθερότητας του ατόμου από τον Μπορ μετά από λίγο άρχισε οξεία κριτική της ερμηνείας αυτής αμφισβητώντας την. Ο Αϊνστάιν, ο Πλανκ, ο Σβέντιγκερ, ο Παουλί δεν μπορούσαν να δεχτούν τις κβαντωμένες τροχιές και τα κβαντικά άλματα που πραγματοποιεί ένα ηλεκτρόνιο. Ήταν σαν να δέχονταν ότι κάποιος που βρίσκεται στον 5^ο όροφο μιας πολυκατοικίας ακαριαία βρίσκεται στον 3^ο όροφο χωρίς να μεσολαβεί ούτε σκάλα ούτε σκοινί ούτε ο φωταγωγός για να κατέβη εκεί. «Τα καταραμένα κβαντικά άλματα … είναι μια τρέλα» έλεγαν κι ο Χάιζενμπερκ συμπλήρωνε «σωστά, αλλά  έχει μια μέθοδο μέσα της η θεωρία αυτή». Εκ των υστέρων σήμερα θα λέγαμε ότι και οι δυο (Μπορ και οι αμφισβητούντες τον) είχαν δίκιο. Η μέθοδος πράγματι ήταν σωστή αλλά δεν ήταν οι κβαντωμένες τροχιές  αλλά η κβαντωμένη ενέργεια που έδινε τη δυνατότητα στο ηλεκτρόνιο να πηδά, να κάνει άλματα, από τη μια τροχιά σε άλλη προκαθορισμένη όμως ανάλογα με την ενέργεια που φέρει κάθε φορά. 

                                                   &                             &                            & 

Έτσι το νέο ερώτημα που προέκυψε για τους ερευνητές  ήταν:

 Τελικά το ηλεκτρόνιο είναι σωματίδιο ή κύμα;                              

Και η απάντηση που εδόθη  ήταν κάτι αδιανόητο για τη λογική: 

 « το ηλεκτρόνιο είναι ταυτόχρονα σωματίδιο και κύμα»   αλλιώς    

Η αρχή του κυματοσωματιδιακού δυισμού της ύλης

      Η πρόταση αυτή δεν φαίνεται όμως σωστή διότι αντιφάσκουν οι έννοιες σωματίδιο και κύμα.  Το σωματίδιο είναι ύλη, δεν διαιρείται από μόνο του εκτός κι αν του ασκηθούν δυνάμεις, και προϋποθέτει ένα σημείο χώρου  να βρίσκεται.

Αντίθετα το κύμα δεν έχει σαφή όρια,  δεν μπορεί να μείνει καθηλωμένο σε ένα σημείο του χώρου  και μπορεί να διαιρεθεί σε τμήματα αν θέσουμε ένα εμπόδιο μπροστά στη ροή του,  πηγαίνοντας πότε από εδώ,  πότε από εκεί.

Πιο συγκεκριμένα

4. Το 1922 τη σκυτάλη παίρνει ένας Αμερικανός φυσικός ο Κόμπτον, ο οποίος αποδεικνύει με αναμφισβήτητο τρόπο  (πείραμα Κόμπτον και φαινόμενο Κόμπτον) όχι μόνο τη σωματιδιακή φύση των φωτονίων αλλά και των ηλεκτρονίων που  

   5.Την επόμενη χρονιά, το   1923 ο Γάλλος δούκας Ντε Μπρολί προέβλεψε θεωρητικά την ύπαρξη των υλικών κυμάτων λέγοντας ότι κάθε υλικό σωματίδιο (ηλεκτρόνιο, πρωτόνιο, νετρόνιο … ) είναι ταυτόχρονα και κύμα που έχει συχνότητα. Σύμφωνα με την κλασσική φυσική το κύμα μεταφέρει ενέργεια κι ορμή χωρίς να μεταφέρει ύλη. Η νέα όμως αυτή ιδέα  ομιλεί για κάτι πρωτοφανές, για υλικά κύματα  που διατυπώθηκαν με σαφήνεια στην Αρχή του κυματοσωματιδιακού δυισμού της ύλης. 

Προσπαθώντας να εμβαθύνω στην ταυτόχρονη  διπλή φύση όλων των υποατομικών σωματιδίων (φωτόνιο, ηλεκτρόνιο …) διαβάζω ότι ονομάζονται συλλήβδην κβαντικές οντότητες, που εκ φύσεως η κατάσταση στην οποία βρίσκονται και η θέση τους  είναι πιθανές. Όταν όμως ανιχνευθεί με πείραμα η παρουσία μιας τέτοιας οντότητας  τότε αποκτά και συγκεκριμένη θέση. Πολύ δύσκολο είναι όμως να ανιχνευθεί! Όλα αυτά ισχύουν στον μικρόκοσμο όμως. Η κατανόηση της κβαντομηχανικής από δω και πέρα με δυσκολεύει. Θα αναφερθώ λοιπόν μόνο στα ονόματα των υπολοίπων 12 επιστημόνων και στις  ανακαλύψεις με τις οποίες συνέδεσαν το όνομα τους. 

7.  Ο Σρέντινγκερ  Αυστριακός φυσικός, που προκαλούσε τα χρηστά ήθη της εποχής του με τη συμπεριφορά του. Πολύ γνωστός με το παράδοξο που έλεγε αστειευόμενος «στον κόσμο των κβάντα μια γάτα μπορεί να είναι ταυτόχρονα ζωντανή και νεκρή»  Στην ιστορία όμως έμεινε για την περίφημη να διατυπωθεί «κυματική» εξίσωση, κυματοσυνάρτηση είναι η καθιερωμένη πια ονομασία της, κάνοντας γνωστό ότι το μυστικό του κόσμου βρισκόταν στη κυματική φύση των ηλεκτρονίων την οποία περιγράφει. Γράφει ο Τραχανάς οτιδήποτε σημαντικό συμβαίνει στον κόσμο μας – συμπεριλαμβανομένης της ύπαρξης μας -είναι «γραμμένο» στην εξίσωση του Σρέντινγκερ. Είναι «η εξίσωση του κόσμου μας» . 

8. Ο Μπορν: ο  Γερμανεβραίος  φυσικός Μαξ Μπορν κατέληξε το 1926 ότι «τα υλικά κύματα είναι κύματα πιθανότητας». Μελετώντας τη πιθανή θέση στην οποία μπορεί να βρίσκονται τα ηλεκτρόνια,  κατέληξε ότι ρόλο παίζει το μέγεθος του κύματος, όσο πιο μεγάλο, τόσο περισσότερες πιθανότητες έχει να βρεθεί μέσα στο χώρο εκείνο. Όσο μικρότερο το μέγεθος των κυμάτων, τόσες μικρότερες και οι πιθανότητες να βρεθούν εκεί  «Τα ηλεκτρόνια αγαπούν την τρικυμία» φαίνεται. 

9.Xάιζενμπεργκ :

Μέγιστος σταθμός στην εξέλιξη της κβαντικής θεωρίας είναι ο Γερμανός Χάιζενμπεργκ που το 1925 διατυπώνει  την περίφημη Αρχή της Αβεβαιότητας ή απροσδιοριστίας,  σύμφωνα με την οποία είναι αδύνατο  να έχουμε ταυτόχρονα ακριβή γνώση της θέσης και της ταχύτητας ή ορμής ενός σωματιδίου μέσα στον μικρόκοσμο του. Κι αυτή η απροσδιοριστία δεν οφείλεται σε λογικά, πειραματικά σφάλματα του ανθρώπου αλλά στην ίδια τη φύση της ύλης, η οποία λόγω του κυματοσωματιδιακού δυισμού της συμπεριφέρεται ταυτόχρονα σαν σωματίδιο αλλά και σαν κύμα. Με άλλα λόγια υπάρχουν φαινόμενα στο μικρόκοσμο των οποίων η εκδήλωση δεν υπαγορεύεται πάντα από κάποια αιτία. Η Αρχή αυτή σηματοδοτεί το μεγάλο ρήγμα που έφερε στην μέχρι τότε κλασσική Φυσική που πίστευε στην Αιτιοκρατία! Και όσο ο εντοπισμός της θέσης του σωματιδίου μικραίνει, τόσο η ταχύτητα του αυξάνεται, περιγράφοντας την κατάσταση αυτή με την εξίσωση: απροσδιοριστία στη θέση επί απροσδιοριστία στη ταχύτητα = σταθερό γινόμενο.

Αυτή η αρχή  αποτελεί το θεμελιώδη νόμο της κβαντομηχανικής και δείχνει ότι ο κβαντικός μικρόκοσμος είναι εκ φύσεως αβέβαιος! Κι όσο - κι αν ακούγεται παράξενο  στον άνθρωπο, που αντιλαμβάνεται τις διαστάσεις του μεγάκοσμου  μέσα στον οποίο ζει-  χάρη σε αυτή την αρχή της αβεβαιότητας δημιουργήθηκε το Σύμπαν (Μεγάλη Έκρηξη ), η Ζωή και ο άνθρωπος! Λανθασμένα βέβαια γενικεύεται η αρχή της απροσδιοριστίας σε φαινόμενα της καθημερινής ζωής. 

10. Ο Πάουλι:  Αυστριακός   θεωρητικός φυσικός, γνωστός για το θεμελιώδη νόμο της κβαντομηχανικής, την «Απαγορευτική αρχή του Πάουλι» που διατύπωσε. Σύμφωνα με την οποία δυο σωματίδια, όπως τα ηλεκτρόνια, πρωτόνια, νετρόνια είναι αδύνατο να βρίσκονται ταυτόχρονα στην ίδια κβαντική κατάσταση. Επίσης πρώτος υπέθεσε το 1931 την ύπαρξη του νετρίνου, αυτού του μυστηριώδους στοιχειώδους σωματιδίου του Σύμπαντος που του επιτρέπεται να διαπερνά ολόκληρους πλανήτες χωρίς να σταματά, λόγω της εξαιρετικά ασθενούς αλληλεπίδρασης του με την ύλη. 

