Από το ΑΤΟΜΟ του Δημόκριτου στη ΔΙΑΣΠΑΣΗ του ΑΤΟΜΟΥ, που οδήγησε στην πυρηνική ενέργεια και στην ατομική βόμβα.

                              Ο ρόλος   της Κβαντομηχανικής 

     Εισαγωγή

 Αφορμή να γράψω το δοκίμιο αυτό στάθηκε μια συνέντευξη που έδωσε πρόσφατα ο  φυσικός, πανεπιστημιακός Δάσκαλος και συγγραφέας  Στέφανος Τραχανάς στο Ανταλλακτήριο Ιδεών στο κανάλι Ναυτεμπορική για την Κβαντική Επανάσταση. Αν και είχα ακούσει διάφορα για τα κβάντα,  εν τούτοις τα θεωρούσα ακαταλαβίστικα και είχα παραιτηθεί να τα γνωρίσω καλύτερα. Ακούγοντας όμως τον κ. Τραχανά πολλές απορίες μου άρχισαν να λύνονται. Βαθύς γνώστης της επιστήμης του, μεγάλος αφηγητής με ένα ρέοντα λόγο απομυθοποιούσε τη κβαντική επανάσταση αφαιρώντας της το πέπλο μυστηρίου που την κάλυπτε. Αναζήτησα  λοιπόν  περισσότερες πληροφορίες για τον ίδιο ως προσωπικότητα και για τα κβάντα κι έτσι μού γεννήθηκε  η επιθυμία να γράψω το παρακάτω δοκίμιο.  Μη περιμένετε να σας μιλήσω ως καθηγήτρια φυσικής, εξάλλου μού είναι αδύνατο, ούτε χρειάζεται. Απλά παραθέτω μια ιστορία της Κβαντικής από τη σκοπιά μιας φιλολόγου που την εξιτάρει η περιπέτεια του ανθρώπινου μυαλού: να εκπλήσσεται, να απορεί για πολλά που συμβαίνουν, να ερευνά, να απογοητεύεται αλλά και  να επιμένει μέχρι να βρει την αλήθεια και τέλος να μένει έμπλεος θαυμασμού και  χαράς, όταν αυτή  αποκαλύπτεται  … Και η Κβαντική ήταν μια  επιστημονική επανάσταση. Μια περιπέτεια του νου που χωρίς το συναίσθημα να παρακινεί δεν θα είχαν δημιουργηθεί τα έργα του πολιτισμού μας. Και θεωρώ επιπλέον αναγκαία τη καταγραφή αυτή της περιπέτειας πρώτα   για μένα … αλλά και για όσους  έχουν την περιέργεια να μάθουν.

 Έτυχε δε μελετώντας το θέμα να μάθω ότι το έτος 2025 είχε ανακηρυχθεί μάλιστα ως Διεθνές έτος Κβαντικής επιστήμης και τεχνολογίας, συμπληρώνοντας 100 χρόνια από τη γέννηση της το 1925. Η χρονολογία αυτή ετέθη τυπικά ως αρχή της επειδή τότε διατυπώθηκε η Αρχή της Απροσδιοριστίας ή Αβεβαιότητας από τον Χάιζενμπεργκ με την οποία ήλθε σε ρήξη με την Αρχή της Αιτιοκρατίας της Κλασσικής Φυσικής εισάγοντας έτσι την Πιθανοκρατία στη Σύγχρονη Φυσική πια. 

Ας δούμε σύντομα την εξέλιξη της Φυσικής μέσα στο χρόνο.

 Οι αρχαίοι Έλληνες αφήνοντας πίσω τους τη μυθική ερμηνεία του κόσμου και προχωρώντας τον 6^ο  π.Χ  στη λογική ερμηνεία του θέλησαν  να μάθουν τί κρύβεται πίσω από τα φαινόμενα της Φύσης -εξ ου και Φυσική. Πρώτοι οι Ίωνες φιλόσοφοι αναρωτήθηκαν ποια να ‘ναι η πρώτη αρχή του κόσμου, και παρά τις διαφορετικές απαντήσεις που έδωσαν, αποδέχθηκαν ότι είναι ή ύλη. Οι αρχαίοι Έλληνες συνεχίζοντας να προβληματίζονται … έφθασαν μέχρι το Δημόκριτο, ο οποίος διατύπωσε τη θεωρία του Α-τόμου δηλαδή  ότι το μικρότερο στοιχείο της ύλης είναι το Α-τομο>α (στερητικό) + τέμνω  επειδή δεν τέμνεται σε άλλα μικρότερα κομμάτια ύλης. Επίσης το ενδιαφέρον τους στράφηκε σε  αυτά που έβλεπαν στον Ουρανό  και με τις εμπειρικές τους γνώσεις  έφθασαν να μιλήσουν για γεωμετρικό ηλιακό σύστημα.

Στα νεότερα όμως χρόνια, όταν η μαθηματική επιστήμη αρχίζει να αναπτύσσεται και να χρησιμοποιείται  ως εργαλείο στη Φυσική  για να εκφράσει νόμους της φύσης που ανακάλυπταν, τότε η επιστήμη  αυτή αρχίζει να απογειώνεται. Ο Γαλιλαίος ήδη από το 16^ο αιώνα είχε πει « το βιβλίο της φύσης είναι γραμμένο στη μαθηματική γλώσσα» και ανακαλύπτει  το ηλιοκεντρικό σύστημα καταρρίπτοντας το γεωκεντρικό. Ο Νεύτωνας τον 17^ο αι. ανακαλύπτει το νόμο της βαρύτητας και τη Παγκόσμια ‘Ελξη μεταξύ των Ουρανίων Σωμάτων,  η οποία κρατά όλα τα Σώματα  σε μια ισορροπία στο Διάστημα κάνοντας κύκλους το ένα γύρω από το άλλο και από τον εαυτό τους σαν να εκτελούν μια ουράνια χορογραφία! Κι ο Μάξγουελ διατυπώνει τη θεωρία του ηλεκτρο-μαγνητισμού το 19^ο αιώνα ενοποιώντας τις δυο δυνάμεις σε μία σαν τις δυο όψεις του ίδιου νομίσματος.  Η επιστήμη της Κλασσικής Φυσικής έχει  ανακαλύψει 2 από τις 4 θεμελιώδεις δυνάμεις που κυβερνούν το Σύμπαν τη Βαρύτητα (ο Νεύτωνας)  και τον ηλεκτρομαγνητισμό (ο Μαξγουελ). Οι άλλες δυο δυνάμεις οι πυρηνικές θα ανακαλυφτούν κατά τον 20^ο αι. με την κβαντομηχανική. Η περίοδος της Κλασσικής Φυσικής, όπως ονομάστηκε, στηρίχθηκε στην Αιτιοκρατία δηλαδή στην  πίστη ότι κάθε φυσικό φαινόμενο έχει μια αιτία που το προκαλεί να εκδηλωθεί. Οι ίδιες αιτίες οδηγούν στα ίδια συμπεράσματα.  Κι όσα δεν γνωρίζει ακόμα η επιστήμη, είναι ζήτημα χρόνου να τα ανακαλύψει.                                      

                                               &                     &                         & 

                 Στο γύρισμα όμως του 20^ου αι, 2.500 χρόνια   από την ανακάλυψη του Δημόκριτου, κάποιοι επιστήμονες βάλθηκαν να ανακαλύψουν τί κρύβεται πίσω από το Άτομο ή μήπως ο καιρός έχει γυρίσματα κι ήλθε η ώρα για κοσμοϊστορικές ανακαλύψεις;   Μερικά άλυτα προβλήματα, όσο κι αν προσπαθούσε η κλασσική φυσική να τα λύσει, δεν μπορούσαν να λυθούν. Ένα από αυτά ήταν η φύση του φωτός και συγκεκριμένα το λεγόμενο πρόβλημα της ακτινοβολίας του μέλανος σώματος  δηλαδή γιατί κάποια αντικείμενα, όταν πυρακτωθούν όπως κάρβουνο, μέταλλο, πυρίμαχο τούβλο, γυαλί … λάμπουν εκπέμποντας το ίδιο φως  δηλ. έχοντας  το ίδιο ακριβώς χρώμα.  Κι άρχισαν να  αναρωτιούνται και να αμφισβητούν το δόγμα της Αιτιοκρατίας.

 Μήπως υπάρχουν κι άλλα σωματίδια μικρότερα από το ά-τομο; Τόσα μικρά που, όταν τα ανακάλυψαν, τα ονόμασαν στοιχειώδη / θεμελιώδη / υποατομικά. Τα προσέγγιζαν λοιπόν υποψιαζόμενοι θεωρητικά τί μπορεί να ισχύει και μετά αποδείκνυαν με πειράματα και μικροσκόπια επαληθεύοντας τις σκέψεις τους.  Κι ανακάλυψαν απίστευτα πράγματα, που σόκαραν και σοκάρουν ακόμα τους κανόνες τη λογικής μας και τις βεβαιότητες στις οποίες πιστεύουμε  καθημερινά!  Όλα αυτά βέβαια ισχύουν  στον μικρόκοσμο του Ατόμου, έναν κόσμο αθέατο στο γυμνό μάτι, όπου όλα υπολογίζονται  σε  νανόμετρα (1 νμ=1 δισεκατομμυριαστό του μέτρου) και εξετάζονται σε μικροσκόπια ατομικής δύναμης, όπως ονομάζονται, με πολύ υψηλή ανάλυση. Για παράδειγμα ένα άτομο έχει διάμετρο 1.000.000 φορές μικρότερο από το πάχος ενός λεπτού φύλλου  χαρτιού και το ηλεκτρόνιο του  είναι 3.000 φορές μικρότερο κι άλλα πολλά απίστευτα!!                                       

                                              ΜΕΡΟΣ   ΠΡΩΤΟ 

1.Το 1900 ο φυσικός Μαξ Πλανκ  ερευνώντας λοιπόν τη φύση του φωτός υπέθεσε ότι  η  ηλεκτρομαγνητική ακτινοβολία του που φτάνει σε μας ως κύμα, περιέχει  και κάτι άλλο, πάρα πολύ μικρό, ελάχιστο, που επηρεάζει την εκπομπή φωτός και το ονόμασε  φωτεινό «κβάντο» από τη λατινική λέξη quanto=το ποσό.  Η έννοια του κβάντο ήταν ασαφής, ήταν σωματίδιο (ύλης) μάλλον ( σημειωτέον είναι αντίθετο το κύμα από το σωματίδιο) αλλά δεν συμπεριφερόταν σαν κανονικό σωματίδιο  και ο Πλανκ αυτό το φωτεινό κβάντο το ονόμασε  φωτόνιο, που δεν έχει μάζα αλλά μεταφέρει ενέργεια.

