"Στο Ιόνιο Λιμπερτά: Οι Τζακομπίνοι (Ιακωβίνοι)" Ν. Λούντζη, εκδ. Περίπλους 1990

Εισαγωγή:
Θέμα σχετικό με την προηγούμενη ανάρτηση μου για τη Γαλλική επανάσταση είναι το πως σχετίζεται αυτή με τα Ιόνια νησιά στην Ελλάδα. Μια άγνωστη σελίδα από την ελληνική ιστορία για το ευρύ κοινό, που νομίζω, αξίζει να ακουστεί !
Δυο  χρόνια πριν λήξει η Γαλλική Επανάσταση, οι  Γάλλοι επαναστάτες, οι επονομαζόμενοι Δημοκρατικοί  φθάνουν  στα  Ιόνια νησιά  το 1797 και αν και κατακτητές μεταδίδουν το επαναστατικό κλίμα εκεί!  Ο Ναπολέων, ως στρατηγός της  επανάστασης   έχει καταλύσει τη Γαληνοτάτη Δημοκρατία της Βενετίας  που την παραχωρεί στην Αυστρία, ενώ ο ίδιος κρατά το σημαντικότερο τμήμα της, τα νησιά του  Ιονίου που  χρησίμευαν ως ναυτικές βάσεις στη Μεσόγειο.  Στο μέγα αυτό γεγονός  του τέλους της επί 300 σχεδόν χρόνια Βενετοκρατίας στα Επτάνησα και του ερχομού της Γαλλοκρατίας, πώς  υποδέχονται οι Επτανήσιοι τους Γάλλους που είναι φορείς νέων επαναστατικών ιδεών;  Πώς συμπεριφέρονται  οι τάξεις  των ευγενών και των  αστών;

 Η επίσημη ιστορία έχει ήδη καταγράψει τα γεγονότα. Εγώ όμως προτιμώ να σας παρουσιάσω τη δική μου ανάγνωση πάνω στο ιστορικό μυθιστόρημα «Τζακομπίνοι», που αποτελεί τον πρώτο τόμο του 6τομου  έργου  «Στο Ιόνιο Λιμπερτά» του Νίκια Λούντζη,   Ζακυνθινού ευπατρίδη,  σύγχρονου μελετητή του Επτανησιακού πολιτισμού και συγγραφέα πολλών βιβλίων γύρω από αυτόν. Κι αυτό, διότι όπως  εύστοχα έχει διατυπωθεί «Τα ιστορικά γεγονότα εισέρχονται στο χώρο της μνήμης μόνο όταν έχουν μετασχηματιστεί σε αφηγηματικά γεγονότα» και το ιστορικό μυθιστόρημα είναι ένα αφηγηματικό γεγονός! Παρακολουθείστε το λοιπόν:

  

       «ΟΙ ΤΖΑΚΟΜΠΙΝΟΙ» (Ιακωβίνοι)

          Το τέλος της Βενετοκρατίας στα νησιά του Ιονίου συμπίπτει με την αρχή της Γαλλοκρατίας εκεί. Ο Ναπολέων Βοναπάρτης ως διοικητής του  γαλλικού  στρατού για να αντιμετωπίσει την Αυστρία και τις ιταλικές πόλεις που εχθρεύονταν τη Γαλλική Επανάσταση,  από το Μάρτιο του 1796 προελαύνει στην Ιταλία και καταλαμβάνει τις ιταλικές πόλεις και μαζί  την πάλαι ποτέ θαλασσοκράτειρα Βενετία!  Με τη Συνθήκη του Καμποφόρμιο (Ιούνιος 1797) ο Ναπολέων παραχωρεί τη Βενετία  στην Αυστρία και ο ίδιος προτιμά να κρατήσει  τα νησιά του Ιονίου, το πολυτιμότερο τμήμα της Βενετίας για τη γεωστρατηγική θέση τους στη Μεσόγειο, όπως χαρακτηριστικά είπε.

             Οι Επτανησιώτες όλο αυτό το διάστημα ζουν μέσα σ’ ένα κλίμα αβεβαιότητας, φόβου, αλλά και  άκρατου ενθουσιασμού και γενικότερων προβληματισμών, που συνυφαίνονται με την καθημερινή  ζωή τους. Αυτή ακριβώς την ιστορία φιλοδοξεί να μας αφηγηθεί ο Ν. Λούντζης, τη ζωντανή, την παραμυθένια, για να χρησιμοποιήσω την έκφραση του ίδιου του συγγραφέα. Η επερχόμενη καθεστωτική αλλαγή ανησυχεί τους πάντες στα νησιά του Ιονίου, ιδιαίτερα τους ευγενείς και τους αστούς.  "Τι θα γίνει τώρα που φεύγουν οι Βενετοί;" αγωνιούν οι ευγενείς που είχαν δέσει τη μοίρα τους μαζί τους για περίπου 300 χρόνια! "Επιτέλους οι Γάλλοι επαναστάτες καταφθάνουν στα νησιά μας και μαζί τους η Δημοκρατία που θα βελτιώσει τη ζωή μας" ελπίζουν και ενθουσιάζονται οι ποπολάροι και ιδιαίτερα αυτοί που είχαν μυηθεί στον ιακωβινισμό, την επαναστατική ιδεολογία που επεδίωκε να καταργήσει τα προνόμια των ευγενών για να αναλάβουν αυτοί την πολιτική εξουσία. Το διακύβευμα είναι πολύ μεγάλο. Ποια από τις δυο τάξεις θα νικήσει; πως σκέπτεται κάθε τάξη να κινηθεί;