11.  Ο Φέρμι: Ιταλός φυσικός, που αρχικά εργάστηκε στην πατρίδα του την εποχή του Μουσολίνι, ο οποίος μάλιστα φρόντισε να προβάλλει την αξία του για το μέλλον της φασιστικής Ιταλίας. Το 1939 μεταναστεύει στις ΗΠΑ στο Πανεπιστήμια  Κολούμπια κι αργότερα του Σικάγο, δόθηκε το όνομα του στα υποατομικά σωματίδια «φερμόνια» που ανακάλυψε, δημιούργησε τον πρώτο πυρηνικό αντιδραστήρα το 1942 στο Σικάγο και το κυριότερο θεωρείται ο πατέρας της ατομικής βόμβας μαζί με τον Οπενχάιμερ. 

12. Ο Ντιράκ, Άγγλος στην καταγωγή, καθηγητής στο Κέιμπριτζ, που κινείτο στα όρια του αυτισμού, λένε,  κλείνει τον κύκλο των μεγάλων της κβαντομηχανικής παντρεύοντας τη κβαντομηχανική με τη θεωρία της ειδικής σχετικότητας του Αϊνστάιν -ως ο γάμος του αιώνα χαρακτηρίστηκε- και είναι ο πρώτος που μίλησε για την ύπαρξη της σκοτεινής ύλης στο Σύμπαν. 

Το διάσημο Συνέδριο Σολβέ στις Βρυξέλλες το 1927 

Στο συνέδριο αυτό συμμετείχαν 29 φυσικοί επιστήμονες, 17 εκ των οποίων είχαν τιμηθεί με βραβεία Νόμπελ, μεταξύ αυτών και μια γυναίκα η Μαρία Κιουρί κάτοχος 2 βραβείων Νόμπελ. Θέμα του Συνεδρίου ήταν «Το ηλεκτρόνιο και το φωτόνιο»Στο συνέδριο αυτό μεταξύ των πολλών που συζητήθηκαν για τη φύση της κβαντομηχανικής, έλαβε χώρα και η θρυλική αντιπαράθεση μεταξύ του Αϊνστάιν, υπέρμαχου της αιτιοκρατίας και του Νιλς Μπορ υπέρμαχου της αρχής της απροσδιοριστίας να δηλώνουν ο μεν πρώτος  « Ο Θεός δεν παίζει σε ζάρια το Κόσμο» ο δε δεύτερος  να απαντά «Αϊνστάιν πάψε να λες στο Θεό τί να κάνει». Μια ωραιότατη φωτογραφία όλων των συνέδρων, που διασώζεται, μας θυμίζει το σπουδαίο αυτό γεγονός, που απαθανατίζει τη λήξη και την εδραίωση της κβαντικής επανάστασης μέσα από την επικράτηση της Σχολής της Κοπεγχάγης.  

                             &                                  &                               &  

                                                  ΜΕΡΟΣ ΔΕΥΤΕΡΟ 

Υπενθυμίζουμε ότι η περίοδος της κβαντικής επανάστασης ξεκίνησε από την έρευνα για τη φύση του φωτός, στη συνέχεια ανακαλύπτουν τη δομή του ατόμου και μετά στρέφονται  στο ηλεκτρόνιο στη φύση του και στους νόμους που διέπουν τις κινήσεις του και ανακαλύπτουν τον ασαφή και πιθανοκρατούμενο κόσμο των κβάντων: τη κβαντωμένη  φύση του, τον κυματοσωματιδιακό δυϊσμό της ύλης  του, που συμπεριφέρεται ως υλικό κύμα. Όσο για τη δύναμη που κρατά το ηλεκτρόνιο σε σταθερή τροχιά γύρω από τον πυρήνα του ατόμου, ανακάλυψαν  την κβαντωμένη ενέργεια του ηλεκτρονίου,  τα κβαντικά άλματα που του επιτρέπουν  να πηδά από ορισμένες τροχιές σε άλλες προκαθορισμένες. Τελικά ανακάλυψαν το θεμελιώδη νόμο της κβαντικής θεωρίας: την αρχή της αβεβαιότητας ή απροσδιοριστίας των υπο-ατομικών σωματιδίων του μικρόκοσμου.  

 

                   Η   ΕΞΕΡΕΥΝΗΣΗ   ΤΟΥ    ΠΥΡΗΝΑ  ΤΟΥ   ΑΤΟΜΟΥ

                                 νάνος μεγέθους – γίγαντας ενέργειας

                               η ανακάλυψη της πυρηνικής ενέργειας 

Ένας κόσμος όμως ανεξερεύνητος είχε απομείνει, αυτός του πυρήνα του ατόμου. Φυσικό ήταν οι φυσικοί να στρέψουν  το ενδιαφέρον τους σε αυτό αναζητώντας ποιες είναι οι δυνάμεις εκείνες που ασκούνται στο εσωτερικό του πάνω στα πρωτόνια και τα νετρόνια και τα κρατούν τόσο σφιχταγκαλιασμένα, κολλημένα μεταξύ τους, ώστε να μη μπορούν να ξεκολλήσουν με τίποτα.   Και το παράξενο κι απίστευτο είναι ότι τα σωματίδια αυτά δεν ηρεμούν αλλά κουνιούνται, τρέμουν  τόσο βίαια στη θέση που βρίσκονται, κάνοντας 1 τρισεκατομμύριο τρισεκατομμύρια  ταλαντώσεις το δευτερόλεπτο! Και με βάση την αρχή της αβεβαιότητας όσο πιο μικρή, μικροσκοπική  είναι η φυλακή του πυρήνα του ατόμου μέσα στην οποία βρίσκονται φυλακισμένα, τόσο μεγαλύτερη ταχύτητα αναπτύσσουν, ώστε αν σπάσει η πόρτα της φυλακής τους θα πεταχτούν έξω, στην άλλη άκρη του κόσμου μέσα σε ένα δευτερόλεπτο. Αυτό το νόημα έχει η φράση : ο πυρήνας του ατόμου είναι «νάνος μεγέθους, γίγαντας ενέργειας». Μη ξεχνάμε ότι η κίνηση παράγει πάντα ενέργεια. Η α-κινησία δεν παράγει ενέργεια, δεν φέρνει καμμιά αλλαγή, άρα συνεπάγεται νέκρα. Στον κβαντικό κόσμο η επιλογή του σωματιδίου δεν είναι η ακινησία. Στο Σύμπαν δεν επικρατεί μια κατάσταση ηρεμίας με μηδέν ενέργεια, αλλά όλα βρίσκονται σε κίνηση κι αλλαγή λόγω της πυρηνικής ενέργειας - που παράγεται από πυρήνες ατόμων που σπάσανε με τη Μεγάλη Έκρηξη  και σπάνε ακόμα  κι έτσι τροφοδοτείται ο ήλιος, τα αστέρια να ζουν επί εκατομμύρια χρόνια μέχρι να τελειώσει αυτή και να πεθάνουν μετασχηματίζοντας τα υλικά τους σε γαλαξίες, κι όλα πάλι από την αρχή!   

Κι έφτασε ο άνθρωπος, εν έτει 1942, να δημιουργήσει τον πρώτο πυρηνικό αντιδραστήρα στο Σικάγο των ΗΠΑ να διασπάσει τον  πυρήνα  του ατόμου και να παράγει πυρηνική ενέργεια και το 1945 να κατασκευαστεί η πρώτη ατομική βόμβα. Πατέρας της ατομικής βόμβας θεωρείται ο Φέρμι, μια ιδιαίτερη περίπτωση ανθρώπου, δασκάλου κι επιστήμονα,   που μαζί με τον Οπενχάιμερ, μέσα στις συνθήκες του Δεύτερου Παγκοσμίου Πολέμου  τούς ανατέθηκε από τον πρόεδρο των ΗΠΑ Ρούσβελτ  να φέρουν εις πέρας το Σχέδιο Μανχάταν για την κατασκευή ατομικής βόμβας. Κι όταν αυτή κατασκευάστηκε ο μετέπειτα πρόεδρος των ΗΠΑ Τρούμαν αποφάσισε τη ρίψη της στη Χιροσίμα και στο Ναγκασάκι της Ιαπωνίας τον Αύγουστο του 1945.  

Το τέλος της αθωότητας για το σύγχρονο άνθρωπο έχει φτάσει. Σαν άλλος Προμηθέας τολμά και κλέβει από το Θεό την ενέργεια, χωρίς την οποία τίποτα δεν παράγεται, την ισχυρότερη όμως  και μακροβιότερη από όλες τις ενέργειες που μέχρι τότε είχε κατακτήσει. Αλλά με μια διαφορά η ενέργεια αυτή είναι και η πιο επικίνδυνη για τη ζωή, που λόγω της ραδιενέργειας που εκλύεται στο περιβάλλον σκορπά τη δυστυχία και το θάνατο γύρω της. Ο σύγχρονος άνθρωπος κατηγορείται ότι ξεπέρασε ένα απαράβατο όριο, ότι διέπραξε Ύβρη με την αρχαιοελληνική σημασία της λέξης. Από τότε τον βαραίνει ηθικά και συνειδησιακά η πράξη του αυτή, βαραίνει όμως και την επιστήμη της τεχνολογίας, ώστε πολλοί να αμφισβητούν την αξία της. Η επιστήμη όμως φταίει ή ο άνθρωπος και οι επιλογές του;   

  Ηθικά διλήμματα και τύψεις συνείδησης βασάνισαν  πολλούς  επιστήμονες της κβαντομηχανικής, πριν και μετά την κατασκευή της ενώ για τους τότε πολιτικούς δεν έχω ακούσει κάτι παρόμοιο. Και το χειρότερο ο Ψυχρός Πόλεμος που ακολούθησε ώθησε τις δυο υπερδυνάμεις ΗΠΑ και Σοβιετική Ένωση σε μια κούρσα πυρηνικών εξοπλισμών και κοντά σε αυτές ακολούθησαν αργότερα κι άλλες χώρες του πλανήτη μας!! Τελικά η ανθρωπότητα κι αυτοί που κυβερνούν τον πλανήτη έχουν επίγνωση σε ποια καινούργια εποχή έχει εισέλθει η ανθρωπότητα εδώ και 100χρόνια με την κατάκτηση του πιθανοκρατούμενου μικρόκοσμου; Όταν ρωτήθηκε ο Φέρμι γιατί  οι εξωγήινοι -που λογικά πρέπει να υπάρχουν- δεν μας έχουν επισκεφτεί, απάντησε ότι κανείς από τους τεχνολογικούς πολιτισμούς που έχουν αναπτυχθεί στο Σύμπαν δεν κατόρθωσε να «ενηλικιωθεί» αρκετά γρήγορα ώστε να αποφύγει ένα πυρηνικό ολοκαύτωμα. Να περάσει τον «κάβο».  Να  συνδυάσει τη γνώση της τεχνολογίας με τη σοφία. 