 Στη συνέχεια διαπιστώνει ότι η χαμηλότερη ποσότητα ενέργειας που υπάρχει στη φύση και είναι σταθερά πάντα, είναι αυτή του ενός, μεμονωμένου φωτονίου και έτσι διατυπώνει την περίφημη εξίσωση Ε= h.f  που ονομάστηκε «η σταθερά του Πλανκ»  δηλώνοντας ότι η Ενέργεια του φωτός εξαρτάται από τη h =σταθερά (ποσότητα  του φωτονίου του) επί τη f=συχνότητα του ).  Η εξίσωση αυτή με την εξίσωση της ταχύτητας του φωτός (300.000 χιλιόμετρα το δευτερόλεπτο σχεδόν) αποτελούν δυο διάσημες εξισώσεις στη Φυσική μαζί με αυτήν του Αινστάιν Ε=m.c στο τετράγωνο. Ο ίδιος ο Πλανκ με την ύπαρξη κβάντων πρότεινε κάτι άγνωστο στην παγκόσμια κοινότητα φυσικών που δεν έγινε αμέσως δεκτό κι ο ίδιος δεν μπορούσε να διανοηθεί την επανάσταση, που θα έφερνε, στη Φυσική η ιδέα του κβάντου. 

Ο κ. Τραχανάς στο βιβλίο του με τίτλο « Μεγάλη Επιστήμη, Ενδιαφέρουσες ζωές» παρουσιάζει τις ζωές των 12 φυσικών που βρίσκονται πίσω από την Κβαντική Επανάσταση, η οποία εκτυλίχθηκε μέσα σε λίγα χρόνια, το πρώτο τέταρτο του 20^ου αιώνα ( 1900-1925). Οι 12 πρωταγωνιστές ήταν νεαρά άτομα από 21-27 ετών, πιτσιρικάδες τους αποκαλεί αστειευόμενος ο Τραχανάς, εκτός του Πλανκ που ήταν 42 ετών, και οι οποίοι βραβεύτηκαν με Νόμπελ, και προέρχονταν από οικογένειες  πλούσιες και μορφωμένες εκτός του Ράδερφορντ και του Ντιράκ. Ο συγγραφέας  περιγράφει τις ζωές τους ως ανθρώπους: τα χόμπυ τους, την οικογενειακή τους κατάσταση κάνοντας τους πολύ οικείους στον αναγνώστη. Από την άλλη τονίζει τη φιλοπεριέργεια και φιλομάθεια των επιστημόνων εκείνων να απορούν και να ρωτούν εκ νέου  για τη φύση των πραγμάτων που εξετάζουν, επανανοηματοδοτώντας και δίνοντας ένα νέο νόημα και περιεχόμενο στην επιστήμη τους.   

2. Ο Αϊνστάιν το 1905, 26 ετών, παρουσιάζει 3 μεγάλες ανακαλύψεις 

- Ερμηνεύει το φωτοηλεκτρικό φαινόμενο. Παίρνει το φωτεινό κβάντο  από τη θεωρία του Πλανκ και αποδεικνύει την ύπαρξη του κβάντου στο φως. Εξηγεί ότι το φωτοηλεκτρικό φαινόμενο συμπεριφέρεται ως «δέσμη φωτονίων»  σαν μια βροχή από φωτεινές σταγόνες έρχεται σε μας  από «πακέτα» κβάντων- φωτονίων.  Ο δρόμος της κβαντικής φυσικής είχε ανοίξει από τον Αϊνστάιν και η σύγχρονη εποχή … εφηύρε τα Λέιζερ, τους λαμπτήρες LED κι άλλα, και η ύπαρξη των κβάντων, εκτός από το φως, αργότερα αποδεικνύεται ότι υπάρχει παντού στην ύλη. Έτσι όμως προχωρά η επιστήμη της Φυσικής. Στην αρχή κάνοντας Υποθέσεις θεωρητικά που στη συνέχεια πρέπει να Αποδειχθούν πειραματικά. 

-Διατυπώνει τη Θεωρία της Σχετικότητας  με την οποία συμφιλιώνει τις δυο βασικές θεωρίες, τη Μηχανική του Νεύτωνα και την Ηλεκτρομαγνητική του Μάξγουελ, αίροντας τις εσωτερικές αντιφάσεις τους. Με τη θεωρία της σχετικότητας  ολοκληρώνεται και κορυφώνεται η κλασική φυσική  και ο Αϊνστάιν γίνεται ο τελευταίος μεγάλος κλασικός φυσικός.Δεν θα σταθώ όμως ούτε στην Ειδική θεωρία της σχετικότητας του 1905 ούτε στη Γενική θεωρία της σχετικότητας του 1916, διότι δεν μελετούν το μικρόκοσμο του ατόμου. Αντίθετα πρόκειται για μια άλλου είδους επανάσταση που αφορά το Μεγάκοσμο φέροντας μια άλλη αντίληψη για τη Βαρύτητα που καμπυλώνει το χωρόχρονο. Στην ολική έκλειψη ηλίου το 1919 οι ακτίνες του φωτός που περνούσαν δίπλα από το βαρυτικό πεδίο του ήλιου παρατηρήθηκε από επιστήμονες ότι καμπυλώνονταν, επιβεβαιώνοντας έτσι τη θεωρία σχετικότητας.  

- Εξήγησε τη λεγόμενη «κίνηση Μπράουν» δηλαδή πώς κινούνται  πχ οι κόκκοι γύρης όταν πέσουν στα νερά μιας λίμνης. Ερμηνεύοντας την, μίλησε για την ύπαρξη ατόμων που συνθέτουν μόρια και γενικότερα για τις κινήσεις σωματιδίων μέσα στο νερό υπό ορισμένες θερμοκρασίες κλπ  

Το Δράμα του Αϊνστάιν:Από τη μια ο Αϊνστάιν με τη θεωρία της σχετικότητας απογειώνει την κλασσική φυσική, η οποία πιστεύει στην αιτιοκρατία.  Από την άλλη με την ερμηνεία που έδωσε στο φωτοηλεκτρικό φαινόμενο, τίναξε στον αέρα τη κλασσική φυσική υπονομεύοντας τα σταθερά λογικά θεμέλια της  με την ύπαρξη των κβάντων και την αρχή της πιθανοκρατίας που οριστικοποιήθηκε το 1925. Ο Τραχανάς γι αυτό του έδωσε το προσωνύμιο ο βομβιστής στο βιβλίο του «ο Βομβιστής και ο Στρατηγός» χαρακτηρίζοντας τον Μπορ ως στρατηγό για άλλους λόγους.

 Στο διεθνές Συνέδριο φυσικών Σολβέ το 1927 έμεινε παροιμιώδης η διαμάχη μεταξύ αιτιοκρατίας-πιθανοκρατίας με πρωταγωνιστές τον  Αϊνστάιν και τον Μπορ.  Για τον Αϊνστάιν η πιθανότητα οφείλεται σε άγνοια  ενώ για τον Μπορ είναι ενδογενής ιδιότητα της ύλης. 

3.Ράδερφορντ

Ο Ράδερφορντ το 1911 ανακαλύπτει κάτι συνταρακτικό! Το άτομο περιέχει κι άλλα σωματίδια ύλης, τα οποία περιέγραψε με τα γνωρίσματα τους! Κάνει ένα πείραμα πού έμεινε στην ιστορία για την πρωτοτυπία του και τα ανεπάντεχα αποτελέσματα του. «Φωτο-γραφίζοντας» λεπτότατα φύλλα χρυσού με ακτίνες α ανακαλύπτει ότι το άτομο  στο εσωτερικό του δεν είναι συμπαγές, όπως νόμιζαν μέχρι τότε, αλλά στο κέντρο του βρίσκεται ένα μικροσκοπικό σωματίδιο ύλης, σαν κόκκος, που το ονόμασε πυρήνα. Το υπόλοιπο άτομο δείχνει κούφιο με ελάχιστα πιο μικρά σωματίδια -τα ηλεκτρόνια- να περιφέρονται εδώ κι εκεί. Συνεχίζει μετρώντας τις διαστάσεις του και καταλήγει ότι ο πυρήνας είναι 100.000 φορές  μικρότερος από το άτομο ενώ τα ηλεκτρόνια κινούνται σε απόσταση 100.000 φορές μεγαλύτερη από την ακτίνα του πυρήνα. Απίστευτες διαστάσεις! Στο πυρήνα έχει συγκεντρωθεί  όλη σχεδόν η μάζα της ύλης  του ατόμου επιμερισμένη σε μικρότερα ακόμα σωματίδια τα πρωτόνια με  θετικό ηλεκτρικό φορτίο και τα νετρόνια ουδέτερα. Τα ηλεκτρόνια είναι πολύ ελαφρά με αρνητικό φορτίο. Πρωτόνια και ηλεκτρόνια ίσα σε αριθμό πάντα με τα αντίθετα φορτία τους αλληλοεξουδετερώνονται και καθιστούν ουδέτερο το άτομο. Ο Ράδερφοντ παρομοιάζει τη δομή του ατόμου με το πλανητικό μοντέλο, όπου, όπως οι πλανήτες περιστρέφονται σε τροχιές  γύρω από τον ήλιο, έτσι και τα ηλεκτρόνια  γύρω από τον πυρήνα.. 

Για τη μέγιστη αυτή προσφορά του στη Φυσική επιστήμη τού έγινε η μεγάλη τιμή να ταφεί  δίπλα στο Νεύτωνα στο Αβαείο του Γουεστμίνστερ! 