         Και οι δυο τάξεις προσπαθούν να οργανωθούν για να προλάβουν τις εξελίξεις. Οι ευγενείς έχουν μαζί τους την πλειονότητα των χωρικών, διότι οι τελευταίοι αισθάνονται βαθιά εξαρτημένοι από τη γη και συνεπώς από τους ιδιοκτήτες της. Η κάθε τάξη ιδεολογικά δεν είναι συμπαγής αλλά παρατηρούνται διάφορες τάσεις στο εσωτερικό της καθεμιάς. Συγκεκριμένα ο συγγραφέας αναφέρει πολλά από τα ονόματα των Ζακυνθίων ευγενών και την τάση στην οποία ο καθένας ανήκε. Ενδεικτικά αναφέρω ότι στους σκληρούς, στους ασυμβίβαστους ανήκαν οι αδελφοί Γκρατενίγκο και  Βασίλειος Μακρής που όριζαν την περιοχή του Μουζακίου, ο Νικόλαος Σολωμός πατέρας του εθνικού ποιητή μας, ο Σιγούρος-Δεσύλλας, ο Λογοθέτης-Γούλιαρης και άλλοι. Στους μετριοπαθείς ο Δημήτριος Κουμούτος, ο Αναστάσιος Λούντζης προ-προ-πάππος του συγγραφέα μας Νικία, στους δημοκρατικούς οι αδελφοί Φλεμοτόμος και οι αδελφοί Τάσης και Μάρκος Φλαμπουριάρης, Μίμης Μερκάτης…, στους σχετικά αδιάφορους που συνήθως είναι οι εκλεκτικοί του αισθητισμού, ο Ναδάλες ντα Κανάλ. Τέλος στους καιροσκόπους ευγενείς αυτοί που ήλπιζαν  ότι στη νέα κατάσταση που διαμορφώνεται πάλι αυτοί θα είναι στην εξουσία λέγοντας «είμαστε οι λετεράτοι (οι γραμματιζούμενοι), οι μανουβράντηδες  τους ποπολάρους θα τους κολακέψουμε με την πολιτική, με την κομπορρημοσύνη, με τη ρουφιανιά, με τη διαίρεση, ακόμα και με τα μάτια μιας αρχοντοπούλας…». Η νέα γενιά, τα αρχοντόπουλα, που συγχρωτίζονται καθημερινά με παιδιά των αστών, είναι σχετικά διαλλακτικοί κι αρκετοί από αυτούς διαφοροποιούνται από τις ιδέες των πατεράδων τους.
 Απ’ την άλλη  οι Τζακομπίνοι ή Ιακωβίνοι, οι αστοί που έχουν οργανωθεί σε Λέσχη κατά τα πρότυπα της Γαλλικής Επανάστασης, είναι οι ένθερμοι υποστηρικτές των ιδανικών του Διαφωτισμού. «Καρμανιόλες» τους αποκαλούν οι εχθροί τους, ενώ συναμεταξύ τους αποκαλούνται «πατριώτες» και «πολίτες», προσδιορισμούς που προτάσσουν του ονόματός τους σε ένδειξη των επαναστατικών φρονημάτων τους. Οι Επτανήσιοι αστοί ασχολούνται με το εμπόριο, τη ναυτιλία και πολλοί έχουν σπουδάσει στα πανεπιστήμια της Ευρώπης. Προέρχονται από τους ντόπιους ελεύθερους κατοίκους της πόλης τους ποπολάρους ή από πρόσφυγες απ’ την τουρκοκρατούμενη Ελλάδα, που είχαν εγκατασταθεί στο νησί. Η πολιτική τους λέσχη, το Ιακωβινείο, πιθανόν  βρισκόταν λίγο έξω από την πόλη, στους Κήπους. Εκεί συναντιούνται και συνεδριάζουν με επικεφαλής το Γάλλο πρόξενο στο νησί, τον Αύγουστο-Υάκινθο Γκύς,  τον οποίον ο λαός αποκαλεί με το παρατσούκλι «Μουσουγή», εξαιτίας της ανηθικότητας και του τυχοδιωκτισμού του. Οι Τζακομπίνοι έχουν τη δική τους ηγεσία, η οποία αποτελείται από το γιατρό Μαρίνο Δικόπουλο, το γιατρό Ρώτα, το συμβολαιογράφο Ρενώ, το Σωμερίτη, το νομομαθή Παύλο Κλάδη, τον Παλέρμο, τον Ταγιαπιέρα, φίλο του Καποδίστρια και του Κοραή, και το Σπύρο Ψημάρη.

         
      Η σύγκρουση των ευγενών και αστών είναι αναμενόμενη, διότι τα προνόμια που κατέχουν οι ευγενείς εμποδίζουν την κοινωνική πρόοδο των αστών. Πολλές σκέψεις και προτάσεις έγιναν κι από τις δυο πλευρές με στόχο την κατάληψη της εξουσίας. Πολιτικές δολοφονίες σκέπτονται οι ευγενείς για να εξολοθρευτεί η ηγεσία της αντίπαλης τάξης, οι αστοί σκέπτονται τη λύση του δικτάτορα που θα προστάτευε τα συμφέροντα της τάξης τους. Μάλιστα, ο Αντώνης Μαρτινέγκος με τα λαοπλάνα του λόγια καλλιεργούσε την ιδέα αυτή στηριζόμενος στην αρχή στους Γάλλους αλλά μετά προσέφυγε στους Άγγλους. Οι ευγενείς σκέπτονται να ζητήσουν την προστασία της Ρωσίας ή και της Αγγλίας, όπως κι έγινε λίγο αργότερα με τον ερχομό των Ρωσότουρκων και αργότερα με τον ερχομό των Άγγλων στα νησιά του Ιονίου! Η σύγκρουση ευγενών-αστών στα Επτάνησα είχε πολλά επεισόδια και στο μυθιστόρημα αυτό περιγράφεται μόνο η αρχή της. Ο συγγραφέας Ν. Λούντζης φροντίζει όμως να μας διηγηθεί τη συνέχεια στο υπόλοιπο έργο του.
Το καλοκαίρι λοιπόν του 1796 οργανώνεται συνωμοσία κατά των Τζακομπίνων. Με πρωτοβουλία του Γκραντενίγκο Μακρή, του άρχοντα της Μπρούμας Μουζακίου, συγκαλούνται οι ομοϊδεάτες του ευγενείς στο αρχοντικό του Κομούτου για να αποφασίσουν για το φονικό. Ο Γκραντενίγκο υποστηρίζει ότι έτσι «…θα φινίρουμε μια για πάντα με το κακό…» και προσκαλεί το μισθοφόρο Άγγελο Μπαρότσι για να βοηθήσει στην εκτέλεση των σχεδίων του. Σημειωτέον ότι το πρόσωπο του Μπαρότσι είναι φανταστικό που εξυπηρετεί την πλοκή του μύθου του έργου. Γράφει ο συγγραφέας «πλέκω αλήθειες με ψευτιές, όπως λέει ο Καζαντζάκης, δίχως όμως ποτέ οι ψευτιές ν΄αναιρέσουνε ή να αποσκεπάσουνε τις αλήθειες» (1^ος τόμος, σ. 15). Ευτυχώς επικράτησαν οι απόψεις των μετριοπαθών αρχόντων και το φονικό απετράπη. Ο Κομούτος επιχειρηματολογεί λέγοντας: «Μαχόμαστε ιδέες και οι ιδέες δεν κρεπάρουνε με σπαθίες…που σαν τη Λερναία Ύδρα θα φουντώνουν. Οι εχθροί δεν είναι οι Τζακομπίνοι αλλά οι ιδέες…». Η αποκάλυψη επίσης των σχεδίων της συνωμοσίας στους Τζακομπίνους  απέτρεψε τη νύχτα του Αγίου Βαρθολομαίου που σχεδιαζόταν για τις 13 Αυγούστου 1796 στo μικρό Τζάντε.