Άλλοι πάλι αναρωτήθηκαν κατά πόσο είναι υπεύθυνος ο άνθρωπος, είτε  επικρατεί στο Κόσμο η Αιτιοκρατία είτε η Αρχή της Αβεβαιότητας, διότι στην πρώτη περίπτωση όλα είναι προκαθορισμένα ενώ στη δεύτερη είμαστε έρμαια της τύχης κι  ο  άνθρωπος ούτε στην μια ούτε στην άλλη περίπτωση δεν είναι ελεύθερος να επιλέξει. Υπάρχει ελεύθερη βούληση;

Η Φυσική δεν μπορεί να απαντήσει με τη σιγουριά της επιστήμης ούτε βέβαια και καμμιά άλλη επιστήμη. Σε αυτά τα μεγάλα ανοιχτά ερωτήματα της ζωής η ηθική φιλοσοφία  έχει τον τελευταίο λόγο.  Ο άνθρωπος είναι σίγουρο ότι κινείται μεταξύ τύχης και αναγκαιότητας - νομοτέλειας: βιολογικής, οικονομικής, κοινωνικής …. Όμως μια χαραμάδα ελεύθερης βούλησης υπεισέρχεται στη ζωή του, που τον κατευθύνουν προς το καλό ή το κακό. Ο Στέφανος Τραχανάς γράφει «η ελευθερία της βούλησης είναι το συστατικό στοιχείο της υπαρξιακής μας αξιοπρέπειας».  

                                                                                                                   Σούλη Αγγελική,                                                                                                                         Βάρκιζα 9/2/2026

                                                                                                                                

                                                                                                          

 

Η ΠΟΙΗΤΙΚΗ ΤΟΥ ΚΗΠΟΥ, Δοκίμιο για τους περίφρακτους τόπους (σσ 408), Γιάννης Παρασκευόπουλος, Εκδ. Ροπή, 2025

Εισαγωγή

              Έχει ειπωθεί, ότι, όταν ο Θεός χρειάστηκε έναν τόπο για να συμβολίσει την επίγεια ευτυχία,  δεν επέλεξε ένα έρημο νησί ούτε μια παραλία ούτε ένα χωράφι με στάρι ούτε ένα βοσκότοπο αλλά επέλεξε έναν κήπο, τον Κήπο του Παραδείσου. Εν αρχή, λοιπόν, ήν ο Κήπος του Παραδείσου, η πρώτη κατοικία του ανθρώπου, από την οποία όμως εξορίστηκε, κι έκτοτε την αναζητεί στην επίγεια ζωή και στην επουράνια !

        Ο συγγραφέας Γιάννης Παρασκευόπουλος αναγάγει τους κήπους σε κεντρικό θέμα του βιβλίου του «Η ποιητική του κήπου» φωτίζοντας τη σχέση τους με τον άνθρωπο προσπαθώντας να ανακαλύψει με ποιο τρόπο οι ιδεολογικές, θρησκευτικές και οι αντιλήψεις τους για τη φύση επηρέασαν τις μεταμορφώσεις του κήπου στον ιστορικό χρόνο. Στηρίζεται σε πλούσια βιβλιογραφία ελληνική και ξένη εκμαιεύοντας πληροφορίες από έργα ιστορικών και φιλοσόφων, θεολογικά κείμενα , ποιήματα, αρχαία ανάγλυφα, σωζόμενες φωτογραφίες … Παρακολουθεί με ποιο τρόπο το βλέμμα του θεατή αλλάζει καθώς αντικρίζει τα ορατά κι αόρατα μηνύματα που σηματοδοτεί ο κήπος,  διότι ο κάθε πολιτισμός έχει τη δική του ιδέα περί κήπου.

Ονομαστοί κήποι ανά τον κόσμο που ξεχωρίζουν για την ομορφιά και την προσφορά τους είναι: οι αρχαιοελληνικοί φιλοσοφικοί κήποι, οι ρωμαϊκοί με τις επαύλεις, οι ιταλικοί της αναγέννησης, οι κήποι εγγλέζικου στυλ με ρομαντικά στοιχεία και οι γαλλικοί- μπαρόκ με ορθολογικά γεωμετρικά στοιχεία.

 Επίσης ξεχωρίζουν οι περσικοί και οι αραβικοί κήποι  επηρεασμένοι από το Ισλάμ και οι κινεζικοί και ιαπωνικοί κήποι στην Άπω Ανατολή. Ακόμα οι κήποι ξεχωρίζουν  σε μοναστηριακούς, σε ιδιωτικούς και δημόσιους που στη βιομηχανική εποχή παίρνουν τη μορφή μεγάλων Πάρκων. Με την ευρεία έννοια της λέξης μιλάμε για βοτανικούς κήπους και ζωολογικούς, ενώ ο λαός χρησιμοποιεί τις λέξεις λαχανόκηπος, μπαχτσές, ανθόκηπος, περιβόλι τονίζοντας περισσότερο τη χρήση τους στη διατροφή τους ή σε κάτι που συνδυάζουν την διατροφή με την αναψυχή.

Ο κήπος διδάσκει, έναν τρόπο ύπαρξης, ένα άνοιγμα του πολιτισμού στη φύση. Διδάσκει τον αιώνιο κύκλο ζωής και θανάτου, διδάσκει τη συνύπαρξη των έμβιων όντων και μη μέσα σε ένα περίφρακτο τόπο  (δέντρα, θάμνοι, λουλούδια ζωύφια,  πουλιά, νερό, καιρικές συνθήκες και άνθρωπος που φροντίζει και απολαμβάνει τον κήπο). Ο κήπος διδάσκει την υπομονή και την επιμονή να καλλιεργείς …, διδάσκει μια διαφορετική αντίληψη χρόνου πιο αργή από τη σημερινή της ταχύτητας και της κατανάλωσης του περιττού! Ο κήπος βγαλμένος από τη φύση και ταυτόχρονα αποκομμένος από αυτή, γεννά τα συναισθήματα της γαλήνης, της αμεριμνησίας και της ευδαιμονίας.

                  Στην παρούσα  ανάγνωση μου δεν θα σταθώ ιδιαίτερα στη φιλοσοφική θεώρηση του κάθε κήπου - που παρουσιάζεται αναλυτικά από το συγγραφέα και ίσως κουράσει τον αναγνώστη- αλλά θα εστιάσω σε πιο πρακτικά θέματα που αφορούν την περιγραφή και τον στόχο στον οποίο αποβλέπει κάθε κήπος προσθέτοντας κι ελάχιστα - εντός αγκυλών- από παλαιότερα διαβάσματα μου.

 Τελικά ο κήπος είναι ένας τόπος για αισθητική απόλαυση, για ενατένιση του θείου και της πνευματικότητας, για ψυχική και συναισθηματική ευφορία, για χρησιμοθηρικούς λόγους που συνδέονται με τη διατροφή του ανθρώπου, τη θεραπεία του από ασθένειες, για επίδειξη πλούτου και γούστου του ιδιοκτήτη του;  

                                        &                            &                          & 

Χαρακτηριστικά του κήπου:

                   Ο συγγραφέας στην εισαγωγή ακόμα του βιβλίου παρουσιάσει τρία χαρακτηριστικά του κήπου: α. τα φυτά  β. το νερό  γ. τα ορυκτά, τα οποία συναντώνται σε όλους τους κήπους του κόσμου αλλά διαφέρουν στην αρχιτεκτονική τους διάταξη- σχεδιασμό του κήπου, στις μορφές κι αναλογίες που αυτά παίρνουν μέσα σε κάθε κήπο, ώστε να μιλάμε για συγκεκριμένους τύπους-στυλ κήπους.

Κι αν ή ύπαρξη των φυτών και του νερού θεωρούνται απαραίτητη προϋπόθεση για τη δημιουργία κήπου, τα ορυκτά με την πλατιά έννοια της λέξης θεωρούνται κι αυτά απαραίτητα για τη συμπλήρωση ενός φυσικού τοπίου είτε  με τη μορφή βράχων, πέτρας  αλλά και τεχνικών κατασκευών πχ κρηνών κι καναλιών για το πότισμα των φυτών. Επιπλέον τα ορυκτά προσφέρουν καταφύγιο στα ζωύφια, έντομα που υπάρχουν κάτω από τη γη αλλά και κυκλοφορούν μέσα σε ένα κήπο.  Με το πέρασμα του χρόνου οι τεχνικές κατασκευές  πήραν κι άλλες μορφές, όπως σιντριβανιών, μικρού καταρράκτη, πίδακα νερού, πήλινων πτηνών και ζώων  και στο ρομαντικού στυλ κήπο πρόσθεσαν απομιμήσεις σπασμένων αρχαιοελληνικών κιόνων,  αγαλματιδίων και μικρών σπηλαίων  τονίζοντας την αρχιτεκτονική του κήπου που σχεδίαζαν. Κατασκεύασαν ακόμα χάρη παιδιάς και  λαβύρινθο χωρίζοντας  ένα χώρο του κήπου σε πολυδαίδαλους διαδρόμους με θάμνους πράσινου που κούρευαν έτσι ομοιάζοντας τους με χαμηλά ορθογώνια τείχη!                