Μια μικρή παρένθεση για το ηλεκτρόνιο:

 Είναι από τα πιο μυστηριώδη σωματίδια της ύλης που απασχόλησε για χρόνια τους επιστήμονες για τις ασταθείς ιδιότητες του. Η έρευνα για τη παράξενη συμπεριφορά του ηλεκτρονίου σημάδεψε την εξέλιξη της κβαντικής θεωρίας. Το ηλεκτρόνιο  μπορούσε όταν δεχόταν ακτινοβολία να αποδράσει από το άτομο αλλά μπορούσε να επανέλθει πάλι εντός του ατόμου. Όταν όμως ο Ράδερφορντ το τοποθέτησε  σε τροχιά  γύρω από τον πυρήνα, προέκυψε ένα νέο πρόβλημα: Θεωρητικά, αν η τροχιά του ηλεκτρονίου πλησίαζε πολύ κοντά στον πυρήνα του θα μπορούσε να απορροφηθεί από την έλξη του πυρήνα, οπότε το άτομο θα διαλυόταν, δεν θα υπήρχε. Όμως αυτό  υπάρχει και η πραγματικότητα η ίδια επιβεβαιώνει την ύπαρξη του κι άρα τη σταθερότητα της ύλης του! Πού οφείλεται η σταθερότητα του ατόμου λοιπόν; και της ύλης γενικότερα θα συμπλήρωνα εγώ; Τι ακριβώς συμβαίνει; 

4.Ο Νιλς Μπορ ένας νεαρός Δανός φυσικός από την Κοπεγχάγη, που επισήμανε πρώτος το πρόβλημα αυτό έτρεξε να συναντήσει τον Ράδερφορντ αμέσως μετά τη διατύπωση του πλανητικού του μοντέλου για να του φανερώσει την απορία του.  Ο Μπορ μελετώντας το πιο απλό άτομο, που έχει ένα ηλεκτρόνιο, αυτό  του υδρογόνου, κατέληξε, δυο χρόνια αργότερα το 1913, στο συμπέρασμα ότι αυτό για διάφορους λόγους ... κινείται σε προκαθορισμένες τροχιές, ποτέ όμως σε τροχιά που βρίσκεται σε  απόσταση, μικρότερη από τις 100.000 φορές της ακτίνας του πυρήνα του, οπότε δεν μπορεί να απορροφηθεί. Αυτή την τροχιά ονόμασε θεμελιώδη. Ο Μπορ εισάγοντας τα κβάντα από το φως στην ύλη πια  μιλά για τις κβαντωμένες τροχιές και τα κβαντικά άλματα του ηλεκτρονίου από τη μια τροχιά στην άλλη και απέδειξε ότι η κβάντωση των τροχιών είναι ένας απίστευτα αποτελεσματικός μηχανισμός για τη σταθερότητα της δομής του ατόμου. Γράφει ο κ. Τραχανάς « Ο Μπορ απέδειξε ότι οι κβαντικοί νόμοι, που μέχρι τότε μόνο στα φαινόμενα του φωτός είχαν εμφανιστεί, ήταν αναγκαίοι και για την κατανόηση του τρόπου κίνησης των ηλεκτρονίων στον ατομικό μικρόκοσμο. Και με τη δουλειά του η σταθερά του Πλανκ εγκαταστάθηκε για τα καλά στη φυσική»    

Ο Μπορ θεωρείται ένας από τους στυλοβάτες της Κβαντομηχανικής. Στο Ινστιτούτο Μπορ, που ίδρυσε η κυβέρνηση της Δανίας καθ’ υπόδειξη του το 1922,  με χρηματοδότηση από τη δανέζικη εταιρεία μπύρας Carlsberg, έγινε το κέντρο  έρευνας και συνάθροισης των φυσικών επιστημόνων, που ανέδειξε η Σχολή της Κοπεγχάγης. Εκεί λοιπόν εγκαταστάθηκε το στρατηγείο του Μπορ, όπως το ονομάζει ο Τραχανάς, στο βιβλίο του «Ο Βομβιστής και ο Στρατηγός». 

Παρόλο τον αρχικό ενθουσιασμό των φυσικών για τη λύση του προβλήματος της σταθερότητας του ατόμου από τον Μπορ μετά από λίγο άρχισε οξεία κριτική της ερμηνείας αυτής αμφισβητώντας την. Ο Αϊνστάιν, ο Πλανκ, ο Σβέντιγκερ, ο Παουλί δεν μπορούσαν να δεχτούν τις κβαντωμένες τροχιές και τα κβαντικά άλματα που πραγματοποιεί ένα ηλεκτρόνιο. Ήταν σαν να δέχονταν ότι κάποιος που βρίσκεται στον 5^ο όροφο μιας πολυκατοικίας ακαριαία βρίσκεται στον 3^ο όροφο χωρίς να μεσολαβεί ούτε σκάλα ούτε σκοινί ούτε ο φωταγωγός για να κατέβη εκεί. «Τα καταραμένα κβαντικά άλματα … είναι μια τρέλα» έλεγαν κι ο Χάιζενμπερκ συμπλήρωνε «σωστά, αλλά  έχει μια μέθοδο μέσα της η θεωρία αυτή». Εκ των υστέρων σήμερα θα λέγαμε ότι και οι δυο (Μπορ και οι αμφισβητούντες τον) είχαν δίκιο. Η μέθοδος πράγματι ήταν σωστή αλλά δεν ήταν οι κβαντωμένες τροχιές  αλλά η κβαντωμένη ενέργεια που έδινε τη δυνατότητα στο ηλεκτρόνιο να πηδά, να κάνει άλματα, από τη μια τροχιά σε άλλη προκαθορισμένη όμως ανάλογα με την ενέργεια που φέρει κάθε φορά. 

                                                   &                             &                            & 

Έτσι το νέο ερώτημα που προέκυψε για τους ερευνητές  ήταν:

 Τελικά το ηλεκτρόνιο είναι σωματίδιο ή κύμα;                              

Και η απάντηση που εδόθη  ήταν κάτι αδιανόητο για τη λογική: 

 « το ηλεκτρόνιο είναι ταυτόχρονα σωματίδιο και κύμα»   ή αλλιώς    

Η αρχή του κυματοσωματιδιακού δυισμού της ύλης

      Η πρόταση αυτή δεν φαίνεται όμως σωστή διότι αντιφάσκουν οι έννοιες σωματίδιο και κύμα.  Το σωματίδιο είναι ύλη, δεν διαιρείται από μόνο του εκτός κι αν του ασκηθούν δυνάμεις, και προϋποθέτει ένα σημείο χώρου  να βρίσκεται.

Αντίθετα το κύμα δεν έχει σαφή όρια,  δεν μπορεί να μείνει καθηλωμένο σε ένα σημείο του χώρου  και μπορεί να διαιρεθεί σε τμήματα αν θέσουμε ένα εμπόδιο μπροστά στη ροή του,  πηγαίνοντας πότε από εδώ,  πότε από εκεί.

Πιο συγκεκριμένα

4. Το 1922 τη σκυτάλη παίρνει ένας Αμερικανός φυσικός ο Κόμπτον, ο οποίος αποδεικνύει με αναμφισβήτητο τρόπο  (πείραμα Κόμπτον και φαινόμενο Κόμπτον) όχι μόνο τη σωματιδιακή φύση των φωτονίων αλλά και των ηλεκτρονίων που  

   5.Την επόμενη χρονιά, το   1923 ο Γάλλος δούκας Ντε Μπρολί προέβλεψε θεωρητικά την ύπαρξη των υλικών κυμάτων λέγοντας ότι κάθε υλικό σωματίδιο (ηλεκτρόνιο, πρωτόνιο, νετρόνιο … ) είναι ταυτόχρονα και κύμα που έχει συχνότητα. Σύμφωνα με την κλασσική φυσική το κύμα μεταφέρει ενέργεια κι ορμή χωρίς να μεταφέρει ύλη. Η νέα όμως αυτή ιδέα  ομιλεί για κάτι πρωτοφανές, για υλικά κύματα  που διατυπώθηκαν με σαφήνεια στην Αρχή του κυματοσωματιδιακού δυισμού της ύλης. 

Προσπαθώντας να εμβαθύνω στην ταυτόχρονη  διπλή φύση όλων των υποατομικών σωματιδίων (φωτόνιο, ηλεκτρόνιο …) διαβάζω ότι ονομάζονται συλλήβδην κβαντικές οντότητες, που εκ φύσεως η κατάσταση στην οποία βρίσκονται και η θέση τους  είναι πιθανές. Όταν όμως ανιχνευθεί με πείραμα η παρουσία μιας τέτοιας οντότητας  τότε αποκτά και συγκεκριμένη θέση. Πολύ δύσκολο είναι όμως να ανιχνευθεί! Όλα αυτά ισχύουν στον μικρόκοσμο όμως. Η κατανόηση της κβαντομηχανικής από δω και πέρα με δυσκολεύει. Θα αναφερθώ λοιπόν μόνο στα ονόματα των υπολοίπων 12 επιστημόνων και στις  ανακαλύψεις με τις οποίες συνέδεσαν το όνομα τους. 

7.  Ο Σρέντινγκερ  Αυστριακός φυσικός, που προκαλούσε τα χρηστά ήθη της εποχής του με τη συμπεριφορά του. Πολύ γνωστός με το παράδοξο που έλεγε αστειευόμενος «στον κόσμο των κβάντα μια γάτα μπορεί να είναι ταυτόχρονα ζωντανή και νεκρή»  Στην ιστορία όμως έμεινε για την περίφημη να διατυπωθεί «κυματική» εξίσωση, κυματοσυνάρτηση είναι η καθιερωμένη πια ονομασία της, κάνοντας γνωστό ότι το μυστικό του κόσμου βρισκόταν στη κυματική φύση των ηλεκτρονίων την οποία περιγράφει. Γράφει ο Τραχανάς οτιδήποτε σημαντικό συμβαίνει στον κόσμο μας – συμπεριλαμβανομένης της ύπαρξης μας -είναι «γραμμένο» στην εξίσωση του Σρέντινγκερ. Είναι «η εξίσωση του κόσμου μας» . 

8. Ο Μπορν: ο  Γερμανεβραίος  φυσικός Μαξ Μπορν κατέληξε το 1926 ότι «τα υλικά κύματα είναι κύματα πιθανότητας». Μελετώντας τη πιθανή θέση στην οποία μπορεί να βρίσκονται τα ηλεκτρόνια,  κατέληξε ότι ρόλο παίζει το μέγεθος του κύματος, όσο πιο μεγάλο, τόσο περισσότερες πιθανότητες έχει να βρεθεί μέσα στο χώρο εκείνο. Όσο μικρότερο το μέγεθος των κυμάτων, τόσες μικρότερες και οι πιθανότητες να βρεθούν εκεί  «Τα ηλεκτρόνια αγαπούν την τρικυμία» φαίνεται. 