          Οι μήνες περνούν μέσα σε μεγάλη αναμονή, μέχρι που ο Κορσικανός στρατηγός Άνσελμο Ζεντιλί κατ’ εντολή του Ναπολέοντα “κάνει γαλλικό” το Ιόνιο. Τα νησιά του Ιονίου τώρα ανήκουν στο Γαλλικό κράτος (!) στο οποίο η Επανάσταση δεν έχει τελειώσει ακόμα και το οποίο έχει ανακηρύξει για πολίτευμα του τη  Δημοκρατία! Ο ίδιος ο Ναπολέοντας αναφωνεί «αποκτήσαμε για μας το πιο πολύτιμο τμήμα της Βενετίας». Ο Ζεντιλί, λοιπόν, επικεφαλής της Βενετοφραντσέζικης αρμάδας «Η Μεραρχία του Λεβάντε» καταφθάνει πρώτα στην Κέρκυρα, όπου δεν συναντά αντίσταση, και οργανώνει τη πολιτική διοίκηση του νησιού σύμφωνα με τα επαναστατικά πρότυπα της Α! Γαλλικής Δημοκρατίας! Διορίζει το Προσωρινό Δημαρχείο (Μουνιτσιπαλιτά) με 31 μέλη που προέρχονταν από όλες τις τάξεις (δύο δεσποτάδες (καθολικός και ορθόδοξος), δύο κληρικοί, έξι ευγενείς, έξι χωριάτες, έντεκα αστοί, δύο βιοτέχνες, δύο Οβραίοι) με πρόεδρο τον κόντε Σπύρο-Γεώργιο Θεοτόκη. Το πόπολο υποδέχεται το Ζεντιλί ως ελευθερωτή!

       Τα Επτάνησα ήταν η μόνη περιοχή στην Ελλάδα που "συμμετείχε", με το δικό της βέβαια τρόπο, στο κοσμοϊστορικό γεγονός της Γαλλικής Επανάστασης. Δυο χρόνια πριν λήξει η Γαλλική Επανάσταση (1789-1799), οι Επαναστάτες Γάλλοι  Δημοκρατικοί έρχονται στα Επτάνησα και μεταφέρουν εκεί το επαναστατικό κλίμα της Γαλλίας. «Όσο κι αν ήλθαν μασκαρεμένοι, αφού επρόκειτο για κατακτητές, δεν έπαυαν να είναι συγχρόνως κι αγγελιαφόροι νέων ιδεών, που πυρπολούσαν τις ψυχές των ανθρώπων με ελπίδες κι οράματα για μια καλύτερη ζωή», αναφέρει ο συγγραφέας. Φυσικό ήταν λοιπόν ο λαός να τους δει ως ελευθερωτές από τα δεινά της φεουδαρχίας! Τότε ήταν που ξεσηκώθηκαν κι έκαψαν το λίμπρο ντ΄ όρο και φύτεψαν το δέντρο της Ελευθερίας, υποδεχόμενοι τη Δημοκρατία, γεγονότα που περιγράφονται παρακάτω !

Γαλλική Επανάσταση, η μήτρα της σύγχρονης πολιτικής σκέψης (1789-1799) + η ταινία "Υπόθεση Δαντόν"

ΕΙΣΑΓΩΓΗ

         Φέτος το 2019, κλείνουν 230 χρόνια από την έναρξη της Γαλλικής Επανάστασης το 1789, και στο διάστημα αυτό έχουν γραφεί πάρα πολλά γι αυτήν και τη σημασία της. Η αναγνώριση της νίκης της αστικής τάξης επί του παλαιού καθεστώτος των ευγενών και της απολυταρχίας επισκιάζει άλλες επιρροές, που άσκησε αυτή στον ευρωπαϊκό πολιτισμό και στον κόσμο ολόκληρο. Πιο συγκεκριμένα η Γαλλική Επανάσταση διαφέρει από την Αμερικάνικη του 1776 και την Αγγλική ή Ένδοξη του 1688, επειδή περιέκλειε μέσα της το σπόρο της  νέας σύγκρουσης που θα ζούσαν οι επερχόμενες γενιές στους επόμενους αιώνες. Η Γαλλική επανάσταση «εφεύρε» τη σύγχρονη πολιτική σκέψη, για αυτό την επικαλούνται τόσο οι αστοί φιλελεύθεροι όσο και οι σοσιαλιστές για τις αξίες της ελευθερίας, της ισότητας και της προόδου που έφερε. Θα λέγαμε ότι μερίδιο από την κληρονομιά της διεκδικούν  ακόμα ο αναρχισμός, η τρομοκρατία, η αντιδραστική αντεπανάσταση και το στρατιωτικό πραξικόπημα που εκδηλώθηκε στις 18 Μπρυμαίρ του 1799 από τον Ναπολέοντα και με το οποίο κλείνει η  επανάσταση και κάθε επανάσταση, όταν επικαλείται το στρατό να αναλάβει την εξουσία για να επαναφέρει την «τάξη», όπως  την εννοεί βέβαια η  τάξη που νίκησε!    