         Από τα φυτά ο άνθρωπος  πρώτα ξεχώρισε τα δένδρα, γιατί από την αρχή του κόσμου τον συντροφεύουν και του είναι χρήσιμα τόσο  ώστε  να φτάσει κάποια από αυτά να τα θεωρηθεί ιερά συνδέοντας τα με θεούς της μυθολογίας. Το δένδρο το συνέδεσε επίσης με τον κύκλο του χρόνου καθώς αυτό αλλάζει κατά τη διάρκεια των τεσσάρων εποχών και παρατήρησε ότι η κάθετη δομή του ύψους του ενώνει τρεις κόσμους:  το χθόνιο με τις ρίζες του, τον επίγειο με το κορμό και τα κλαδιά του και τον ουράνιο προς τον οποίο τείνουν τα ψηλά φυλλώματα του. Στέγη και καταφύγιο για την έμβια ζωή, χρήσιμο για την ξυλεία  και τους καρπούς του, τόπος δροσιάς και ξεκούρασης με τη σκιά του.  Το Δέντρο πέρασε στη μυθολογία ως το Κοσμικό Δένδρο που στηρίζει το σύμπαν κι υμνήθηκε  ως σύμβολο Ζωής, κι ελευθερίας κατά τη Γαλλική Επανάσταση.

 Ένα δέντρο που κυριαρχεί στο φαντασιακό της ανθρωπότητας είναι ο Φοίνικας  που για τους λαούς της ερήμου είναι το κύριο μέσο επιβίωσης τους , γιατί τα μεγάλα μακριά φύλλα του, που φυτρώνουν ψηλά στον κορμό του, σαν ομπρέλα  σκεπάζουν και προστατεύουν όσα ζουν  στη σκιά του, σπίτια, ανθρώπους, ζώα, καλλιέργειες. Δεν θα υπήρχαν οι οάσεις χωρίς τους φοίνικες! Κι άλλα δένδρα όμως τράβηξαν το ενδιαφέρον του, όπως αυτά που τα φύλλα του έχουν 5 λοβούς σαν το ανθρώπινο χέρι, ο υπερήφανος πλάτανος , η συκιά, αλλά και η άμπελος και ο κισσός. Κοντά σε αυτά η βελανιδιά (δρυς), το πανύψηλο ευθυτενές κυπαρίσσι, κι άλλα, όσον αφορά το μεσογειακό τοπίο. Το ασιατικό πεύκο, το μπαμπού, η κλαίουσα ιτιά κι άλλα,  αν και κατάγονται από την Άπω Ανατολή, καθώς και οι κάκτοι από την Αμερικάνικη ήπειρο μεταφέρθηκαν και μεταφυτεύτηκαν  στην Ευρώπη. Τα λουλούδια αυτοφυή και εισαγόμενα -μετανάστες τα αποκαλεί ο συγγραφέας-  στολίζουν τους κήπους της Ευρώπης. Για παράδειγμα  το ρόδο μας ήρθε από την Περσία,  η μπουκαμβίλια  από την Ταϊτή γύρω στο 1715 από τον Γάλλο εξερευνητή και φυσιοδίφη Μπουκαμβιλ κι έκτοτε θεωρείται μεσογειακό φυτό από την Ισπανία ως το Αιγαίο! 

Τι να πούμε για το νερό, αυτό το άχρωμο, άγευστο υγρό με τη τεράστια δύναμη που διαθέτει, που δεν λείπει από κανένα κήπο;  Και πόσους τρόπους εφηύρε το ανθρώπινο μυαλό για να το εντάξει μέσα στο κήπο για το πότισμα του, την απλόχερη δροσιά που προσφέρει βλέποντας το συγκεντρωμένο σε λίμνες και κανάλια ή τρεχούμενο σε ρυάκια ή ακόμα ανακυκλώνοντας το χάρη της οπτικής και ηχητικής θέασης που προσφέρει. Το νερό, ένα από τα 4 στοιχεία της φύσης, προσφέρεται για τις βιολογικές αλλά και πνευματικές ανάγκες του ανθρώπου και γίνεται μέσον ζωής, εξαγνισμού και κάθαρσης.   

                                             &                 &                   &       

      ΟΙ ΜΕΤΑΜΟΡΦΩΣΕΙΣ ΤΟΥ ΚΗΠΟΥ: 

Οι πρώτες αναφορές για κήπους συναντώνται στη μυθολογία, κι ακολουθούν αυτές στο μεταίχμιο της προϊστορίας και ιστορίας. Ποιος δεν έχει ακουστά για τους   Κρεμαστούς  Κήπους της Βαβυλώνας, για τον Κήπο των Εσπερίδων με τα χρυσά μήλα, που όποιος τα έτρωγε θα γινόταν αθάνατος, ή για τα Ηλύσια Πεδία ή τη νήσο των Μακάρων, τόποι της ελληνικής μυθολογίας παρόμοιοι με τον κήπο του Παραδείσου στη Βίβλο!

  Ομηρικοί και Αρχαιοελληνικοί κήποι

Στην Οδύσσεια του Ομήρου, συναντάμε αρκετές περιγραφές κήπων-περιβολιών. Μεταξύ αυτών περιγράφεται ο κήπος -περιβόλι του βασιλιά Αλκίνοου, όταν ο ταλαιπωρημένος ναυαγός Οδυσσέας πατεί το πόδι του στο νησί των Φαιάκων και τον αντικρίζει και ηρεμεί η ψυχή του:  … ροδιές, απιδιές, μηλιές με μήλα χρυσοκκόκινα /συκιές με σύκα μέλι και πέρα οι καρπερές ελιές / … δίπλα ριζώνει πολύκαρπο  αμπέλι με κλήματα που το τρυγούν / κι όπου τα κλήματα τελειώνουν, αρχίζουν  βράγιες πράσινες κάθε λογής με τάξη βαλμένες, όλο το χρόνο λάμποντας …

Ένα ειδυλλιακό τοπίο στα όρια της άγρια φύσης του δάσους αλλά που ανταποκρίνεται όμως  και στην ανθρώπινη αντίληψη βρίσκεται δίπλα στην κατοικία της νύμφης Καλυψώς :  γύρω από τη σπηλιά της  δάσος  με κέδρους , θούγα ,  λεύκες, σκλήθρες και  κυπαρίσσια μυριστά. Πουλιά με τα φτερά τους τεντωμένα και δίπλα τους το αμπέλι/  πο κάτω λιβάδι με βιολέτες κι αγριοσέληνα… 

Οι αρχαίοι Έλληνες σέβονται τη φύση  και την ιερότητα της. Το φύλλο ακάνθης γίνεται το πρότυπο για τα κορινθιακά κιονόκρανα ναών τους και ανάγλυφα  φυτικά μοτίβα σκαλίζουν πάνω σε μάρμαρα επιτύμβια. Στην κλασσική Αθήνα δημιουργούν το λεγόμενο Ιερό Άλσος, έναν περίφρακτο χώρο με πυκνά δενδροφυτευμένα δένδρα, που περιελάμβανε ναούς, τεμένη, αγάλματα. Ήταν ο δικός τους δημόσιος κήπος που απαγορεύονταν να καταστρέψουν κι εκεί έβρισκαν ασυλία οι κυνηγημένοι. Αυτοί που είναι ονομαστοί όμως είναι οι κήποι της μάθησης και του φιλοσοφικού στοχασμού, που δημιούργησαν ορισμένοι φιλόσοφοι για να διδάσκουν τους μαθητές τους. Η Ακαδημία του Πλάτωνα το 387 π.Χ ήταν ένας δενδροφυτευμένος χώρος που περιελάμβανε ναούς, γυμνάσιο και βιβλιοθήκη. Ο Αριστοτέλης δίπλα στον Ιλισό ποταμό δημιουργεί το Λύκειο του το 334 π.Χ ή αλλιώς την Περιπατική  Σχολή του. [ Προσωπικά θα πρόσθετα ακόμα τον κατάφυτο ιδιόκτητο κήπο του Επίκουρου,  μέσα στον οποίο μαζί με τους μαθητές του, γύρω στο 305 π.Χ στοχάζεται για την ευτυχία και ξεχωρίζει την πνευματική ηδονή από την υλική].

Τους ανοιχτούς χώρους λοιπόν, την επαφή με την ηρεμία της φύσης, τους  περιπάτους  μέσα σε δροσερά και σκιερά μέρη προτιμούν κατά τον 4^ο αι. οι Αθηναίοι για τις φιλοσοφικές συζητήσεις και την καλλιέργεια της πνευματικότητας τους! 

                                        &                    &                       & 

Οι κήποι στην Ιταλική χερσόνησο: Ρωμαϊκοί και της Αναγέννησης 

Η Ρώμη ως αυτοκρατορία πια που έχει επεκταθεί ανά τη Μεσόγειο ενσωματώνει στην κουλτούρα της αντιλήψεις από πολλούς  τόπους που έχει κατακτήσει αλλά στη βάση της παραμένει η αρχαιοελληνική παράδοση από τον Όμηρο, την κλασσική αρχιτεκτονική, τις φιλοσοφικές συζητήσεις, τη βουκολική ποίηση έως και την ελληνιστική εποχή. Αντιλήψεις τις οποίες ομογενοποιεί  και φθάνει το Ιερό Άλσος να το μεταμορφώνει σε Ηρώον, χώρο που τιμά τον ήρωα -προστάτη της  πόλης αλλά και της περιοχής, ακόμα και της αυτοκρατορίας. Τότε εμφανίζεται και το Πεδίον του Άρεως, αφιερωμένο στο θεό Άρη, ονομασία που δανείστηκαν έκτοτε αρκετές χώρες για τα πάρκα τους,  όπως και η δική μας Αθήνα. Εντύπωση προκαλεί η νεοεμφανιζόμενη ιδιωτική κατοικία στα πέριξ των πόλεων που ονομάζεται villa. Η βίλλα εισάγει μια νέα αισθητική για τον κήπο με πολλά δέντρα, πράσινο, αγαλματίδια και σπασμένους οβελίσκους διάσπαρτους στο χώρο  ενώ στο εσωτερικό της διακοσμείται με τοιχογραφίες με αναπαραστάσεις εικόνων από τη φύση! Η ανάγκη απομάκρυνσης από την πολύβουη πόλη και οι στιγμές ψυχικής χαλάρωσης των Ρωμαίων πατρικίων τους οδηγεί στην απόκτηση μιας βίλλας.