9.Xάιζενμπεργκ :

Μέγιστος σταθμός στην εξέλιξη της κβαντικής θεωρίας είναι ο Γερμανός Χάιζενμπεργκ που το 1925 διατυπώνει  την περίφημη Αρχή της Αβεβαιότητας ή απροσδιοριστίας,  σύμφωνα με την οποία είναι αδύνατο  να έχουμε ταυτόχρονα ακριβή γνώση της θέσης και της ταχύτητας ή ορμής ενός σωματιδίου μέσα στον μικρόκοσμο του. Κι αυτή η απροσδιοριστία δεν οφείλεται σε λογικά, πειραματικά σφάλματα του ανθρώπου αλλά στην ίδια τη φύση της ύλης, η οποία λόγω του κυματοσωματιδιακού δυισμού της συμπεριφέρεται ταυτόχρονα σαν σωματίδιο αλλά και σαν κύμα. Με άλλα λόγια υπάρχουν φαινόμενα στο μικρόκοσμο των οποίων η εκδήλωση δεν υπαγορεύεται πάντα από κάποια αιτία. Η Αρχή αυτή σηματοδοτεί το μεγάλο ρήγμα που έφερε στην μέχρι τότε κλασσική Φυσική που πίστευε στην Αιτιοκρατία! Και όσο ο εντοπισμός της θέσης του σωματιδίου μικραίνει, τόσο η ταχύτητα του αυξάνεται, περιγράφοντας την κατάσταση αυτή με την εξίσωση: απροσδιοριστία στη θέση επί απροσδιοριστία στη ταχύτητα = σταθερό γινόμενο.

Αυτή η αρχή  αποτελεί το θεμελιώδη νόμο της κβαντομηχανικής και δείχνει ότι ο κβαντικός μικρόκοσμος είναι εκ φύσεως αβέβαιος! Κι όσο - κι αν ακούγεται παράξενο  στον άνθρωπο, που αντιλαμβάνεται τις διαστάσεις του μεγάκοσμου  μέσα στον οποίο ζει-  χάρη σε αυτή την αρχή της αβεβαιότητας δημιουργήθηκε το Σύμπαν (Μεγάλη Έκρηξη ), η Ζωή και ο άνθρωπος! Λανθασμένα βέβαια γενικεύεται η αρχή της απροσδιοριστίας σε φαινόμενα της καθημερινής ζωής. 

10. Ο Πάουλι:  Αυστριακός   θεωρητικός φυσικός, γνωστός για το θεμελιώδη νόμο της κβαντομηχανικής, την «Απαγορευτική αρχή του Πάουλι» που διατύπωσε. Σύμφωνα με την οποία δυο σωματίδια, όπως τα ηλεκτρόνια, πρωτόνια, νετρόνια είναι αδύνατο να βρίσκονται ταυτόχρονα στην ίδια κβαντική κατάσταση. Επίσης πρώτος υπέθεσε το 1931 την ύπαρξη του νετρίνου, αυτού του μυστηριώδους στοιχειώδους σωματιδίου του Σύμπαντος που του επιτρέπεται να διαπερνά ολόκληρους πλανήτες χωρίς να σταματά, λόγω της εξαιρετικά ασθενούς αλληλεπίδρασης του με την ύλη. 

11.  Ο Φέρμι: Ιταλός φυσικός, που αρχικά εργάστηκε στην πατρίδα του την εποχή του Μουσολίνι, ο οποίος μάλιστα φρόντισε να προβάλλει την αξία του για το μέλλον της φασιστικής Ιταλίας. Το 1939 μεταναστεύει στις ΗΠΑ στο Πανεπιστήμια  Κολούμπια κι αργότερα του Σικάγο, δόθηκε το όνομα του στα υποατομικά σωματίδια «φερμόνια» που ανακάλυψε, δημιούργησε τον πρώτο πυρηνικό αντιδραστήρα το 1942 στο Σικάγο και το κυριότερο θεωρείται ο πατέρας της ατομικής βόμβας μαζί με τον Οπενχάιμερ. 

12. Ο Ντιράκ, Άγγλος στην καταγωγή, καθηγητής στο Κέιμπριτζ, που κινείτο στα όρια του αυτισμού, λένε,  κλείνει τον κύκλο των μεγάλων της κβαντομηχανικής παντρεύοντας τη κβαντομηχανική με τη θεωρία της ειδικής σχετικότητας του Αϊνστάιν -ως ο γάμος του αιώνα χαρακτηρίστηκε- και είναι ο πρώτος που μίλησε για την ύπαρξη της σκοτεινής ύλης στο Σύμπαν. 

Το διάσημο Συνέδριο Σολβέ στις Βρυξέλλες το 1927 

Στο συνέδριο αυτό συμμετείχαν 29 φυσικοί επιστήμονες, 17 εκ των οποίων είχαν τιμηθεί με βραβεία Νόμπελ, μεταξύ αυτών και μια γυναίκα η Μαρία Κιουρί κάτοχος 2 βραβείων Νόμπελ. Θέμα του Συνεδρίου ήταν «Το ηλεκτρόνιο και το φωτόνιο»Στο συνέδριο αυτό μεταξύ των πολλών που συζητήθηκαν για τη φύση της κβαντομηχανικής, έλαβε χώρα και η θρυλική αντιπαράθεση μεταξύ του Αϊνστάιν, υπέρμαχου της αιτιοκρατίας και του Νιλς Μπορ υπέρμαχου της αρχής της απροσδιοριστίας να δηλώνουν ο μεν πρώτος  « Ο Θεός δεν παίζει σε ζάρια το Κόσμο» ο δε δεύτερος  να απαντά «Αϊνστάιν πάψε να λες στο Θεό τί να κάνει». Μια ωραιότατη φωτογραφία όλων των συνέδρων, που διασώζεται, μας θυμίζει το σπουδαίο αυτό γεγονός, που απαθανατίζει τη λήξη και την εδραίωση της κβαντικής επανάστασης μέσα από την επικράτηση της Σχολής της Κοπεγχάγης.  

                             &                                  &                               &  

                                                  ΜΕΡΟΣ ΔΕΥΤΕΡΟ 

Υπενθυμίζουμε ότι η περίοδος της κβαντικής επανάστασης ξεκίνησε από την έρευνα για τη φύση του φωτός, στη συνέχεια ανακαλύπτουν τη δομή του ατόμου και μετά στρέφονται  στο ηλεκτρόνιο στη φύση του κι ανακαλύπτουν τον ασαφή και πιθανοκρατούμενο κόσμο των κβάντων: τη κβαντωμένη  φύση του, τον κυματοσωματιδιακό δυϊσμό της ύλης  του, που συμπεριφέρεται ως υλικό κύμα. Όσο για τη δύναμη που κρατά το ηλεκτρόνιο σε σταθερή τροχιά γύρω από τον πυρήνα του ατόμου, ανακάλυψαν  την κβαντωμένη ενέργεια του ηλεκτρονίου,  τα κβαντικά άλματα που του επιτρέπουν  να πηδά από ορισμένες τροχιές σε άλλες προκαθορισμένες. Τελικά ανακάλυψαν το θεμελιώδη νόμο της κβαντικής θεωρίας: την αρχή της αβεβαιότητας ή απροσδιοριστίας των υπο-ατομικών σωματιδίων του μικρόκοσμου.

Η μεγάλη εξέλιξη της φυσικής μέχρι σήμερα έχει θέσει νέο ερώτημα:                          

τελικά ποια είναι τα πραγματικά Ά-τομα, στα οποία η ύλη δεν τέμνεται άλλο;                 

μήπως είναι ο πυρήνας και τα ηλεκτρόνια του ατόμου;                                                   μήπως είναι τα πρωτόνια και τα νετρόνια του πυρήνα;                                                   μήπως είναι τα κουάρκ των πρωτονίων και νετρονίων κι ακόμα τα φερμόνια, γλουόνια, μποζόνια που ανακαλύφθηκαν πρόσφατα;                                                                        μήπως είναι τα κβάντα;                                    Όπως κι αν αποκαλέσουμε αυτά τα στοιχειώδη ή θεμελιώδη σωματίδια της ύλης που δεν τέμνονται περισσότερο, πάντα αυτά θα ονομάζονται με την αρχαιοελληνική ονομασία τους Ά-τομα, αφού δεν θα τέμνονται σε μικρότερα  κομμάτια ύλης, έστω κι αν η ύλη αυτή έχει κυματο-σωματιδιακή φύση.      

               Η   ΕΞΕΡΕΥΝΗΣΗ   ΤΟΥ    ΠΥΡΗΝΑ  ΤΟΥ   ΑΤΟΜΟΥ

                                 νάνος μεγέθους – γίγαντας ενέργειας

                                 η ανακάλυψη της πυρηνικής ενέργειας 

Ένας κόσμος όμως ανεξερεύνητος είχε απομείνει, αυτός του πυρήνα του ατόμου. Φυσικό ήταν οι φυσικοί να στρέψουν  το ενδιαφέρον τους σε αυτό αναζητώντας ποιες είναι οι δυνάμεις εκείνες που ασκούνται στο εσωτερικό του πάνω στα πρωτόνια και τα νετρόνια και τα κρατούν τόσο σφιχταγκαλιασμένα, κολλημένα μεταξύ τους, ώστε να μη μπορούν να ξεκολλήσουν με τίποτα.   Και το παράξενο κι απίστευτο είναι ότι τα σωματίδια αυτά δεν ηρεμούν αλλά κουνιούνται, τρέμουν  τόσο βίαια στη θέση που βρίσκονται, κάνοντας 1 τρισεκατομμύριο τρισεκατομμύρια  ταλαντώσεις το δευτερόλεπτο! Και με βάση την αρχή της αβεβαιότητας όσο πιο μικρή, μικροσκοπική  είναι η φυλακή του πυρήνα του ατόμου μέσα στην οποία βρίσκονται φυλακισμένα, τόσο μεγαλύτερη ταχύτητα αναπτύσσουν, ώστε αν σπάσει η πόρτα της φυλακής τους θα πεταχτούν έξω, στην άλλη άκρη του κόσμου μέσα σε ένα δευτερόλεπτο. Αυτό το νόημα έχει η φράση : ο πυρήνας του ατόμου είναι «νάνος μεγέθους, γίγαντας ενέργειας». Μη ξεχνάμε ότι η κίνηση παράγει πάντα ενέργεια. Η α-κινησία δεν παράγει ενέργεια, δεν φέρνει καμμιά αλλαγή, άρα συνεπάγεται νέκρα. Στον κβαντικό κόσμο η επιλογή του σωματιδίου δεν είναι η ακινησία. Στο Σύμπαν δεν επικρατεί μια κατάσταση ηρεμίας με μηδέν ενέργεια, αλλά όλα βρίσκονται σε κίνηση κι αλλαγή λόγω της πυρηνικής ενέργειας - που παράγεται από πυρήνες ατόμων οι οποίοι λόγω της Μεγάλης Έκρηξης συνεχίζουν να παράγονται ακόμα και με τη σύντηξη ενώνονται και παράγουν πυρηνική ενέργεια. Σε αντίθεση με τη σχάση των πυρήνων που χρησιμοποιήσαμε εμείς για την παραγωγή της βόμβας, ενώ τη σύντηξη την αναζητά η επιστήμη ακόμα.  Έτσι τροφοδοτείται ο ήλιος, τα αστέρια να ζουν επί εκατομμύρια χρόνια μέχρι να τελειώσει αυτή και να πεθάνουν, μετασχηματίζοντας όμως τα υλικά τους σε γαλαξίες, κι όλα πάλι από την αρχή!   