        Δυο επετειακά τεύχη του HOT HISTORY DOC το πρώτο με τίτλο «Γαλλική Επανάσταση, η μήτρα της σύγχρονης πολιτικής σκέψης» της 8^ης Ιουλίου 2018, και το δεύτερο «Το επαναστατικό ρήγμα στην ευρωπαϊκή κοινωνία» της 14^ης Ιουλίου 2019 φωτίζουν το μέγα γεγονός της επανάστασης. Δίνουν μια γενικότερη εικόνα για την εξέλιξη των γεγονότων, προβάλλουν τις ταξικές συγκρούσεις όχι μόνο ευγενών-αστών-κατώτερων λαϊκών στρωμάτων(αβράκωτων) αλλά και τη διάσπαση των αστών σε Γιρονδίνους  και Ορεινούς και τις αλληλοδιαδεχόμενες συμμαχίες που προέκυψαν μεταξύ όλων αυτών. Επίσης τονίζουν το ρόλο που έπαιξαν στην επανάσταση οι εχθροί της: πρώτα ο βασιλιάς με την αδιαλλαξία του για μεταρρυθμίσεις και με την απόπειρα φυγής του ιδίου και της οικογένειας του στο εξωτερικό, που στην πράξη σήμαινε ότι δεν δεχόταν τη Συνταγματική Μοναρχία που είχε ψηφίσει η Γαλλική Εθνοσυνέλευση! Έπειτα οι εξωτερικοί εχθροί της η Αυστρία και η Πρωσία που τους κάλεσε ο βασιλιάς να καταπνίξουν την επανάσταση με τον στρατό τους και η Αγγλία αργότερα, και τρίτον οι εσωτερικοί εχθροί της οι φιλομοναρχικοί που οργάνωσαν εξεγέρσεις (αντεπανάσταση). Ακόμα παρουσιάζουν  τους πρωταγωνιστές-ηγέτες της επανάστασης καθώς και τους σημαντικότερους ιστορικούς που έγραψαν για αυτήν και τη σημασία της από το 18^ο αιώνα ως σήμερα.

             Οι πρώτοι ιστορικοί της επανάστασης, ο Γάλλος Ολάρ και ο Άγγλος Μπεργκ, εξιστορούν τα γεγονότα εστιάζοντας στη σύγκρουση με την παράδοση, ο δε Μισ(ε)λέ λίγο αργότερα προβάλλει τα πάθη, το μεγαλείο, τις προδοσίες και ηρωϊκές πράξεις των πρωταγωνιστών της κι όχι μόνο. Ο μεγάλος όμως ιστορικός της επανάστασης θεωρείται ο Ζορζ Λεφέμπρ, που το 1930 γράφει το έργο «Γαλλική Επανάσταση» ακολουθώντας τις αρχές της σχολής των  Annales, η οποία  γράφει histoire totale, εντάσσοντας τα γεγονότα στο ευρύτερο ιστορικό και κοινωνικό πλαίσιο που ανήκουν και δείχνοντας  την αλληλεπίδραση που ασκούν σε αυτά διάφοροι παράγοντες,  οικονομικοί, πολιτικοί, γεωγραφικοί, ψυχολογικοί, κοινωνιολογικοί. Προς τα τέλη του 20^ου αιώνα, όταν πέφτουν τα καθεστώτα του υπαρκτού σοσιαλισμού, εμφανίζονται τα λεγόμενα αναθεωρητικά ρεύματα στη μελέτη της ιστορίας, επειδή αναθεωρούν το ιστορικό γίγνεσθαι σύμφωνα με το πνεύμα του μετα-μοντερνισμού. Παρουσιάζουν τη δική τους "αλήθεια" για τα ιστορικά γεγονότα υποβαθμίζοντας ή προβάλλοντας διάφορα ιστορικά στοιχεία για να φανερώνουν έτσι τη μετα-αλήθεια των γεγονότων, που περισσότερο προκαλούν και λιγότερο ερμηνεύουν ορθολογικά. Στα διακόσια λοιπόν χρόνια από την έναρξη της Γαλλικής επανάστασης ακούσθηκε και η άποψη από αντιδραστικούς κύκλους, ότι  η Γαλλική Επανάσταση καλύτερα να μην είχε γίνει!

     Τελευταία κάποιοι ιστορικοί προσπαθούν να προβάλλουν την παγκόσμια σημασία  της επανάστασης εστιάζοντας στις ιδεολογίες που αναδύθηκαν από αυτήν και που έχουν διαδοθεί σε όλον τον πλανήτη. Ο Βαλλερστάϊν, επικεφαλής του Ινστιτούτου των Annales στην Νέα Υόρκη και συγγραφέας της «Παγκόσμιας Ιστορίας του καπιταλισμού», πιστεύει ότι τρεις ιδεολογίες γεννήθηκαν από αυτήν: πρώτον ο συντηρητισμός δηλαδή η απάντηση όσων αρνούνται τη Γαλλική Επανάσταση και τις αξίες της, δεύτερον  ο φιλελευθερισμός που έγινε κυρίαρχη, ηγεμονεύουσα ιδεολογία από το 1848 –έτος που ηττήθηκε η Γαλλική Κομμούνα- ως το 1968 –έτος που σημειώθηκε η παγκόσμια επανάσταση (αμφισβήτησης του φιλελευθερισμού), όπως λέει,  και τρίτον ο ριζοσπατισμός που εκφράζει η Αριστερά, όταν  αντελήφθη ότι αυτά που εκφράζει ο αστικός φιλελευθερισμός δεν αφορούν αυτούς που δεν κατέχουν περιουσία.

Ακόμα οι  ιστορικοί της λεγόμενης  ρεαλιστικής σχολής των δημοσίων σχέσεων με σπουδαιότερους τον Έντουαρ Καρ και τον Άρνο Μάγερ μελετούν την αντίθετη πλευρά της επανάστασης δηλαδή  την αντεπανάσταση των αντιδραστικών δυνάμεων και βλέπουν μια συνέχεια της  ως τις μέρες μας, κομμάτι της οποίας είναι και ο φασισμός που αναδύεται όταν το πολιτικό πλαίσιο του καπιταλισμού βρίσκεται σε κρίση και αδιέξοδο.  Έχοντας υπόψη όλα αυτά  κάποιοι ισχυρίζονται ότι η Γαλλική επανάσταση δεν ήταν μια αλλά πολλές ή ότι αυτή δεν έχει τελειώσει ακόμα και ότι είναι μια διαρκής επανάσταση!

 Η ΕΞΕΛΙΞΗ ΤΩΝ ΓΕΓΟΝΟΤΩΝ ΤΗΣ ΓΑΛΛΙΚΗΣ ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗΣ

       Η πρώτη περίοδος της Γαλλικής επανάστασης (Μάης 1789- Σεπτέμβριος 1792) σημαδεύεται από τη νίκη των αστών για αυτό χαρακτηρίζεται ως αστική επανάσταση. 