Η σχετικά μικρή βίλλα  στα χρόνια του αυτοκράτορα Οκταβιανού Αυγούστου μεταμορφώνεται στην ονομαστή ρωμαϊκή έπαυλη, η οποία  κατακτά τη δική της αυτονομία αναπτύσσοντας τη δική της αρχιτεκτονική του κήπου. Εισάγονται και φυτεύονται συγκεκριμένα δέντρα από χώρες που είχαν κατακτήσει, τα οποία υποστηρίζουν τη σκηνοθεσία του κήπου με τη νέα διακόσμηση. Φοίνικες, πορτοκαλιές δίπλα σε κυπαρίσσια και πεύκα   … για 5 αιώνες η τέχνη της κηποποιίας  αναπτύσσεται.[ Αναφέρω ως παραδείγματα πρώτον το μεγάλο συγκρότημα κτηρίων και κήπων της  βίλας Ανδριάνα στο Τίβολι, έξω από τη Ρώμη, που κτίστηκε το 2^ο αι από τον αυτοκράτορα Αδριανό. Δεύτερο, την περίφημη βίλα ντ΄Έστε στο Τίβολι πάλι, που   μετά από 14 αιώνες ο καρδινάλιος Ιππόλυτος ντ΄Έστε κατά την Αναγέννηση έκτισε χρησιμοποιώντας πολλά αρχιτεκτονικά στοιχεία και υλικά από τη βίλα του Αδριανού]. Την εποχή της παρακμής της αυτοκρατορίας, οι ρωμαϊκοί κήποι αποκτούν διακοσμητικό χαρακτήρα  και μάλιστα πομπώδη και υπερβολικό. 

Ο αναγεννησιακός κήπος  με την έπαυλη του, που φαντάζει ως μια νησίδα γαλήνης μέσα στην πόλη ή κι έξω από αυτήν, επανεμφανίζεται το 14^ο - 15^ο αιώνα. Το νέο πνεύμα του ανθρωπισμού, που εμπνέεται από τον ελληνορωμαϊκό πολιτισμό της αρχαιότητας, σε συνδυασμό με την οικονομική ανάπτυξη της νεοεμφανιζόμενης αστικής τάξης  των τραπεζικών δίνουν τη δυνατότητα, για παράδειγμα, στη δυναστεία των Μεδίκων να κτίσουν την έπαυλη τους  στη Φλωρεντία, την πόλη των λουλουδιών, όπως μαρτυρεί το όνομα της.  Πάνω στο  λόφο Fiesole  κτίζουν την έπαυλη τους που την περιβάλλει θαυμάσιος κήπος προσφέροντας έτσι την ευκαιρία να απολαμβάνουν από εκεί μια πανοραμική θέα της πόλης τους και της υπαίθρου γύρω της  και μέχρι μακριά της. Η επιλογή της τοποθεσίας δεν ήταν τυχαία.  Το βλέμμα της παντοδύναμης οικογένειας κυριαρχεί στον τόπο τους μέσω του τοπίου.

Από τότε η λέξη πανόραμα εισήχθη στο λεξιλόγιο  για την επιλογή τοποθεσιών που προσφέρουν θέα από ψηλά. Επίσης οι έννοιες «πέργκολα, φυτοδοχεία (γλάστρες), παρτέρια» γίνονται λέξεις  για την ανάδειξη ενός κήπου.  Τεράστιες πέργκολες με αναρριχητικά φυτά, συνήθως άμπελο, σκεπάζουν και προσφέρουν τη σκιά τους  γύρω από την έπαυλη ενώ τα φυτοδοχεία δηλαδή  οι μαρμάρινες σκαλισμένες γλάστρες σε περίτεχνα σχήματα δέχονται η καθεμιά το λουλούδι, που της ταιριάζει. Για πρώτη φορά χάρη στα φυτοδοχεία μπορούν να μεταφερθούν φυτά από ένα μέρος σε άλλο για να στολίσουν συγκεκριμένα σημεία του κήπου. Τα παρτέρια, αν και πρωτοεμφανίστηκαν στα μοναστήρια, ο αναγεννησιακός κήπος τα εμπλουτίζει κατασκευάζοντας άλλα υπερυψωμένα ή κλείνοντας γωνίες του κήπου με πέτρες ή τούβλα φυτεύοντας εντός τους λουλούδια ή αρωματικά χορταρικά.

 Η αρχιτεκτονική του κήπου συμπληρώνεται από μονοπάτια πλακόστρωτα που τον διασχίζουν κι από ξέφωτα   με πολλά αγάλματα καθώς επίσης από κρήνες και σιντριβάνια, μικρές τεχνητές λιμνούλες Την εποχή της Αναγέννησης  στην περιοχή της Τοσκάνης μνημονεύονται  πάνω από εκατό επαύλεις με κήπους αναγεννησιακού στυλ.  Ο κήπος της αναγέννησης προσφέρεται για χαλάρωση, για συνάθροιση των εκφραστών του εμφανιζόμενου τότε   Ανθρωπισμού και γιατί όχι και για επίδειξη της κοινωνικής ισχύος του ιδιοκτήτη του!

                                         &                       &                &

               Στην Ανατολή συναντάμε ξακουστούς κήπους: τους περσικούς και τους αραβικούς οι οποίοι εκφράζουν το Ισλάμ, τη νέα θρησκεία που ήρθε από την έρημο και πιστεύει κι αυτή στον παράδεισο. Φιλοδοξούν οι κήποι τους να μοιάζουν με τον κήπο του Παραδείσου, όπως τον περιγράφει το Κοράνι με τους 4 ποταμούς (Τίγρης, Ευφράτης, Φυσεών, Γεών) που διακλαδίζονται και τον ποτίζουν. Γι αυτό σχεδιάζονται ως 4 κήποι στη σειρά που χωρίζονται μεταξύ τους με μεγάλα κανάλια-πισίνες νερού. Το νερό ανακυκλώνεται με σιντριβάνια, πίδακες και κρήνες ώστε να παρέχει κίνηση και μελωδικό ήχο. Οπωροφόρα δέντρα κι αειθαλή, κυπαρίσσια και πεύκα, και μεγάλη ποικιλία από  τριαντάφυλλα, που οι ίδιοι  οι Πέρσες κηπουροί κατάφεραν να δημιουργήσουν  αλλά και τουλίπες, παπαρούνες κ.αλ. Οι κήποι αυτοί περιστοιχίζονται από όμορφα κτήρια, παλάτια  που ανοίγονται μπροστά στους κήπους, κι όλα αυτά μαζί εκτείνονται σε μεγάλο αριθμό στρεμμάτων. Ένα θαύμα συμμετρίας κι αρμονίας, αρχιτεκτονικής και μηχανικής (αφού σχεδιάζονται με γεωμετρικές αναλογίες) διαχείρισης των υδάτων, τέχνης της κηπουρικής… [ώστε η ΟΥΝΕΣΚΟ να ανακηρύξει 9 περσικούς κήπους ως Μνημεία Παγκόσμιας Πολιτιστικής Κληρονομιάς στις πόλεις Ισφαχάν, Σιράζ, Πασαργάδες κι αλλού]. Χιλιάδες αναφορές για τους περσικούς κήπους βρίσκουμε στη λογοτεχνία , ποίηση, στη ζωγραφική-μινιατουρες και στην ταπητουργία. 

Οι αραβικοί κήποι, παρόμοιοι με τους περσικούς -λόγω Ισλάμ- που διαφοροποιούνται όμως από τόπο σε τόπο συναντώνται από την Ανδαλουσία στην Ισπανία ως το Μαρόκο, Αίγυπτο…  και τη μακρινή  Ινδία των Μογγόλων-μουσουλμάνων που έκτισαν το περίφημο Ταζ Μαχάλ με τους κήπους του.       

            Ο συγγραφέας στέκεται ιδιαίτερα όμως στους κήπους της  Αλάμπρας στη Γρανάδα της Ισπανίας , που κτίστηκαν, όταν Άραβες  έφθασαν εκεί το 1230  και ίδρυσαν το Εμιράτο της Γρανάδας. Πρόκειται για ένα κτηριακό συγκρότημα που περιλαμβάνει την Ακρόπολη, το Παλάτι με εξίσου σπουδαία συμπληρώματα κτηρίων  και τους  Κήπους, τα οποία κτίζονταν και ανακατασκευάζονταν για περίπου 200 χρόνια μέχρι την πτώση της Γρανάδας το 1492  στους Ισπανούς.  Αναφέρει ο συγγραφέας « Η ποιητική του ανδαλουσιανού κήπου είναι  ταυτόχρονα ένα ιστορικό και θρησκευτικό  δημιούργημα.  Το τοπίο βασίζει την αισθητική και την ηθική του στις περιγραφές του Κορανίου. Το νερό, τα ανθοφόρα φυτά, τα πολύκαρπα δέντρα, τα πολυάριθμα πουλιά απευθύνονται σε όλες τις αισθήσεις  που βλέπουν, ακούν κι αισθάνονται ευωδιές κι ομορφιά … κάνοντας τον κήπο έναν προάγγελμα των ουρανών, ένα κήπο ελπίδας, …  ένα σκιερό καταφύγιο … Το νερό που κυριαρχεί μέσα στον κήπο ιεροποιείται, αφού πριν την προσευχή είναι απαραίτητο το τελετουργικό πλύσιμο του πιστού …κι αποτελεί μια μακρινή ανάμνηση της αναζήτησης νερού από τους νομάδες της ερήμου κι ένα από τα απαραίτητα στοιχεία για τη ζωή στο μέλλον». 