Κι έφτασε ο άνθρωπος, εν έτει 1942, να δημιουργήσει τον πρώτο πυρηνικό αντιδραστήρα σ Μτο Σικάγο των ΗΠΑ να διασπάσει τον  πυρήνα  του ατόμου και να παράγει πυρηνική ενέργεια και το 1945 να κατασκευαστεί η πρώτη ατομική βόμβα. Πατέρας της ατομικής βόμβας θεωρείται ο Φέρμι, μια ιδιαίτερη περίπτωση ανθρώπου, δασκάλου κι επιστήμονα,   που μαζί με τον Οπενχάιμερ, μέσα στις συνθήκες του Δεύτερου Παγκοσμίου Πολέμου  τούς ανατέθηκε από τον πρόεδρο των ΗΠΑ Ρούσβελτ  να φέρουν εις πέρας το Σχέδιο Μανχάταν για την κατασκευή ατομικής βόμβας. Κι όταν αυτή κατασκευάστηκε ο μετέπειτα πρόεδρος των ΗΠΑ Τρούμαν αποφάσισε τη ρίψη της στη Χιροσίμα και στο Ναγκασάκι της Ιαπωνίας τον Αύγουστο του 1945.  

Το τέλος της αθωότητας για το σύγχρονο άνθρωπο έχει φτάσει. Σαν άλλος Προμηθέας τολμά και κλέβει από το Θεό την ενέργεια, χωρίς την οποία τίποτα δεν παράγεται, την ισχυρότερη όμως  και μακροβιότερη από όλες τις ενέργειες που μέχρι τότε είχε κατακτήσει. Αλλά με μια διαφορά η ενέργεια αυτή είναι και η πιο επικίνδυνη για τη ζωή, που λόγω της ραδιενέργειας που εκλύεται στο περιβάλλον σκορπά τη δυστυχία και το θάνατο γύρω της. Ο σύγχρονος άνθρωπος κατηγορείται ότι ξεπέρασε ένα απαράβατο όριο, ότι διέπραξε Ύβρη με την αρχαιοελληνική σημασία της λέξης. Από τότε τον βαραίνει ηθικά και συνειδησιακά η πράξη του αυτή, βαραίνει όμως και την επιστήμη της τεχνολογίας, ώστε πολλοί να αμφισβητούν την αξία της. Η επιστήμη όμως φταίει ή ο άνθρωπος και οι επιλογές του;   

  Ηθικά διλήμματα και τύψεις συνείδησης βασάνισαν  πολλούς  επιστήμονες της κβαντομηχανικής, πριν και μετά την κατασκευή της ενώ για τους τότε πολιτικούς δεν έχω ακούσει κάτι παρόμοιο. Και το χειρότερο ο Ψυχρός Πόλεμος που ακολούθησε ώθησε τις δυο υπερδυνάμεις ΗΠΑ και Σοβιετική Ένωση σε μια κούρσα πυρηνικών εξοπλισμών και κοντά σε αυτές ακολούθησαν αργότερα κι άλλες χώρες του πλανήτη μας!! Τελικά η ανθρωπότητα κι αυτοί που κυβερνούν τον πλανήτη έχουν επίγνωση σε ποια καινούργια εποχή έχει εισέλθει η ανθρωπότητα εδώ και 100χρόνια με την κατάκτηση του πιθανοκρατούμενου μικρόκοσμου; Όταν ρωτήθηκε ο Φέρμι γιατί  οι εξωγήινοι -που λογικά πρέπει να υπάρχουν- δεν μας έχουν επισκεφτεί, απάντησε ότι κανείς από τους τεχνολογικούς πολιτισμούς που έχουν αναπτυχθεί στο Σύμπαν δεν κατόρθωσε να «ενηλικιωθεί» αρκετά γρήγορα ώστε να αποφύγει ένα πυρηνικό ολοκαύτωμα. Να περάσει τον «κάβο».  Να  συνδυάσει τη γνώση της     Υτεχνολογίας με τη σοφία. 

Άλλοι πάλι αναρωτήθηκαν κατά πόσο είναι υπεύθυνος ο άνθρωπος, είτε  επικρατεί στο Κόσμο η Αιτιοκρατία είτε η Αρχή της Αβεβαιότητας, διότι στην πρώτη περίπτωση όλα είναι προκαθορισμένα ενώ στη δεύτερη είμαστε έρμαια της τύχης κι  ο  άνθρωπος ούτε στην μια ούτε στην άλλη περίπτωση δεν είναι ελεύθερος να επιλέξει. Υπάρχει ελεύθερη βούληση;

Η Φυσική δεν μπορεί να απαντήσει με τη σιγουριά της επιστήμης ούτε βέβαια και καμμιά άλλη επιστήμη. Σε αυτά τα μεγάλα ανοιχτά ερωτήματα της ζωής η ηθική φιλοσοφία  έχει τον τελευταίο λόγο.  Ο άνθρωπος είναι σίγουρο ότι κινείται μεταξύ τύχης και αναγκαιότητας - νομοτέλειας: βιολογικής, οικονομικής, κοινωνικής …. Όμως μια χαραμάδα ελεύθερης βούλησης υπεισέρχεται στη ζωή του, που τον κατευθύνουν προς το καλό ή το κακό. Ο Στέφανος Τραχανάς γράφει «η ελευθερία της βούλησης είναι το συστατικό στοιχείο της υπαρξιακής μας αξιοπρέπειας».  

                                                                                                                   Σούλη Αγγελική,                                                                                                                         Βάρκιζα 9/2/2026

  Υ.Γ Η Κβαντική θεωρία που άλλαξε τον κόσμο                                                      Έχουν περάσει 100 χρόνια αφότου ανακαλύφτηκε η Κβαντική θεωρία και οι εφαρμογές της στην Τεχνολογία είναι τόσες πολλές που έχουν διαμορφώσει τον σύγχρονο ψηφιακό κόσμο με το Διαδίκτυο και τα ηλεκτρονικά μέσα επικοινωνίας. Λέιζερ, GBS, κινητό τηλέφωνο, τεχνητή νοημοσύνη, νέα φάρμακα είναι μερικές από τις εφαρμογές της. 

Η αρχή της απροσδιοριστίας διαμόρφωσε τη σύγχρονη Κοσμολογία δίδοντας νέα ερμηνεία για την ανάδυση του Σύμπαντος, όπως έχει παρουσιαστεί λίγο παραπάνω. Μια ερμηνεία που δεν μπορούσε να φανταστεί ούτε ο ίδιος ο Χάιζενμπεργκ, όταν πρωτομίλησε για την αρχή αυτή. 

Ακόμα και η Φιλοσοφία έχει επηρεαστεί, δεχόμενη μεγάλο πλήγμα η αιτιοκρατία ή ντετερμινισμός.   

ΠΡΟΣΟΧΗ: τον τελευταίο καιρό έχουν εμφανιστεί πλήθος σύνθετων λέξεων, όπως κβαντο ψυχολογία, κβάντοϊατρική, με πρώτο συνθετικό το κβάντο για να δηλώσουν τάχα ένα νέο είδος γνώσεων. Ο κ Τραχανάς όλα αυτά τα χαρακτηρίζει ως ψευδοεπιστήμες αναμεμειγμένα με στοιχεία ανατολίτικου μυστικισμού.                                                                            

                                                                                                          

 

Η ΠΟΙΗΤΙΚΗ ΤΟΥ ΚΗΠΟΥ, Δοκίμιο για τους περίφρακτους τόπους (σσ 408), Γιάννης Παρασκευόπουλος, Εκδ. Ροπή, 2025

Εισαγωγή

              Έχει ειπωθεί, ότι, όταν ο Θεός χρειάστηκε έναν τόπο για να συμβολίσει την επίγεια ευτυχία,  δεν επέλεξε ένα έρημο νησί ούτε μια παραλία ούτε ένα χωράφι με στάρι ούτε ένα βοσκότοπο αλλά επέλεξε έναν κήπο, τον Κήπο του Παραδείσου. Εν αρχή, λοιπόν, ήν ο Κήπος του Παραδείσου, η πρώτη κατοικία του ανθρώπου, από την οποία όμως εξορίστηκε, κι έκτοτε την αναζητεί στην επίγεια ζωή και στην επουράνια !

        Ο συγγραφέας Γιάννης Παρασκευόπουλος αναγάγει τους κήπους σε κεντρικό θέμα του βιβλίου του «Η ποιητική του κήπου» φωτίζοντας τη σχέση τους με τον άνθρωπο προσπαθώντας να ανακαλύψει με ποιο τρόπο οι ιδεολογικές, θρησκευτικές και οι αντιλήψεις τους για τη φύση επηρέασαν τις μεταμορφώσεις του κήπου στον ιστορικό χρόνο. Στηρίζεται σε πλούσια βιβλιογραφία ελληνική και ξένη εκμαιεύοντας πληροφορίες από έργα ιστορικών και φιλοσόφων, θεολογικά κείμενα , ποιήματα, αρχαία ανάγλυφα, σωζόμενες φωτογραφίες … Παρακολουθεί με ποιο τρόπο το βλέμμα του θεατή αλλάζει καθώς αντικρίζει τα ορατά κι αόρατα μηνύματα που σηματοδοτεί ο κήπος,  διότι ο κάθε πολιτισμός έχει τη δική του ιδέα περί κήπου.