 Αρχίζει με τη σύγκληση των αντιπροσώπων των τριών Γενικών τάξεων (ευγενών, κλήρου, Τρίτη τάξη) από το βασιλιά Λουδοβίκο ΙΣΤ!  στις Βερσαλλίες για να αποφασίσουν   για το θέμα της φορολόγησης τους λόγω της οικονομικής κρίσης και της επικείμενης χρεοκοπίας του κράτους. Τελειώνει δε με την καρατόμηση του βασιλιά Λουδοβίκου ΙΣΤ! στη λαιμητόμο και την κατάργηση της μοναρχίας. Πώς όμως από τη σύγκληση των τριών τάξεων φθάσανε οι Γάλλοι στην εκτέλεση του βασιλιά τους;

Οι αντιπρόσωποι της Τρίτης τάξης που στην πλειονότητα της περιελάμβανε τους μεγαλοαστούς (τραπεζίτες, επιχειρηματίες) και μεσοαστούς (δικηγόρους, εμπόρους) αρνήθηκε να επωμιστεί μόνο αυτή τα υπέρογκα βάρη των φόρων, όπως έκανε μέχρι τότε. Έτσι οι αντιπρόσωποι της αποχωρούν από τη Συνέλευση, κλείνονται στην αίθουσα του σφαιριστηρίου του παλατιού και ανακηρύσσουν  τους εαυτούς τους σε Εθνική Συνέλευση των Γάλλων. Η τάξη των ευγενών διασπάται, και θέλοντας ένα μέρος της να περιορίσει την απόλυτη εξουσία της μοναρχίας για να αναδειχτεί η ίδια, συμμαχεί με την αστική τάξη, και το ίδιο πράττει και η πλειονότητα του κλήρου. Όλοι μαζί προσχωρούν στην Εθνοσυνέλευση κι ορκίζονται να μη διαλυθούν προτού δώσουν Σύνταγμα. Ο βασιλιάς όμως αρνείται κάθε μεταρρύθμιση.

          Κι ενώ οι συζητήσεις στις Βερσαλλίες βρισκόντουσαν σε αδιέξοδο, ο λαός του Παρισιού οργισμένος από τη φτώχεια, την ανεργία, την αύξηση των τιμών των τροφίμων ακόμα και του ψωμιού κι απογοητευμένος χρόνια τώρα που δεν δινόταν λύση στα προβλήματα του, αρπάζει  όπλα από τα στρατιωτικά φυλάκια και τις αποθήκες του στρατού, κατεβαίνει στους δρόμους και καταλαμβάνει το φρούριο-φυλακή της Βαστίλης, σύμβολο του καταπιεστικού βασιλικού καθεστώτος. Η άλωση της Βαστίλης   στις 14 Ιουλίου 1789 σηματοδοτεί τυπικά την έναρξη της Γαλλικής επανάστασης αλλά και την είσοδο των κατώτερων λαϊκών στρωμάτων, των μαζών, των ονομαζόμενων αβράκωτων στο προσκήνιο της ιστορίας!  Οι αβράκωτοι ονομάστηκαν έτσι σκωπτικά  γιατί φορούσαν παντελόνια κι όχι βράκες (sans culottes) μέχρι το γόνατο, όπως φορούσαν οι αριστοκράτες. Τότε άρχισαν να οργανώνονται πολιτικές λέσχες με κυριότερες την λέσχη των Ιακωβίνων και τη λέσχη των Κορντελιέ, που μαζί με την Κομμούνα (Δημοτική Αρχή του Παρισιού) αποτελούν τα συλλογικά όργανα των εξεγερμένων. Τελικά ο βασιλιάς αναγκάζεται να αναγνωρίσει την Εθνοσυνέλευση των Γάλλων και μάλιστα ως Συντακτική που θα δώσει Σύνταγμα και αυτή προχωρά αμέσως στην κατάργηση των προνομίων των ευγενών και στην ψήφιση της Διακήρυξης  των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου και του Πολίτη! Μετά από δυο χρόνια επιτέλους, το 1791, ψηφίζεται  το πρώτο Σύνταγμα της Γαλλίας και το πολίτευμα μετατρέπεται σε Συνταγματική Μοναρχία.   

          Στη συνέχεια προκηρύσσονται  εκλογές το Σεπτέμβρη του 1791 και στη νέα εθνοσυνέλευση, την ονομαζόμενη Νομοθετική κυριαρχούν οι απόψεις των ενωμένων αστών, (Γιρονδίνων-Ιακωβίνων) που ψηφίζουν νέους νόμους σύμφωνα με το πνεύμα του Διαφωτισμού. Θεσπίζονται η καθολική ψηφοφορία για τους άνδρες κι όχι η με πληρωμή απόκτηση δικαιώματος ψήφου, η δήμευση -χάρη του κοινού συμφέροντος- των περιουσιών των ευγενών (εμιγκρέδων) που είχαν καταφύγει στο εξωτερικό, ο χωρισμός κράτους - εκκλησίας και άλλα. Ο βασιλιάς  όμως αποπειράται να φύγει στο εξωτερικό, γεγονός που αποδεικνύει  ότι δεν αποδέχεται την αλλαγή του πολιτεύματος σε συνταγματική μοναρχία. Συλλαμβάνεται και φυλακίζεται.  Προηγουμένως όμως είχε προσπαθήσει  να εξάγει το φόβο της  επανάστασης σε άλλες ευρωπαϊκές μοναρχίες για να τις αναγκάσει να επέμβουν υπέρ του.  Ο αυστριακός και  ο πρωσικός στρατός ανταποκρίνονται και επιτίθενται στη Γαλλία. Οι Γάλλοι πατριώτες τρέχουν να αντιμετωπίσουν τους εχθρούς τραγουδώντας ένα ενθουσιώδες εμβατήριο, τη Μασσαλιώτιδα, που έγινε αργότερα ο εθνικός ύμνος των Γάλλων. Στο Παρίσι τώρα αρχίζουν να μιλούν για το διπλό πρόσωπο του βασιλιά, κι ακούγονται οι λέξεις προδότης και δημοκρατία (αβασίλευτο πολίτευμα). Η αστική τάξη όμως διχάζεται για την προτεραιότητα του πολέμου με τους εξωτερικούς ή με τους εσωτερικούς εχθρούς της επανάστασης, με τη στάση τους απέναντι στο βασιλιά και με τη στάση τους να δεχτούν ή όχι  αιτήματα των αβράκωτων που ζητούσαν όχι μόνο πολιτικά αλλά και κοινωνικά δικαιώματα!

Ο Σεπτέμβρης του 1792 αποτελεί ορόσημο για την επανάσταση.

1.      Ο επαναστατικός στρατός νικά την Πρωσία στη μάχη στο Βαλμύ και σώζει την επανάσταση προσωρινά.