 Λένε ότι ο τελευταίος εμίρης ο Μποαμπντίλ,, ο μουσουλμάνος  βασιλιάς των κήπων της Αλάμπρας, όταν  παρέδωσε τα κλειδιά της πόλης στο Χριστιανό Καθολικό Φερδινάνδο του είπε: «Αυτά είναι τα κλειδιά του Παραδείσου. Εγώ και όλα μέσα του σας ανήκουν τώρα»! Τόσο αγαπούσε τη Γρανάδα με την Αλάμπρα της που ήθελε να αποφύγει την καταστροφή της, λένε. Και η στάση του αυτή την εποχή του ρομαντισμού ενέπνευσε  το ζωγράφο Alfred Dehodencq υιοθετώντας το θρύλο της εξορίας του όμως,  να συνθέσει τον πίνακα «Το Αντίο του Βασιλιά Μποαμπντίλ  στη Γρανάδα» με το βασιλιά πολύ συγκινημένο πάνω στο άλογο του να έχει στραμμένο το βλέμμα του πίσω στην αγαπημένη του Αλάμπρα  ! Επίσης διάφοροι συγγραφείς είδαν την Αλάμπρα με τα ξακουστά μνημεία της , όπως την αυλή των Λεόντων, τους κήπους του Αρχιτέκτονα, τους φοίνικες, τις δάφνες και τα σιντριβάνια της  ως ένα λογοτεχνικό και μελαγχολικό θέμα απώλειας και παρομοίωσαν «το χαμένο βασίλειο  με το χαμένο Παράδεισο»   

                                           &                        &                          & 

            Το 1492 στην εκπνοή του 15^ου αι. ο Κολόμβος ανακαλύπτει μια νέα ήπειρο,  την Αμερική, πέρα του Ατλαντικού Ωκεανού και μετά λίγο πραγματοποιείται ο πρώτος Περίπλους της Γης αποδεικνύοντας ότι ο πλανήτης μας είναι σφαιρικός! Η εκκοσμίκευση κι ο ορθολογισμός αρχίζουν  να αντικαθιστούν το μυστηριακό -θρησκευτικό πνεύμα του Μεσαίωνα, νέες γνώσεις προστίθενται  και το ανθρώπινο  βλέμμα αντικρίζει αλλιώς  πια τη φύση και τη σχέση μαζί της.

         Στην αρχή βέβαια κάποιοι αντικρίζοντας τους παρθένους τροπικούς τόπους φαντάστηκαν ότι ανακάλυψαν τον Παράδεισο πάνω στη Γη και έδωσαν αφορμή να δημιουργηθεί λίγο αργότερα η θεωρία της Ουτοπίας, δηλαδή του τόπου που ο άνθρωπος θα ζει πάντα ευτυχισμένος εκεί. Ο ανθρωπιστής Τόμας Μουρ μάλιστα γράφει τότε την «Ουτοπία». Από την άλλη όταν οι Ευρωπαίοι εξερευνητές -κατακτητές φθάσανε στην αχανή περιοχή του Αμαζόνιου ποταμού με τα θεόρατα δάση, τις αυτόχθονες φυλές, που κατοικούσαν εκεί, είδαν το διαφορετικό τρόπο ζωής τους,  και τα έχασαν! Στην αρχή νόμισαν ότι συνάντησαν τη γυναικεία φυλή των Αμαζόνων της ελληνικής μυθολογίας, εξ ου και η ονομασία του ποταμού που παραμένει ως σήμερα. Επίσης εντυπωσιάστηκαν από τη στάση των ιθαγενών  απέναντι στη φύση, την οποία σέβονταν και τη χρησιμοποιούσαν όσο τη χρειάζονταν. Η φύση αποτελούσε την αναγκαία συνθήκη μέσα στην οποία ζούσαν.   Αντίθετα οι ερχόμενοι Ευρωπαίοι εκεί την είδαν ως πηγή εκμετάλλευσης και γρήγορου πλουτισμού.  

Μια συνέπεια των μεγάλων Ανακαλύψεων ήταν ότι νέα φυτά εισήχθησαν στην Ευρώπη. Ήδη από τον 12^ο αι. είχαν εισαχθεί από την Κίνα και γενικότερα από την Ανατολή η πορτοκαλιά, η νεραντζιά, το γκρέιπ φρουτ, η ροδιά. Τώρα ο Κολόμβος φέρνει τη φραγκοσυκιά και το ταμπάκο ως διακοσμητικό φυτό για να χρησιμοποιηθεί αργότερα  ως φαρμακευτικό από τους Πορτογάλους. Η nicotiana tabacum  πήρε το όνομα της από το Γάλλο πρέσβη Νικότ, όταν τον έστειλε η Αικατερίνη των Μεδίκων να της φέρει αυτό το νέο φάρμακο των Πορτογάλων. Η τομάτα των Αζτέκων εισάγεται το 1519 στην αρχή ως καλλωπιστικό φυτό που θα κοκκινίσει τους πράσινους κήπους. Οι τεράστιοι κάκτοι, τα πολύχρωμα φυτά, οι ομιλούντες παπαγάλοι εξάπτουν τη λαϊκή φαντασία της εποχής ως κάτι αξιοπερίεργο! Και το αξιοπερίεργο εισάγεται και στους κήπους αναψυχής κι αργότερα και στους βοτανικούς κήπους.   

 Οι κήποι μπαρόκ ή γεωμετρικοί κήποι γαλλικού στυλ

Η γεωμετρία πρωταγωνιστεί σε αυτό το τοπίο θέλοντας να εκφράσει τη νίκη του οργανωμένης σκέψης και του ορθολογισμού πάνω στην άναρχη φύση και στα  άναρχα σχήματα που αυτή παίρνει. Ο πύξος και ο ίταμος, επειδή είναι αειθαλή δέντρα και ψαλιδίζονται εύκολα χρησιμοποιούνται πολύ.  Με το ψαλίδισμα δένδρων και θάμνων δίνεται μορφή πυραμιδωτή, κώνου, τριγώνου ή σφαίρας που σαν μπαλόνι επικάθεται πάνω σε χαμηλούς κορμούς. Φράχτες παραλληλόγραμμοι οριοθετούν σημεία του κήπου. Επί της γης, μέσα σε πλαίσια φυτεύονται πολύχρωμα λουλούδια σε συνδυασμό χρωμάτων σχηματίζοντας έτσι μπορντούρες και μοτίβα που θυμίζουν χαλιά! ‘Ακρα λογική και μεγαλειώδη αρχιτεκτονήματα συνθέτουν το σκηνικό του μπαρόκ κήπου. Προτιμώνται εκτάσεις γης με πολλά επίπεδα  που επικοινωνούν με πλήθος σκαλοπατιών μεταξύ τους δημιουργώντας έτσι διαστρωματώσεις νοημάτων στο χώρο. Έχει προβλεφθεί ο επισκέπτης κατά τους περιπάτους του να περνά από κάποια σημεία που βρίσκονται ψηλότερα για να στέκεται εκεί και να απολαμβάνει τη θέα που ανοίγεται μπροστά του! Ο μπαρόκ κήπος θέλει να εκφράσει το υλικό και πνευματικό μεγαλείο του ιδιοκτήτη του. Αν και στοιχεία του  εμφανίστηκαν τον 16^ο αι. στη Βίλλα Μποργκέζε στη Ρώμη, το στυλ αυτό βρίσκει την πλήρη έκφραση του στις Βερσαλλίες στο ανακτορικό συγκρότημα του Λουδοβίκου 14^ου . Έκτοτε αποτέλεσε το πρότυπο για τις αυτοκρατορικές αυλές μέχρι τη Γαλλική Επανάσταση.  

 Στην αντίθετη λογική δημιουργείται  τον 19^ο αι.ο ρομαντικός κήπος ή εγγλέζικου στυλ μέσα στον οποίο αποθεώνεται η φύση.  Οι κηπουροί φροντίζουν η φύση να αναπτύσσεται τάχα ελεύθερα κι άναρχα. Αφήνουν σε ορατά σημεία του κήπου αγαλματίδια, σπασμένους κίονες, ώστε να προκαλούνται συναισθήματα στον επισκέπτη  και να γίνονται συνειρμοί για ένα  παρελθόν που πέρασε μεν αλλά υπάρχει νοσταλγία ακόμα για την αξία του.

                                                     &                 &                 & 

              Οι Βοτανικοί κήποι εμφανίζονται την περίοδο του Διαφωτισμού ως οργανωμένοι χώροι γνώσης και τόποι μάθησης της βοτανολογίας, στην οποία εξελίχθηκε η πρώην φυτολογία. Ο Κάρολος Λινναίος (1707-1778) ταξινόμησε σε ομάδες και υποομάδες τα φυτά ανάλογα των ιδιοτήτων τους. Ο ίδιος τους έδωσε το επιστημονικό τους όνομα στη λατινική γλώσσα, -τη Lingua franca της εποχής- αποτελούμενο από δυο λέξεις που η πρώτη δηλώνει το γένος στο οποίο ανήκουν και η δεύτερη το είδος ανάλογα το επιμέρους γνώρισμα που τα χαρακτηρίζει και τα ξεχωρίζει μέσα στο γένος. Ο Σουηδός  Κ. Λινναίος  σπουδαία επιστημονική προσωπικότητα ταξίδεψε ανά τον κόσμο και η ανακάλυψη καινούργιων ειδών φυτών τον οδήγησε στη διαμόρφωση της νέας γνώσης.