Ονομαστοί κήποι ανά τον κόσμο που ξεχωρίζουν για την ομορφιά και την προσφορά τους είναι: οι αρχαιοελληνικοί φιλοσοφικοί κήποι, οι ρωμαϊκοί με τις επαύλεις, οι ιταλικοί της αναγέννησης, οι κήποι εγγλέζικου στυλ με ρομαντικά στοιχεία και οι γαλλικοί- μπαρόκ με ορθολογικά γεωμετρικά στοιχεία.

 Επίσης ξεχωρίζουν οι περσικοί και οι αραβικοί κήποι  επηρεασμένοι από το Ισλάμ και οι κινεζικοί και ιαπωνικοί κήποι στην Άπω Ανατολή. Ακόμα οι κήποι ξεχωρίζουν  σε μοναστηριακούς, σε ιδιωτικούς και δημόσιους που στη βιομηχανική εποχή παίρνουν τη μορφή μεγάλων Πάρκων. Με την ευρεία έννοια της λέξης μιλάμε για βοτανικούς κήπους και ζωολογικούς, ενώ ο λαός χρησιμοποιεί τις λέξεις λαχανόκηπος, μπαχτσές, ανθόκηπος, περιβόλι τονίζοντας περισσότερο τη χρήση τους στη διατροφή τους ή σε κάτι που συνδυάζουν την διατροφή με την αναψυχή.

Ο κήπος διδάσκει, έναν τρόπο ύπαρξης, ένα άνοιγμα του πολιτισμού στη φύση. Διδάσκει τον αιώνιο κύκλο ζωής και θανάτου, διδάσκει τη συνύπαρξη των έμβιων όντων και μη μέσα σε ένα περίφρακτο τόπο  (δέντρα, θάμνοι, λουλούδια ζωύφια,  πουλιά, νερό, καιρικές συνθήκες και άνθρωπος που φροντίζει και απολαμβάνει τον κήπο). Ο κήπος διδάσκει την υπομονή και την επιμονή να καλλιεργείς …, διδάσκει μια διαφορετική αντίληψη χρόνου πιο αργή από τη σημερινή της ταχύτητας και της κατανάλωσης του περιττού! Ο κήπος βγαλμένος από τη φύση και ταυτόχρονα αποκομμένος από αυτή, γεννά τα συναισθήματα της γαλήνης, της αμεριμνησίας και της ευδαιμονίας.

                  Στην παρούσα  ανάγνωση μου δεν θα σταθώ ιδιαίτερα στη φιλοσοφική θεώρηση του κάθε κήπου - που παρουσιάζεται αναλυτικά από το συγγραφέα και ίσως κουράσει τον αναγνώστη- αλλά θα εστιάσω σε πιο πρακτικά θέματα που αφορούν την περιγραφή και τον στόχο στον οποίο αποβλέπει κάθε κήπος προσθέτοντας κι ελάχιστα - εντός αγκυλών- από παλαιότερα διαβάσματα μου.

 Τελικά ο κήπος είναι ένας τόπος για αισθητική απόλαυση, για ενατένιση του θείου και της πνευματικότητας, για ψυχική και συναισθηματική ευφορία, για χρησιμοθηρικούς λόγους που συνδέονται με τη διατροφή του ανθρώπου, τη θεραπεία του από ασθένειες, για επίδειξη πλούτου και γούστου του ιδιοκτήτη του;  

Φιλοσοφία της Τεχνητής Νοημοσύνης, Γιώργος Χατζηβασιλείου, Εκδ. Διόπτρα

 

 ΣΤΗ ΧΑΡΑΥΓΗ ΤΟΥ ΝΕΟΥ ΚΟΣΜΟΥ

Μα τι ακριβώς έχει συμβεί στην χαραυγή της τρίτης χιλιετίας μ.Χ και αλλάζει τόσο η ζωή μας όσο δεν είχε αλλάξει 10.000 χρόνια,  αφότου ο άνθρωπος πρωτοδημιούργησε πολιτισμό; πώς συνέβη ο άνθρωπος, ο ονομαζόμενος  Homo Sαpiens να εκχωρήσει το κύριο γνώρισμα της ύπαρξης του, την ανθρώπινη νόηση  σε ένα τεχνητό δημιούργημα του την Τεχνητή Νοημοσύνη, η οποία μάλιστα  αλλάζει διαρκώς την πραγματικότητα που βιώνουμε, όπως την ξέραμε, και επαίρεται ότι θα μεταλλάξει και το ίδιο τον άνθρωπο σε υπεράνθρωπο και μετάνθρωπο! Ανήκουστα πράγματα! 

Σύμφωνα με τον συγγραφέα του βιβλίου Γιώργο Χατζηβασιλείου, με σπουδές στη φιλοσοφία της τεχνολογίας, και στην πολιτική φιλοσοφία, ασχολούμενος επαγγελματικά στην ΕΡΤ με την εκλαϊκευση  σχετικών θεμάτων, τρεις τεχνολογικές επαναστάσεις που έλαβαν χώρα στα τέλη 20ου κι αρχές 21ου αι. έπαιξαν καθοριστικό ρόλο για τον ερχομό αυτού του νέου κόσμου:1. το Διαδίκτυο, 2. η Τεχνητή Νοημοσύνη και 3.η Γενετική Μηχανική. Ποια είναι λοιπόν τα κύρια γνωρίσματα αυτού του νέου κόσμου;       

            Πρώτον η ψηφιακή εποχή  με την εφεύρεση του Ηλεκτρονικού Υπολογιστή απογειώνεται όταν ανακαλύπτει το Διαδίκτυο το 1989-90 και μέσα σε ελάχιστα χρόνια  έχει συνδέσει σχεδόν όλους τους ανθρώπους της Γης μεταξύ τους. Μέσα σε κλάσματα δευτερολέπτου δηλαδή σε πραγματικό χρόνο (dt) μπορούν οι άνθρωποι ανεξάρτητα από το σημείο του πλανήτη στο οποίο κατοικούν να επικοινωνούν μεταξύ τους. Το Διαδίκτυο έχει εισχωρήσει παντού σε όλες τις δραστηριότητες μας: στην επικοινωνία ατόμων και ομάδων, στις οικονομικές συναλλαγές εμπόρων, τραπεζών, εταιρειών  στην ψυχαγωγία, στην επιστημονική έρευνα, στη λειτουργία του κράτους, της υγείας, της εκπαίδευσης κλπ. Google, facebook, Instagram, Amazon, You Tube, ιδού μερικές ψηφιακές πλατφόρμες και Μέσα Κοινωνικής Δικτύωσης (ΜΚΔ) που χρησιμοποιούμε καθημερινά στη ζωή μας.

Το ταξίδι μου στο θαυμαστό κόσμο των Γνώσεων (Δοκίμιο: Αγγελική Σούλη του Παναγιώτη)

         Εισαγωγή    

               Κάποιες φορές, όταν  αναλογίζομαι τη ζωή μου, ξεχωρίζω ένα ταξίδι αλλιώτικο από όλα τα άλλα που έχω κάνει και που διαρκεί ακόμα, μια πορεία ζωής που με διαμόρφωσε κατά πολύ ως άνθρωπο και συνεχίζει να συνυπάρχει μαζί μου. ‘Όταν ξεκίνησε το ταξίδι αυτό δεν γνώριζα πού ακριβώς θα με οδηγούσε, τώρα μπορώ όμως να το πω  « ήταν και είναι ένα ταξίδι προς το θαυμαστό κόσμο των Γνώσεων»! Ένα πανοραμικό ταξίδι στο χώρο και στο χρόνο του ανθρώπινου πολιτισμού με οδηγούς δύο ζευγάρια τη Μνήμη και τη Κρίση, τη Λογική και το Συναίσθημα. Ενίοτε στο ταξίδι αυτό εισχωρεί  κι ένας απρόβλεπτος  συνοδηγός, η Φαντασία, που πυροδοτεί το όνειρο, την έμπνευση ακόμα και το στοχασμό και δημιουργεί νέους τρόπους έκφρασης και έργα, έτσι ώστε η Γνώση να μην εξαντλείται στην παραδεδομένη ανά τους αιώνες αλλά  να προστίθεται διαρκώς και νέα.                                                      Στους  δρόμους προς τη γνώση, συνάντησα πολλούς σταθμούς, ο καθένας και μια έκπληξη, δεν κατέβηκα όμως σε όλους, δεν μου έφθανε ο χρόνος, σε μερικούς όμως τους πιο κοντινούς ξαναγύριζα κάθε τόσο ανακαλύπτοντας όλο και περισσότερες κρυμμένες αλήθειες! Στην αρχή του ταξιδιού πολύς κόσμος επιβιβάστηκε, καθ’ οδόν όμως  αρκετοί κατέβηκαν, άλλοι ξαναγύρισαν κι άλλοι έφυγαν για πάντα. Με λίγους από αυτούς μάλιστα συνομίλησα και με εντυπωσίασαν για τον πλούτο και το βάθος της σκέψης τους ή την εκφραστική δεινότητα τους. Το ταξίδι αυτό προς το θαυμαστό κόσμο των γνώσεων δεν θα μπορούσε να πραγματοποιηθεί χωρίς την ανθρώπινη γλώσσα, αυτό το θαυμαστό όργανο έκφρασης κι επικοινωνίας! Τελικά το ταξίδι αυτό είναι ένα ταξίδι ζωής  και σαν τέτοιο έχει υμνηθεί κι από τους ποιητές! 

 Τη μόρφωση ως αξία την είχα πάντα ψηλά! Ίσως η φιλοπεριέργεια και η φιλομάθεια μου, ίσως κάποια άτομα με προσωπικότητα από το οικογενειακό και ευρύτερο περιβάλλον μου που μπορούσαν να εξηγούν πολλά θαυμαστά που συνέβαιναν στον κόσμο τούτο, ίσως βιβλία, ταινίες, μουσικές  -που έτυχε να διαβάσω, να δω, να ακούσω- που με ταξίδευαν και μου άνοιγαν νέους ορίζοντες, ίσως, λέω,  όλα αυτά συνέβαλαν ώστε να αγαπήσω τον κόσμο των γνώσεων. Και οι σπουδές μου στη Φιλοσοφική και το επάγγελμα μου ως φιλόλογος καθηγήτρια καλλιέργησαν την κλίση μου αυτή.