2.      Η μοναρχία καταργείται και ανακηρύσσεται Δημοκρατία, η ονομαζόμενη Πρώτη Γαλλική Δημοκρατία και αλλάζουν τη χρονολόγηση των ετών μετρώντας ως αρχή της το έτος Ι της Δημοκρατίας.

3.      Γίνονται εκλογές, εκλέγεται νέα Εθνοσυνέλευση, η περίφημη Συμβατική, στην οποία συμμετέχουν και πολλοί μικροαστοί ριζοσπάστες.

          Η δεύτερη περίοδος της Γαλλικής επανάστασης (Σεπτ. 1792–Ιούλιος 1794)
χαρακτηρίζεται ως ριζοσπαστική και είναι η πιο ταραχώδης και η πιο ενδιαφέρουσα, αφότου η αστική τάξη διασπάστηκε. Κι αν τα γεγονότα της πρώτης περιόδου ήταν αναμενόμενα κι αποδεκτά, αυτά που συνέβησαν στη δεύτερη περίοδο  δεν τα περίμενε κανείς, διέσπασαν την επαναστατική ηγεσία  και σημάδεψαν την πολιτική σκέψη  εισάγοντας νέες ιδέες που συζητιούνται μέχρι σήμερα. Ο σκηνοθέτης Βάιντα στην ταινία "Υπόθεση Δαντόν" - που την παρουσιάζω παρακάτω - αποδίδει ωραιότατα την ταραχώδη αυτή περίοδο!

 Η διάσπαση της αστικής τάξης επισημοποιείται και έτσι η Συμβατική Εθνοσυνέλευση, όπως ονομάζεται τώρα, αποτελείται από τους Γιροδίνους που κάθονται στη δεξιά πτέρυγα της Βουλής, κι από τους Ιακωβίνους και τους Κορντελιέ, που ονομάζονται μαζί Ορεινοί, γιατί κάθονται στα ψηλά έδρανα της αριστερής πτέρυγας,  της Βουλής, ενώ  στα μεσαία έδρανα κάθονται οι Πεδινοί που υποστηρίζουν πότε τους μεν πότε τους δε. Οι όροι "δεξιοί" και "αριστεροί" έκτοτε επικράτησαν στην πολιτική ορολογία. Η Συμβατική είχε να λύσει ακανθώδη ζητήματα, οι λύσεις των οποίων δεν βρίσκουν όλους σύμφωνους: Πρώτο, τη θανάτωση ή όχι του βασιλιά, με δίκη ή χωρίς δίκη. Μετά από πολλές αγορεύσεις πλειοψήφησε η άποψη του νεαρού βουλευτή Σαιν Ζυστ ότι «του αξίζει να θανατωθεί και μάλιστα χωρίς δίκη, γιατί απλά είναι βασιλιάς, και σε μια επανάσταση ή αυτός έχει δίκιο ή η επανάσταση»! Έτσι ο βασιλιάς Λουδοβίκος ΙΣΤ! αποκεφαλίζεται στη λαιμητόμο σαν κοινός θνητός, χωρίς να δικαστεί, ενώ οι Γιρονδίνοι διαφωνούν!

Δεύτερο, η Συμβατική είχε να αποφασίσει για τις διατιμήσεις τροφίμων και προϊόντων, διότι από τις αρχές του 1793 ο πληθωρισμός είχε εξανεμίσει μεροκάματα και μισθούς, τα τρόφιμα είχαν εξαφανισθεί και το φάσμα της πείνας είχε απλωθεί παντού. Ακόμα έπρεπε να αποφασίσει το εύρος των μεταρρυθμίσεων που αφορούσαν την ιδιοκτησία, και για όλα αυτά υπήρχε διαφωνία μεταξύ Γιρονδίνων-Ορεινών δηλαδή Δεξιών-Αριστερών. Επίσης  ο πόλεμος με τα συνασπισμένα κράτη εναντίον της επανάστασης, στα οποία συμμετέχει τώρα ενεργά και η Αγγλία, καθώς και οι εξεγέρσεις φιλομοναρχικών σε πολλές επαρχίες της Γαλλίας δημιουργούσαν ένα εκρηκτικό κλίμα που απειλούσε τη νεοαποκτηθείσα Δημοκρατία.

Τότε η πλειοψηφία της Συμβατικής στρέφεται στους Ορεινούς για τη σωτηρία της επανάστασης, η οποία προτείνει έκτακτα μέτρα και δημιουργεί την Επιτροπή Κοινής Σωτηρίας (κυβέρνηση), την Επιτροπή Γενικής Ασφάλειας (Αστυνομία) και τα Επαναστατικά Δικαστήρια.  Η ρήξη της αστικής τάξης σε Γιρονδίνους και Ορεινούς είναι πια οριστική!  Η αρχική διαφωνία Γιρονδίνων και Ορεινών για το ποια στάση θα κρατήσουν απέναντι στους Αβράκωτους, διασπά αμετάκλητα την αστική τάξη, αφού οι Ορεινοί δέχονται τη συμμαχία με τους Αβράκωτους για να έχουν την υποστήριξη τους στα έκτακτα μέτρα που θα πάρουν. Τα πολιτικά πάθη ανάβουν κι ο Μαρά, ένας από τους ηγέτες τους δολοφονείται μέσα στο μπάνιο του από τη Σαρλότ Κορντιέ, οπαδό των Γιρονδίνων!

Η Επαναστατική Κυβέρνηση που συγκροτείται στις 4 Δεκέμβρη 1793 με πρόεδρο το Ροβεσπιέρο σώζει την επανάσταση νικώντας την Αυστρία, διώχνοντας τους Άγγλους  από την Τουλόν και καταπνίγοντας την αντεπανάσταση στην Βανδέα. Στο εσωτερικό όμως της χώρας επιβάλλεται Τρομοκρατία! Τα επαναστατικά δικαστήρια δικάζουν με συνοπτικές διαδικασίες και στέλνουν στη λαιμητόμο τους εχθρούς της επανάστασης αλλά κι όσους υποπτεύονται για την αντεπαναστατική δράση τους! Μεταξύ αυτών ο Δαντόν, ένας από τους κυριότερους ηγέτες της επανάστασης που πρωτοστάτησε στην κατάργηση της βασιλείας, πρόεδρος της εκτελεστικής εξουσίας στην εποχή της Νομοθετικής και εισηγητής της Επιτροπής Κοινής Σωτηρίας. Στην περιβόητη Δίκη του και στα αδιέξοδα της Επανάστασης αναφέρεται η κινηματογραφική ταινία που επισυνάπτω στην ανάρτηση μου!   Επίσης συλλαμβάνονται και δικάζονται  κι άλλοι επαναστάτες: ο Ντεμουλέν, εκδότης εφημερίδων, κι ο Εμπέρ που είχε μεγάλη απήχηση στις μάζες με το λαϊκισμό του, όλοι πρώην μέλη της λέσχης των Ιακωβίνων και συναγωνιστές του Ροβεσπιέρου! Στην προσπάθεια του Ροβεσπιέρου και των οπαδών του, ιδίως του Σαιν Ζυστ, να θεμελιώσουν μια νέα Δημοκρατία στηριζόμενη στον Ορθό Λόγο, καταργείται η χριστιανική θρησκεία και εισάγεται η λατρεία του Ανωτάτου Όντος, αλλάζουν το ημερολόγιο και τα ονόματα των μηνών π.χ σε Θερμιδόρ (από 20/7-18/8), Μπρυμαίρ (22/10 - 21/11) κλπ.