Οι βοτανικοί κήποι τοποθετούνται δίπλα σε μουσεία, πανεπιστήμια, βιβλιοθήκες και άνοιξαν τις πόρτες τους τον 18 και 19^ο αι. σε πόλεις της Ευρώπης. Εντυπωσιάζουν το ευρύ κοινό με πολλά εξωτικά είδη φυτών που στέλνονται από τις αποικίες. Τα καρτελάκια που κρέμονται δίπλα τους κι αυτά από κορμούς αναγράφουν  το όνομα τους – κοινό κι επιστημονικό- τον τόπο καταγωγής τους και ίσως  κάποια χαρακτηριστικά  για την επιβίωση τους. Τα παρτέρια των βοτανικών κήπων χωρίζονται σε φαρμακευτικά, οπωροκηπευτικά και διακοσμητικά. Οι βοτανικοί κήποι είναι και δημιούργημα της αποικιοκρατίας καθώς και οι ζωολογικοί κήποι για να γνωρίσει η Ευρώπη την άγρια χλωρίδα και πανίδα των Νέων Χωρών από την Ασία, την Αφρική, την Κεντρική και Ν. Αμερικ 

                                       &                      &                         & 

Οι κινέζικοι κήποι,  σε αντίθεση με με τους ευρωπαϊκούς, έχουν μια διακριτική ομορφιά, και αποτελούνται από ένα σύμπλεγμα βράχων, νερού και πράσινο. Ασιατικό πεύκο, κλαίουσες ιτιές, ροδακινιές, κυπάρισσος, και συστάδες από μπαμπού συναντώνται εκεί. Στις όχθες της λίμνης άλλοτε μικρής ή μεγαλύτερης κτίζονται παγόδες με τις χαρακτηριστικές στέγες τους ή κομψά κιόσκια  και μικρά γεφυράκια. Τόποι διαλογισμού που επί ώρες κάποιος μπορεί να κάθεται εκεί,,  πάνω σε έναν βράχο, να διαλογίζεται. [Οι κήποι του Σουτσόου, 60 τον αριθμό, έχουν ανακηρυχθεί ως Μνημεία Παγκόσμιας Κληρονομιάς ενώ ο κινέζικος κήπος στη Ζυρίχη, είναι δώρο της κινέζικης πόλης, η οποία έχει αδελφοποιηθεί με την πόλη της Ελβετίας.] Ο κήπος των χρυσανθέμων και ο κήπος του τσαγιού εκφράζουν  την μακροχρόνια παράδοση στην καλλιέργειας των χρυσανθέμων και του τσαγιού στην Κίνα, από την οποία έλκουν την καταγωγή τους. 

Ο γιαπωνέζικος κήπος   γνωστός για τους βραχόκηπους του. αποτελεί σύνθεση από βράχους, νερά, λίμνες, τρεχούμενα νερά… ενώ το κόκκινο σφενδάμι και οι ανθισμένες κερασιές  προσφέρουν τη δική τους ομορφιά στο τοπίο. [Οι μινιατούρες φυτά, τα λεγόμενα μπονσόι είναι γιαπωνέζικης έμπνευσης και δημιουργίας. Ακόμα εντυπωσιάζουν τα λιθόστρωτα μονοπάτια στα οποία έχουν δώσει κυματοειδή μορφή, μια τεχνική που θυμίζει τα θαλάσσια που περιβρέχουν ολόγυρα τα νησιά τους]. Επίσης ο κήπος ζεν, είναι μια μινιατούρα κήπου που μπορεί να ενταχθεί σε οποιοδήποτε χώρο μικρό ή μεγάλο, κήπος για περισυλλογή βέβαια κι όχι για περιδιάβαση. 

Το μοντέρνο κίνημα του ιμπρεσιονισμού : ο  Κήπος του ζωγράφου Μονέ 

 Στο μεταίχμιο 19^ου- 20^ου αι. πρώτοι οι Γάλλοι ζωγράφοι βγαίνουν έξω στην ύπαιθρο, να ζωγραφίσουν τη φύση τη μαγική στιγμή που το φως του ήλιου πέφτει πάνω της και την ομορφαίνει. Αυτή η πρώτη εντύπωση  (impression) λοιπόν που σε αφήνει έκθαμβο με την αποκάλυψη της ζωντάνιας των χρωμάτων ή το ασαφές παιχνίδισμα μεταξύ τους, που θολώνει τα χρωματικά τους όρια, το φως του ουρανού, το καθρέφτισμα  του μέσα στο νερό, ζωγραφίζονται;  

Ναι, κι ο Κλωντ Μονέ, ένας εκ των ιμπρεσσιονιστών  ζωγράφων  πρώτα  κατασκεύασε τους κήπους του στο Ζιβερνί της Γαλλίας, τον μικρό οικισμό που βρισκόταν η κατοικία του για 40 χρόνια και μετά τους ζωγράφιζε. Η κηπουρική και η ζωγραφική ήταν οι δυο αγαπημένες του ασχολίες!  Φρόντιζε οι κήποι του να είναι ανθισμένοι σε όλες τις εποχές. Αναφέρω μερικά από τα λουλούδια που στόλιζαν τον κήπο του και που τα έχει απαθανατίσει σε πίνακες του: παιώνιες όλων των αποχρώσεων, κατακόκκινες παπαρούνες, ροδόδεντρα,  γλαδιόλες και προπάντων υδρόβια νούφαρα αλλιώς νυμφαίες.  Μέσα στα νερά μιας τεχνικής λίμνης-ποταμάκι,  που είχε κατασκευάσει εκεί  κτίζοντας κι ένα γεφυράκι πάνω από τις όχθες του, έριξε πλήθος από νούφαρα που οι ιριδισμοί των ανθέων τους, σε όλα σχεδόν τα χρώματα της παλέτας, λευκοί, ροζ, βιολετί, μπλε και οι ευωδιές που σκορπούν καθώς ανοιγοκλείνουν τα άνθη τους κατά τη διάρκεια της ημέρας, προκαλούν τις αισθήσεις  και τη φαντασία! Οι εκατοντάδες πίνακες του Μονέ και το διατηρητέο πια σπίτι του έμειναν για να τα χαίρονται και οι επόμενες γενιές! 

                                                &                &                  & 

           Ένα ειδικό κεφάλαιο αφιερώνει ο συγγραφέας στον Νεοελληνικό κήπο  με υπότιτλο «Μεταξύ Ανατολής και Δύσης», εστιάζοντας  στην Αυλή μιας κατοικίας, στο Περιβόλι της Παναγιάς στη μοναστική πολιτεία του Άθω, και στον Εθνικό κήπο στην Αθήνα. 

Το  Περιβόλι της Παναγιάς  στη χερσόνησο του Άθω στη Χαλκιδική, ένα ολόκληρο καταπράσινο βουνό με γκρεμούς που φθάνουν μέχρι τη θάλασσα είναι αφιερωμένο στη Παναγιά εδώ και 1000 χρόνια! Επί Βυζαντίου οι πρώτοι ασκητές απομονώθηκαν σε φυσικούς χώρους κι έρημα σπήλαια  αρνούμενοι τα επίγεια αγαθά και τον τεχνικό πολιτισμό για να αφιερώσουν τη ζωή τους στην ενατένιση του Θείου. Ο μοναχισμός γίνεται αυτοσκοπός του ασκητή. Η μοναχικότητα που επιλέγουν όμως  προϋποθέτει βαθιά πίστη στο Θεό τους, παρθενία, ακτημοσύνη, το θάνατο του γήινου εγώ επί της ύλης, ώστε να κατακτήσουν  μια τρομακτική αίσθηση προσωπικής ελευθερίας  μακριά από τους άλλους βρίσκοντας καταφύγιο μέσα στη φύση. Αργότερα κτίσθηκαν οι σκήτες και οι μονές σε απόκρημνα βράχια και γκρεμούς βέβαια που δημιουργούν το ιλιγγιώδες αίσθημα του Υψηλού!

Στις πλαγιές του όρους ορθώνονται φυσικοί κήποι κι οπωρώνες: δαμασκηνιές, βυσσινιές, αμυγδαλιές, με αμπελώνες κι ελαιώνες που δυστυχώς τελευταία χρόνια λιγοστεύουν. Καστανιές, έλατα, οξιές, λεύκες, πλατύφυλλοι δρύες, πεύκα, κυπαρίσσια συμπληρώνουν τη βλάστηση ενώ πλήθος ζώων ελάφια, ζαρκάδια, λύκοι, αγριογούρουνα, καθώς πτηνά αετοί, γεράκια, ερωδιοί  και γλάροι κατοικούν εκεί δίχως την παρενόχληση από τον τεχνικό πολιτισμό. Οι ευωδιές των δένδρων, των θάμνων, των αγριολούλουδων και η φυσική μουσική που δημιουργείται από τον άνεμο καθώς φυσά μέσα από τα φυλλώματα των δένδρων, κι από τα κελαηδίσματα και φτερουγίσματα των πουλιών δημιουργούν την αίσθηση του Κήπου του Παραδείσου και ο μοναχός αισθάνεται πιο κοντά την παρουσία του Θεού, Δημιουργού της Πλάσης τούτης! 

Η Αυλή, ο υπαίθριος χώρος,  που συμπληρώνει τη νεοελληνική κατοικία

ήταν και είναι ένα βασικό στοιχείο της νεοελληνικής αρχιτεκτονικής ταυτότητας  μέχρι που αυτή απορροφήθηκε σχεδόν, όταν  οι μονοκατοικίες  γκρεμίστηκαν για να χτιστούν στη θέση τους οι πολυώροφες  πολυκατοικίες.  Ο βίος στην Ελλάδα, λόγω κλίματος, είναι κατά πολύ υπαίθριος. Έτσι η αυλή σε διάφορες παραλλαγές αποτελεί τη φυσική συνέχεια της κατοικίας με την οποία επικοινωνούν τους περισσότερους μήνες το χρόνο. Ξεσκέπαστη ή με κάποιο δένδρο εκεί για σκιά  ή τοποθετώντας πέργκολα με κληματαριά, αγιόκλημα καλαμωτές, ή έχοντας θάμνους και γλάστρες γεμάτες λουλούδια στις άκρες ή ξεχωριστά το κήπο δίπλα στην αυλή,  επικοινωνούν μαζί της  καθημερινά.  Άμεσα καθώς βγαίνουν σε αυτή από την πόρτα ή έμμεσα καθώς την αντικρίζουν  από τα ανοιχτά παράθυρα τους  απολαμβάνοντας την απλωσιά του ελεύθερου χώρου της, την ομορφιά των πολύχρωμων λουλουδιών της, το φως του ήλιου το χάραμα, τη δροσιά τις ζεστές καλοκαιρινές νύχτες … Μέσα στην αυλή ολοκληρώνεται η καθημερινότητα τους, εκεί σμίγουν φίλοι και συγγενείς, εκεί συχνά δειπνούν και γλεντούν. Ο παλιός μαντρότοιχος συμπλήρωνε το φυσικό όριο της προς τον έξω χώρο, ώστε μαζί να την κατοικία να την προστατεύουν δημιουργώντας μια αυλή εσωτερική με οικειότητα και ζεστασιά μακριά από τα αδιάκριτα βλέμματα των περαστικών.  Τέτοιου είδους  αυλές, όσοι πρόλαβαν και τις έζησαν κι όσοι ακόμα τις χαίρονται, πρόσφεραν και προσφέρουν ακόμα δυνατά βιώματα. Ώρες ξενοιασιάς, φιλικής παρέας και για τα μικρά παιδιά επιπλέον ένας  χώρος ελεύθερος και συναισθηματικά φορτισμένος με  το φυσικό κόσμο να σφύζει δίπλα τους, από τα μικρά έντομα μέχρι τα κατοικίδια ζώα. Είναι δυνατόν όλα αυτά να μη σημαδεύουν τις παιδικές μνήμες και να διαμορφώνουν ευαισθητοποιημένους ανθρώπους σε αντίθεση με τη ζωή μέσα στα διαμερίσματα μπροστά σε μια οθόνη;  