        Κάποτε όμως συνειδητοποίησα ότι, αν και είχα πολλές γνώσεις, δεν μπορούσα να αξιολογήσω συγγραφείς, ιστορικά γεγονότα, πολιτικές καταστάσεις, γιατί μου έλειπε η κριτική σκέψη και αισθανόμουνα άσχημα κάθε φορά που συνέβαινε αυτό. Όλα τα μονοπάτια της γνώσης που είχα περπατήσει ως τότε με οδηγό τη Μνήμη  χρειαζόντουσαν ως συνοδηγό και την Κρίση για να με οδηγήσουν στη λεωφόρο της  ουσιαστικής Γνώσης. 

Θυμάμαι τα λόγια ενός φιλολόγου μου στη Β’ Γυμνασίου «ξέρω ότι διαβάζεις, θα γίνεις όμως  καλύτερη ακόμα μαθήτρια, αν δεν αποστηθίζεις τόσο». Δεν μπορούσα να καταλάβω τι εννοούσε! «να λες το μάθημα με δικά σου λόγια, μην παπαγαλίζεις» μου εξήγησε. Θυμάμαι ακόμα ως αναπληρώτρια καθηγήτρια διδάσκοντας Αλέξανδρο Παπαδιαμάντη στο Μαράσλειο Γυμνάσιο Αθηνών, εξαντλούσα γρήγορα τη διδασκαλία μου σε άγνωστες λέξεις, χωρισμό ενοτήτων και περιλήψεις, άντε και κανένα χαρακτηρισμό – ουδεμία κουβέντα για την αξία του Παπαδιαμάντη ως ορόσημο στη νεοελληνική λογοτεχνία. Για να λέμε και του στραβού το δίκιο όμως, αυτή ήταν η κατάσταση στην ελληνική εκπαίδευση αμέσως μετά την πτώση της Χούντας. Το Πανεπιστήμιο Αθηνών, από το οποίο είχα αποφοιτήσει, ήταν πολύ συντηρητικό και μου είχαν δώσει πτυχίο φιλολόγου με λίαν καλώς, χωρίς να μου δώσουν και τις απαιτούμενες γνώσεις.  Κι αυτό είναι το μεγάλο παράπονο μου: έχασα πολύ χρόνο μέχρι να αποκτήσω εκείνα τα εφόδια που είναι απαραίτητα σε έναν σύγχρονο δάσκαλο για να μεταδώσει στους  μαθητές του την ουσιαστική γνώση των πραγμάτων!  Πώς όμως θα αποκτούσα κι εγώ μια εμπεριστατωμένη κρίση για τα πράγματα, ξεφεύγοντας από την υποκειμενική γνώμη, που όλοι διαθέτουμε; 

 Μια μέρα, τυχαία, με αφορμή μια συζήτηση φίλων άσχετων με τη φιλολογία, πληροφορήθηκα (εγώ η φιλόλογος!) ότι η κριτική του Ανδρέα Καραντώνη για το Σεφέρη, ήταν πολύ καλή γιατί επιτέλους κατάλαβαν τα ποιήματα του και την αξία του ως ποιητή, αφού  έφερε το συμβολισμό και μαζί τη μοντέρνα ποίηση στην Ελλάδα από την Ευρώπη στην οποία λίγο πριν είχε γεννηθεί. Και  κει άκουσα, ότι η μοντέρνα ποίηση διαφέρει από τη γνωστή παραδοσιακή που ξέρουμε, επειδή σπάει τη λογική ενότητα τόπου, χρόνου, δράσης μιας αφήγησης, μιας ιστορίας, που την καταλαβαίνουμε εύκολα, και  αντικαθιστά αυτή τη λογική χρονική σύνδεση με τη συνειρμική-ψυχολογική σύνδεση κάνοντας την ιστορία να φαίνεται ότι δεν έχει λογική αλληλουχία. Τι αποκάλυψη ήταν αυτή για μένα! Την άλλη μέρα αγόρασα το βιβλίο και στη συνέχεια για αρκετά χρόνια κι άλλα βιβλία με κριτικές για άλλους ποιητές και συγγραφείς και άνοιξαν τα μάτια μου!

ΠΟΝΗΜΑ ΨΥΧΗΣ, Ρεγγίνας Γελαδά, Ποιητική συλλογή, Αθήνα, 2012

Η Ρεγγίνα Γελαδά, Ζακυνθία στην καταγωγή, δραστήριο μέλος της Λέσχης Ανάγνωσης στη Ραφήνα Αττικής, ασχολείται αρκετά χρόνια με τη γραφή ποιημάτων και πεζών σε μικρή λογοτεχνική φόρμα. Στην ποιητική συλλογή της «Πόνημα ψυχής», που περιλαμβάνει 29 ποιήματα, εκφράζει τις περιπέτειες της ανθρώπινης ψυχής και τη δύναμη αντίστασης της σε αυτές. Μοντέρνα γραφή, προσεγμένη έκφραση κάνουν αυτή τη μικρή μελέτη ψυχής να ξεχωρίζει!

Η συλλογή ξεκινά με το ποίημα Όρκος, το οποίο μπορεί να εκληφθεί ως εισαγωγή στη συλλογή, αφού η ποιήτρια αναγνωρίζοντας το δύσκολο να εκφραστούν τα πάθη της ψυχής, παίρνει όρκο ότι θα προσπαθήσει γι αυτό. Η επιλογή και η επανάληψη του ρήματος «ορκίζομαι», στην αρχή κάθε τετράστιχου του ποιήματος, φανερώνει τη θέληση και επιμονή της να εκφραστεί αληθινά, όσο μπορεί. 

Ορκίζομαι να ιχνηλατήσω... τα μονοπάτια που ακολουθεί η ψυχή προκειμένου να ανέβει στο ανώτατο στάδιο, στο οποίο μπορεί να φτάσει...,

Ορκίζομαι να μιλήσω για την Ανάγκη... που κινεί την ψυχή σωρεύοντας σ’ αυτήν παθήματα και μαθήματα, 

Ορκίζομαι να στηρίξω την αλήθεια..,

Ορκίζομαι να πώ για τη λυσσαλέα πάλη που δίνει στης καρδιάς τα αλώνια/ η αιώνια ψυχή με τον ευκλείδειο νου/ χωρίς νικητή και ηττημένο. 

Το μότο που προτάσσει των ποιημάτων της παρμένο από το φιλόσοφο Ηράκλειτο προετοιμάζει τον αναγνώστη για το δύσκολο της εξερεύνησης της ανθρώπινης ψυχής να βρεθεί η αλήθεια της. Της ψυχής τα πέρατα όσο και να βαδίσεις/ 

Δεν μπορείς να τα βρεις, ακόμα κι αν ακολουθήσεις/ όλους τους δρόμους. Τόσο βαθύ νόημα έχει.

ΤΑΞΙΔΙ ΣΤΟ ΚΡΑΤΟΣ - Κυριαρχία, Δίκαιο, Δικαιώματα, Δημήτρης Χριστόπουλος, Εκδ. Πόλις, 2022

Εισαγωγή

Πώς σχηματίστηκε το Κράτος Δικαίου στην Ευρώπη τα τελευταία 500 χρόνια εξιστορείται στο βιβλίο "Ταξίδι στο Κράτος" του Δημήτρη Χριστόπουλου, καθηγητή Πολιτειολογίας στο Πάντειο Πανεπιστήμιο. Το κράτος αυτό σήμερα όμως απειλείται, παρόλη την προοδευτικότητα ώστε να προστατεύει περισσότερο ή λιγότερο το σύνολο των πολιτών του!

Κι αυτό επετεύχθη επειδή στηρίχθηκε στην έννοια του Δικαίου που πηγάζει από τους ανθρώπους για τους ανθρώπους και δημιούργησε τους κατάλληλους θεσμούς για να το κατοχυρώσει ανεξάρτητα από ποιος κυβερνά. Με άλλα λόγια οι άνθρωποι στα νεωτερικά χρόνια εκ-λογίκευσαν τη φύση της εξουσίας και αρνήθηκαν τη θεϊκή προέλευση της άρα μπόρεσαν έτσι να αμφισβητήσουν και να αντισταθούν στην εξουσία που γίνεται καταπιεστική, βίαιη και άδικη! Έτσι η συγκρότηση του σύγχρονου κράτους έφερε μαζί του τα αιτήματα για ελευθερία, ισότητα, περιορισμό των αυθαιρεσιών της εξουσίας, κατοχύρωση της δημοκρατίας, ανθρώπινα δικαιώματα κλπ
Προηγουμένως - εκτός ελάχιστων εξαιρέσεων πχ αρχαία Αθήνα - οι κάθε λογής ηγεμόνες από το φύλαρχο ως τους βασιλιάδες συμπεριλαμβανομένων και των θρησκευτικών ηγετών επέβαλαν την εξουσία τους σχεδόν προσωπικά, εν ονόματι της  θρησκευτικής προέλευσης της, χωρίς να ελέγχονται από κανέναν, χωρίς να μεσολαβούν μεταξύ αυτών που ασκούσαν εξουσία και του λαού-πλήθους οι θεσμοί που στηρίζουν  το Δημοκρατικό πολίτευμα!

Πώς λοιπόν αυτό το Κράτος Δικαίου, όπως χαρακτηρίστηκε κατά τον 20ο αιώνα, να μη γίνει υπόδειγμα για όλα σχεδόν τα κράτη της γης, που δημιουργήθηκαν έκτοτε;

Ενδιαφέρον προκαλούν οι διάφορες μεταμορφώσεις - φάσεις του κράτους αυτού που ενώ ξεκινά ως δημιούργημα της αστικής τάξης, γίνεται αργότερα υπόθεση του έθνους και εκφράζεται στην αρχή απολυταρχικά, αργότερα φιλελεύθερα-δημοκρατικά με σύνταγμα και κοινοβούλιο, για να καταλήξει στο γνωστό κοινωνικό κράτος μετά το Β΄ Παγκόσμιο πόλεμο). Όμως για τον νεοφιλελευθερισμό του 21ου αιώνα και την επικράτηση των Αγορών φαίνεται ότι το κράτος αυτό αποτελεί εμπόδιο και η συρρίκνωση κάθε κρατικής-δημόσιας επέμβασης συρρικνώνεται υπέρ της ιδιωτικής πρωτοβουλίας.