Οι απόλυτες ιδέες και πρακτικές του Ροβεσπιέρου τρομάζουν τον κόσμο, οι εχθροί του πληθαίνουν, οι Αβράκωτοι αποσύρουν την εμπιστοσύνη στο πρόσωπο του και η Συμβατική ψηφίζει τη σύλληψη του ίδιου του Ροβεσπιέρου ( ! ) στις 9 Θερμιδόρ του έτους ΙΙ της Επανάστασης (27 Ιουλίου 1794). Την επόμενη μέρα ο Ροβεσπιέρος, ο Σαιν Ζυστ, ο Κουτόν και άλλοι οπαδοί τους οδηγούνται στη λαιμητόμο! Στη συνέχεια εξαπολύεται η ονομαζόμενη Λευκή Τρομοκρατία από τους λεγόμενους Θερμιδοριανούς με διώξεις κατά των ριζοσπαστών μέχρι τον Οκτώβρη του 1975. Μπροστά στο πολιτικό χάος και στον κίνδυνο να χαθεί η επανάσταση,  την εκτελεστική εξουσία αναλαμβάνει ένα πενταμελές Διευθυντήριο που κυβερνά τη Γαλλία για τα επόμενα 4 χρόνια.

      Στο σχολικό βιβλίο της Γ! Λυκείου, έκδοση 2002, σ.215 αναφέρεται συγκεκριμένα ότι ο θάνατος του Ροβεσπιέρου συμβολίζει την αντίδραση της αστικής τάξης στις ριζοσπαστικές λύσεις. Αφού αυτή εξασφάλισε χάρη στο Ροβεσπιέρο την επιβίωση της επανάστασης, (που νίκησε Αυστριακούς, Άγγλους και αντεπαναστάτες στη μάχη Βανδέας) τώρα η αστική τάξη επεδίωκε μακριά από τις πιέσεις των «ξεβράκωτων» που ζητούσαν περισσότερα, να χαρεί τη νίκη της μέσα στα πλαίσια του φιλελευθερισμού που η ίδια είχε χαράξει (από την εποχή της Συντακτικής και της Νομοθετικής Εθνοσυνέλευσης, θα πρόσθετα εγώ).

          Η Τρίτη περίοδος της Επανάστασης: το Διευθυντήριο (Οκτ. 1795-Νοέμβ.1799)

Η άσχημη οικονομική κατάσταση του λαού συνεχίζεται και επί εποχής Διευθυντηρίου, ενώ εξεγέρσεις φιλοβασιλικών και η τελευταία εξέγερση των Ιακωβίνων με τον Γράκχο Μπαμπέφ που ηγείτο στο «Κίνημα των οπαδών της ισότητας», που χαρακτηρίστηκε ως το πρώτο κομμουνιστικό κίνημα στη Γαλλία,  καταπνίγηκαν. Το Διευθυντήριο διευθέτησε το ζήτημα των εθνικών γαιών ευνοώντας βέβαια την  αστική τάξη. Γενικά το Διευθυντήριο δεν μπόρεσε να λύσει τα προβλήματα, ήταν διεφθαρμένο, ακύρωνε αποτελέσματα εκλογών, όταν δεν εξυπηρετούσαν τους σκοπούς του, απαξίωνε τους αντιπροσωπευτικούς θεσμούς,  γεγονότα που το έκαναν αντιδημοφιλές και έτσι μεγάλη μερίδα του πληθυσμού στράφηκε προς τους στρατιωτικούς, οι οποίοι έφερναν στη Γαλλία νίκες, λάφυρα και ελπίδες κατακτώντας το Βέλγιο, τη Βενετία, την Ιταλία, τα Ιόνια νησιά στην Ελλάδα! 

 Έτσι με την ενθάρρυνση του ίδιου του ανίκανου Διευθυντηρίου, ο Ναπολέων Βοναπάρτης που είχε διακριθεί ως στρατηγός της Επανάστασης και ήταν αγαπητός στο λαό οργανώνει πραξικόπημα στις 18 Μπρυμαίρ του 1799 (9 Νοεμβρίου) καταργεί το Διευθυντήριο και ανακηρύσσεται πρώτος Ύπατος της Γαλλίας αναλαμβάνοντας την πολιτική εξουσία (1799-1804) και στη συνέχεια στέφεται αυτοκράτορας (1804-1815)! Έτσι τελείωσε η Γαλλική Επανάσταση, αν και κάποιοι εντάσσουν την περίοδο Υπατείας του Ναπολέοντα στην Επανάσταση, διότι τότε υλοποίησε τις αστικές μεταρρυθμίσεις της Επανάστασης στο Γαλλικό κράτος και διέδωσε με το Γαλλικό εθνικό  στρατό που δημιούργησε -κι όχι πια μισθοφορικό- τις ιδέες της Επανάστασης από όπου πέρασε! Τυπικά η Πρώτη Γαλλική Δημοκρατία τελείωσε με τη στέψη του Ναπολέοντα ως αυτοκράτορα το 1804, οπότε αρχίζει η περίοδος της Πρώτης Γαλλικής Αυτοκρατορίας (1804-1815). Χαρακτηριστικό όμως είναι ότι και μετά το σίφουνα της επανάστασης που ανέτρεψε τα πάντα στη Γαλλία, οι εναλλαγές των καθεστώτων συνεχίζονται σε όλο τον 19^ο αιώνα και κάνουν τη γαλλική ιστορία πολύ ενδιαφέρουσα!