  Εθνικός κήπος των Αθηνών (πρώην Βασιλικός ή ο κήπος της Αμαλίας)

Η βασίλισσα Αμαλία γύρω στο 1840 θέλησε η πρωτεύουσα του νεοϊδρυθέντος  Ελληνικού κράτους να αποκτήσει κι αυτή το δικό της κήπο. Στόχος της ήταν να αποφύγει τα βασιλικά μεγαλεία του κήπου μπαρόκ. Ήθελε έναν κήπο μεσογειακό, ελληνικό προσαρμοσμένο στις κλιματολογικές συνθήκες του τόπου και της ιστορίας του επιλέγοντας συγκεκριμένα μόνο στοιχεία από ξένους κήπους και μάλιστα από το ρομαντικό εγγλέζικου στυλ. Και τα κατάφερε!      

Μερικά χαρακτηριστικά του Κήπου της Αμαλίας είναι: η μεγάλη ποικιλία φυτών - περίπου 500 είδη – η μεγάλη λίμνη, η μικρή τεχνητή σπηλιά με τις γλυσίνες, η μεγάλη σκιάδα ή αλλιώς η πέργκολα της Αμαλίας, ο Βράχος με το κάθισμα της, η έντονη δενδροφύτευση  δημιουργώντας έτσι ένα σκηνικό φωτοσκιάσεων, όπου οι σκιές προστατεύουν από το δυνατό μεσογειακό ήλιο. Μωσαϊκά και πλακόστρωτα δάπεδα, καμπυλόγραμμοι παράδρομοι που θυμίζουν μαίανδρο ποταμού ή λαβύρινθο ώστε να χάνεται για λίγο ο επισκέπτης ώσπου να βγεί σε ξέφωτα που προσφέρουν στο μάτι την οπτική συνέχεια του τοπίου και σύνδεση  με τα αρχαία μνημεία το Ολυμπιείο και την Ακρόπολη.    Εντυπωσιακή είναι η κύρια είσοδος του Κήπου επί της οδού Αμαλίας. Σαράντα (40) πανύψηλες ουασινγκτόνες (ποικιλία φοίνικα) φυτεύτηκαν εκεί, όταν ήταν μικρά φυτά ακόμα  ώστε η βασίλισσα να πει «Απερίγραπτο στολίδι, αυτοί είναι για τους επόμενους αιώνες για να κάνουν τους ανθρώπους να χαίρονται»!                                          

                                                                     &        &        &

 Οι κήποι στον μαζικοδημοκρατικό και βιομηχανικό κόσμο. 

Η έννοια του Πάρκου, ως περίφρακτος δημόσιος χώρος - κι όχι πια ιδιωτικός- με πολλά δέντρα, όπου μπορεί ο κάτοικος μιας πόλης  να απολαύσει μέρος της φύσης και να ξεκουραστεί, δημιουργείται ως ανάγκη την εποχή που αναπτύσσονται εργοστάσια μέσα στις πόλεις κι ο αστικός πληθυσμός αυξάνεται.   Αυτός που εισήγαγε την έννοια του Πάρκου ήταν ο σχεδιαστής του Central Park της Νέας Υόρκης, τον οποίο σχεδίασε ώστε να γίνει το κέντρο της πόλης με  πολλές δραστηριότητες που μπορούν να λάβουν χώρα εκεί.  Χώρος περιπάτου, άθλησης και γυμναστικής, συναντήσεων φίλων και γνωστών, επισκέψεων  σε χώρους πολιτισμού κ.άλ. Παράλληλα αναπτύσσεται και η έννοια του Φυσικού Πάρκου μακριά συνήθως από την πόλη με σκοπό την Προστασία της χλωρίδας και πανίδας της περιοχής, γι αυτό ανακηρύσσεται ως Προστατευόμενη Περιοχή.   

Η είσοδος στη βιομηχανική εποχή απομακρύνει τους αγροτικούς πληθυσμούς από την ύπαιθρο και τη φύση, οι οποίοι συρρέουν μαζικά πια στις μεγάλες  πόλεις της χώρας δημιουργώντας έτσι ελάχιστες μεγαλουπόλεις -πρωτεύουσες.  Ένα πυκνοκατοικημένο δίκτυο  κατοικιών, δημοσίων υπηρεσιών, αγορών,  δρόμων και λεωφόρων χαρακτηρίζει τις μεγαλουπόλεις, οι οποίες αναζητούν   διεξόδους επαφής με τη φύση.  Ένα πετυχημένο παράδειγμα σχεδιασμού κι ανάπτυξης εκτός από τα Πάρκα, είναι η κεντρική λεωφόρος της πόλης των Παρισίων, στην οποία δόθηκε το αρχαιοπρεπές όνομα «Ηλύσια Πεδία» (Champs Elysees) παραπέμποντας στην ομορφιά του μυθολογικού κήπου των Ηλυσίων.  

Και πράγματι πρόκειται για μια πολύ μεγάλη σε μήκος και πλάτος λεωφόρο, που καταλήγει στην  - εμπνευσμένη από τη Ρώμη- Αψίδα του Θριάμβου.  Δεξιά και αριστερά της λεωφόρου έχουν φυτευτεί από δυο σειρές  δεντροστοιχίες  που χωρίζουν  τη κεντρική λεωφόρο από τα φαρδιά βουλεβάρτα -παράδρομους για τους πεζούς. Το μοντέλο αυτό της λεωφόρου έχει επαναληφθεί και σε άλλες πρωτεύουσες της Ευρώπης παραλλάσσοντας συχνά, με το να κτίζουν διαχωριστική  νησίδα στη μέση της λεωφόρου, φυτεμένη με θάμνους. Το ίδιο μοντέλο συναντάμε στις μεγάλες εθνικούς οδούς μιας χώρας. 

Τον 21^ο αι. μεγαλουπόλεις επεκτείνονται κι άλλο, με πολλά προάστια που κτίζονται γύρω από τη κεντρική μεγαλούπολη, ώστε να μιλάμε για ένα νέο είδος πόλεων, τις πλανητικές μητροπόλεις. Η ανάπτυξη της τεχνολογίας κτισίματος κτηρίων -  μας οδήγησε από το τσιμέντο στο μπετόν και σήμερα στο μπετόν αρμέ (χαλύβδινο σκυρόδεμα) δίνει τη δυνατότητα να κτιστούν μεγαθήρια κτηρίων. Ακόμα η πολιτική του νεοφιλελεθευρισμού προτρέπει για συνεχή ανοικοδόμηση, αρκεί το χρήμα να κινείται και να αποφέρει τεράστια κέρδη.   Έτσι η τσιμεντοποίηση των πόλεων και άλλων κατοικήσιμων εκτάσεων   επεκτείνεται διαρκώς. Η πόλη ως χώρος κατανάλωσης π.χ Ντουμπάι . Ο κήπος σήμερα  έχει μεταμορφωθεί σε χώρο πρασίνου: Μοντέρνα γυάλινα κτήρια με ολίγον πράσινο στην είσοδο του κτηρίου με ένα ή λίγα περισσότερα δέντρα φυτεμένα εκεί! Εκτάσεις με  πράσινο γκαζόν, συνήθως κουρεμένο που ενδείκνυται να μη το πατάμε. Λίγα δέντρα ή θάμνοι στα όρια του περίφρακτου χώρου και μερικά παγκάκια για να κοιτάμε από  μακριά το χώρο πρασίνου, ως θέαμα, να ξεκουράζεται το μάτι! Η αποξένωση από τη φύση στο μεγαλείο της!

 Επίλογος  

                 Είναι αξιοθαύμαστο πόσα είδη κήπων ομορφιάς, ενατένισης και αναψυχής δημιούργησαν οι λαοί στο διάβα της ιστορίας τους εμπνεόμενοι από τις παραδόσεις τους, τις ανάγκες κάθε εποχής για να συμπληρώσουν κατά βάθος με την αρχιτεκτονική των κατοικιών τους, όλα αυτά, σε ένα ενιαίο σύνολο ζωής! Κι όχι μόνο τους δημιούργησαν αλλά και τους αποτύπωσαν στις τέχνες τους στη ζωγραφική, τους τραγούδησαν στα ποιήματα και γενικά στη λογοτεχνία τους.

Πρέπει όμως να μας προβληματίσει στον αιώνα που διανύουμε, η έλλειψη της φύσης μέσα στις μεγαλουπόλεις που κατοικούμε αλλά και στην ύπαιθρο γύρω μας. Πρέπει να δούμε με άλλο μάτι την υψηλή τεχνολογία που έχει διαταράξει το κλίμα, τη νοοτροπία που ανέχεται να καίγονται τα δάση για να φυτευτούν ανανεώσιμες πηγές ενέργειας και που όλα θυσιάζονται στο βωμό του χρήματος. Χωρίς τη φύση ο άνθρωπος φτωχαίνει, αλλοτριώνεται, χάνει το οξυγόνο του κυριολεκτικά και μεταφορικά και δεν μπορεί πια να επιβιώσει και να ζήσει αξιοπρεπώς!

                                                                                                                          Σούλη Αγγελική,

                                                                                                                                                             Φιλόλογος

                                                                                                                                                             18/10/2025