Ας πάρουμε όμως τα πράγματα από την αρχή.
Η νέα αντίληψη για το νεωτερικό κράτος εμφανίστηκε τον 16ο -18ο αι. κατά την Αναγέννηση και το Διαφωτισμό στη Δυτική και Κεντρική Ευρώπη. Η διαφθορά της Παπικής Εκκλησίας (έκλυτη ζωή Πάπα, συγχωροχάρτια...) το νέο πνεύμα  της  Μεταρρύθμισης που έφερε ο Προτεσταντισμός, οι Θρησκευτικοί Πόλεμοι που ακολούθησαν και συντάραξαν την Ευρώπη επί έναν αιώνα, και οι  καπιταλιστικές σχέσεις παραγωγής που εδραιώνονταν τότε, ζητούσαν την αποδέσμευση τους από τη θρησκευτική εξουσία καθώς κι από τις  φεουδαρχικές σχέσεις υποτέλειας των ανθρώπων, επειδή εμπόδιζαν την ανάπτυξη τους. Έτσι εμφανίστηκαν οι πρώτοι κοσμικοί ηγεμόνες που διεκδικούσαν να είναι ανεξάρτητοι στην περιοχή που όριζαν. Μαζί τους αρκετοί διανοητές της εποχής  έχοντας ως παράδειγμα την αρχαία Πόλη-Κράτος και το Ρωμαϊκό Δίκαιο στοχάζονταν για τη φύση και το σκοπό αυτού του νέου κράτους, που επιδίωκαν να δημιουργηθεί. Πρωτοπόρος είναι ο Μακιαβέλι που το 1513 γράφει το πασίγνωστο έργο του «Ο Ηγεμών», ακολουθούν  οι Διαφωτιστές π.χ Χομπς, Τζων Λοκ, Ρουσσώ ενώ οι επαναστάσεις (Αγγλική, Αμερικάνικη, Γαλλική) έδωσαν τη χαριστική βολή στο παλιό καθεστώς κι έτσι το νεωτερικό κράτος απόκτησε σάρκα και οστά. Δημιουργείται κι εκφράζει την αστική τάξη και στη συνέχεια αγκαλιάζει το κάθε έθνος. Κυβερνιέται αρχικά απολυταρχικά από έναν βασιλέα κι αργότερα φιλελεύθερα με Σύνταγμα και Κοινοβούλιο για να καταλήξει στο Κράτος δικαίου στο δεύτερο μισό του 20ου αιώνα, αφού δοκιμάστηκε πρώτα, στην περίοδο του μεσοπολέμου, από τα φασιστικά καθεστώτα με τη «Θεωρία της απόφασης σε έκτακτη ανάγκη». 
Αυτό το ταξίδι στο κράτος είναι συγχρόνως όμως και ένα ταξίδι στον κόσμο των λέξεων-εννοιών, ως όρων της πολιτικής,  που χρησιμοποιούμε ως σήμερα: Κράτος=Πολιτεία, Κυριαρχία, Κυριαρχικά δικαιώματα- έδαφος-=Επικράτεια, Λαός- πληθυσμός- Εθνος, Σύνταγμα, Δικαιώματα, Κράτος δικαίου κλπ. Ο συγγραφέας επιμένει πολύ στην κατανόηση της σημασίας των λέξεων αυτών, επειδή βοηθούν στην εμβάθυνση της έννοιας του κράτους και της διττής φύσης της εξουσίας του: η οποία πότε δείχνει το καλό της πρόσωπο φροντίζοντας τους υπηκόους του, πότε όμως φέρεται βάναυσα και βίαια  προς αυτούς. Πρώτος ο Μακιαβέλι συνέλαβε και πρόβαλε αυτή τη διττή φύση του κράτους κατανοώντας ότι είναι μάλιστα αναγκαία για την ύπαρξη του. Τον Κένταυρο λοιπόν, αυτό το μυθικό τέρας που ήταν μισός άνθρωπος και μισό ζώο,  επέλεξε ως σύμβολο του νεωτερικού κράτους και της κυριαρχίας του! Αργότερα προστέθηκε και η παρομοίωση του με τον Ιανό το θεό με τα δυο πρόσωπα. «Οι δίκοπες έννοιες είναι εμμονή μου», αναφέρει ο συγγραφέας σε μια συνένετευξη του. Για παράδειγμα, η λέξη «έθνος» που σημαίνει μια κοινότητα ανθρώπων, η οποία μπορεί συγχρόνως  α. να ενσωματώνει και να συνέχει ανθρώπους στην ίδια κοινότητα αλλά β. και να αποκλείει άλλους ανθρώπους από αυτή.  Γι αυτό δηλώνει ότι τον ίδιο τον εκφράζει περισσότερο το πολιτικό έθνος κι όχι το φυλετικό.
Τελικά ο συγγραφέας χρησιμοποιεί μια απλή γλώσσα αποφεύγοντας το καθαρά επιστημονικό ιδίωμα για να μπορεί να προσεγγίσει το μέσο αναγνώστη και να τον «διαπαιδαγωγήσει» ως πολίτη στην έννοια του κράτους, που δημιουργήθηκε για να προσφέρει ειρήνη κι ασφάλεια στους πολίτες του.  Επίσης δεν μπορεί να μη σκέπτεται τη μορφή που μπορεί να πάρει το σημερινό κράτος στο μέλλον, έχοντας υπόψη του τις πολλαπλές κρίσεις και την αβεβαιότητα που χαρακτηρίζουν την  εποχή μας. Μήπως η ζωώδης φύση του  Κενταύρου  υπερτροφήσει  περιορίζοντας την ανθρώπινη φύση του ή το αντίθετο; Το είδος της κυριαρχίας που ασκεί το κράτος δεν εξαρτάται όμως μόνο από τους ασκούντες την κυριαρχία αλλά κι από τη συναίνεση ή όχι των κυριαρχούμενων απέναντι στο  είδος της  κυριαρχίας,  που τους επιβάλλεται, καταλήγει!
 
ΜΕΡΟΣ Α΄
ΤΑ ΤΡΙΑ ΣΥΣΤΑΤΙΚΑ ΤΟΥ ΚΡΑΤΟΥΣ
Ας πάρουμε τα πράγματα από την αρχή.

Ο ταχυδρόμος του Νερούδα, Αντόνιο Σκαρμέτα, Εκδ. Κλειθάριθμος, 2022

Προτού αρχίσω να διαβάζω το μυθιστόρημα «Ο Ταχυδρόμος του Νερούδα» του Χιλιανού συγγραφέα Αντόνιο Σκαρμέτα αναρωτιόμουνα , αν αυτό θα κατάφερνε να μου μεταδώσει τη συγκίνηση που αισθάνθηκα, όταν είδα την κινηματογραφική μεταφορά του έργου στη μεγάλη οθόνη με τίτλο il Postino στη δεκαετία του 1990. Αναρωτιόμουνα,  πώς  ο λόγος του συγγραφέα θα συναγωνιζόταν τις καλλιτεχνικές εικόνες της ταινίας, πώς  οι 150 μικρού μεγέθους σελίδες του μυθιστορήματος θα συναγωνίζονταν την   δυό ωρών διάρκειας ταινία, πώς η λογοτεχνία θα συναγωνίζονταν τον κινηματογράφο!

Τελικά στη συγκεκριμένη περίπτωση ο κινημαρογραφος κατάφερε να αποδώσει το πνεύμα του μυθιστορήματος, τους χαρακτήρες των ηρώων, το κοινωνικό και πολιτικό περιβάλλον της εποχής, την προσωπικότητα του Νερούντα και πάνω απ΄όλα τη μαγεία της ποίησης του και γενικότερα της Ποίησης. Αν οι Τέχνες είναι αληθινές  μπορούν να συναγωνιστούν  ισάξια η μια την άλλη!

Λίγα για την υπόθεση του έργου και περισσότερα για τα μηνύματα του:

Το 1969 ο Μάριο Χιμένες, ένας νεαρός ψαράς στη νήσο Ίσλα Νέγκρα της μακρινής Χιλής «διορίζεται» ταχυδρόμος στον ποιητή Πάμπλο Νερούδα, επειδή ήταν από τους λίγους στο νησί που έξερε ανάγνωση και γραφή και επιπλέον είχε και ποδήλατο για να μπορεί να μεταφέρει την ογκώδη αλληλογραφία που δεχόταν ο  ποιητής, κάτοικος κι αυτός της Νήσου Νέγκρα. Η γνωριμία του αγνού ψαρά με το μεγάλο ποιητή της Χιλής, ο θαυμασμός του γι αυτόν, οι απορίες του για πώς γράφεται η ποίηση και  τι χρειάζεται στον άνθρωπο, ο αυθορμητισμός και η επιμονή του να μάθει τα περί ποίησης, κάνουν τον ποιητή να τον προσέξει και η γνωριμία τους να εξελιχθεί σε φιλία.  Και καθώς η ζωή προχωρά,  ο Μάριο δεν διστάζει να απευθυνθεί στο φίλο του-ποιητή για να αντιμετωπίσει τα «δεινά» του έρωτα, όταν ερωτεύθηκε κεραυνοβόλα την όμορφη κι αισθησιακή συνομηλική του   Μπεατρίς Γκονζάλες! Μια σειρά από χαριτωμένα  επεισόδια  μεταξύ των ερωτευμένων και της αυστηρών ηθών πεθεράς του Μάριο που σε κάποια μπλέκουν  και τον ποιητή, δοσμένα με πολύ χιούμορ,  αποκαλύπτουν στο Μάριο και στους αναγνώστες το ρόλο της ποίησης στον έρωτα και στην ομορφιά της  ζωής που σφύζει γύρω μας! Κι όταν λίγο αργότερα ο μαρξιστής  ποιητής προτείνεται για Πρόεδρος της Δημοκρατίας στη Χιλή, η πολιτική εισχωρεί στη ζωή του Μάριο και γίνεται αισθητή, ιδίως  μετά τις εκλογές του 1970, που ανέδειξαν τον αριστερό Σαλβατόρ Αλλιέντε ως  Πρόεδρο  της  χώρας μέχρι το πραξικόπημα και τη δολοφονία του τρία χρόνια αργότερα, το 1973. Και η ζωή του Μάριο ; κι αυτή  εξελίσσεται ανάμεσα στα προσωπικά του όνειρα από τα οποία  δεν λείπει η αγάπη του για τον ποιητή που τον σημάδεψε, τις «βαριές» οικογενειακές του  ευθύνες και τα ταραχώδη πολιτικά  γεγονότα της  χώρας  του μέχρι που ... επί της οθόνης η συνέχεια,  λογοτεχνικής ή  κινηματογραφικής με διαφορετικό τέλος!