  

         Κλείνοντας την παρουσίαση αυτή, παραλείπω το μικρό λεξιλόγιο που αναφέρεται σε όρους και πρόσωπα της Γαλλικής Επανάστασης, επειδή αρκετά από αυτά έχουν ήδη αναφερθεί. Αξίζει όμως συνοπτικά να σταθούμε στο διαχρονικό έργο της επανάστασης, αυτό που δικαιολογεί τους τίτλους των προαναφερθέντων περιοδικών-αφιερωμάτων «Γαλλική Επανάσταση, η μήτρα του σύγχρονου κόσμου» και «το επαναστατικό ρήγμα στην ευρωπαϊκή ιστορία».

 Η Γαλλική επανάσταση έφερε στην επιφάνεια νέες αντιλήψεις και πρακτικές για την οργάνωση όχι μόνο της  πολιτικής αλλά και κοινωνικής ζωής. Αναφέρονται τα βασικότερα:

- Η εξουσία πηγάζει από το λαό για το λαό και  μέσα από την καθολική ψηφοφορία των πολιτών  εκλέγεται η κυβέρνηση του. 

- Ο λαός εκφράζεται επίσης συλλογικά μέσα από τη δημιουργία των πολιτικών λεσχών, οι οποίες αποτέλεσαν τον πρόδρομο των πολιτικών κομμάτων.

- Εμφανίζεται ο Τύπος ως εκφραστής των αντιλήψεων των κοινωνικών τάξεων και παίζει σημαντικότατο ρόλο στη διαμόρφωση της κοινής γνώμης. 

- Εμφανίζεται η έννοια της πατρίδας που ταυτίζεται με το έθνος  και το δικό του εθνικό κράτος 

-  Ο στρατός παύει να είναι μισθοφορικός και γίνεται εθνικός που πολεμά για την πατρίδα του

- Το σημαντικότερο όμως είναι η εμφάνιση των μαζών, οι οποίες καθοδηγούμενες ή όχι συμμετέχουν στην εξέλιξη της  ιστορίας και δεν περιορίζονται στα πολιτικά μόνο αιτήματα αλλά θέτουν και αιτήματα κοινωνικής ισότητας και δικαιοσύνης για όλους τους ανθρώπους ανεξαρτήτως καταγωγής, φύλου, θρησκείας, πεποιθήσεων!  

- Τα αιτήματα όμως της κοινωνικής ισότητας τελικά έφεραν ένα νέο επαναστατικό ρήγμα, στις ευρωπαϊκές κοινωνίες, αυτό του σοσιαλισμού. Ένα νέο κοινωνικοοικονομικό σύστημα αρχίζει δειλά να εμφανίζεται από την εποχή της Γαλλικής Επανάστασης στον ορίζοντα της ανθρωπότητας  που αμφισβητεί  την αστική ιδεολογία και τον καπιταλισμό και που η αναμεταξύ τους πάλη συνεχίστηκε κατά τον 19ο και 20ο αιώνα και κρατεί ως τα σήμερα!           

  

 ΚΙΝΗΜΑΤΟΓΡΑΦΙΚΗ ΤΑΙΝΙΑ  "ΥΠΟΘΕΣΗ ΔΑΝΤΟΝ"  

Η ταινία που με συνεπήρε γιατί απαντούσε σε απορίες μου σχετικά με τη θυελλώδη δεύτερη περίοδο της επανάστασης, όταν αυτή άρχισε να διολισθαίνει προς την Τρομοκρατία! Γυρισμένη το 1983, από τον σπουδαίο Πολωνό σκηνοθέτη Αντρέι Βάιντα με πρωταγωνιστή τον Ζεράρ Ντεπαρντιέ βασισμένο πάνω στο ομώνυμο θεατρικό έργο της Πολωνής συγγραφέως Στανισλάβας Πρζιμπισέφσκα,  παρουσίαζε  τη σύγκρουση Δαντόν Ροβεσπιέρου και εμβάθυνε στα αδιέξοδα που είχε φθάσει η Επανάσταση!

Ο σκηνοθέτης Αντρέι  Βάιντα  ευαισθητοποιημένος απ΄ όσα είχαν συμβεί στην πατρίδα του το 1982, --όπου το  κομμουνιστικό  καθεστώς  του στρατηγού Γιαρουζέλσκι  είχε φυλακίσει  στελέχη του  επαναστατημένου εργατικού συνδικάτου   «Αλληλεγγύη» και απειλούσε με θανάτωση τον αρχηγό της  τον Λέχ Βαλέσα —γυρίζει την ταινία αυτή, διότι, αν και  οι εποχές αλλάζουν, τα ερωτήματα  που  αφορούν τις επαναστάσεις παραμένουν τα ίδια. 

             «Οι επαναστάσεις τρώνε τα παιδιά τους σαν τον Κρόνο», αναφωνεί ο Δαντόν, όταν βλέπει ότι οδηγείται στη λαιμητόμο!  Σε κάθε επανάσταση  καθώς αυτή εξελίσσεται εύλογα αναφύονται διάφορα  ερωτήματα που ζητούν απαντήσεις , που είναι δύσκολο να δοθούν αλλά  καθορίζουν την έκβαση της επανάστασης και τη στάση των συμμετεχόντων σε αυτή, όπως:  Ποια είναι τα όρια της επανάστασης, στα οποία αυτή  μπορεί  να φθάσει; Κατά πόσο  δηλαδή μπορεί να  υλοποιήσει  και να εφαρμόσει τα  ιδανικά για τα οποία αγωνίζεται;  Επιτρέπονται οι συμβιβασμοί  σε μια επανάσταση; Πότε και από ποιούς, χωρίς οι συμβιβασμένοι να κινδυνεύουν να χαρακτηριστούν προδότες;  Ποιος ο ρόλος του λαού; Και πότε αυτός μετατρέπεται σε όχλο; Πώς ο υπήκοος μετατρέπεται σε πολίτη; Ποιος και πότε μπορεί να προστατεύσει  το άτομο και τα δικαιώματα του;  Ερωτήματα που επαναλαμβάνονται σε κάθε επανάσταση ...  μέχρι που ο νικητής γράφει την επίσημη ιστορία δίνοντας τις δικές του αλήθειες κι απαντήσεις. Εκφράζουν  όμως έτσι όλη την αλήθεια;

 Η κινηματογραφική ταινία " Υπόθεση Δαντόν" εστιάζει στην στημένη Δίκη που ο Ροβεσπιέρος και η ομάδα του οργάνωσαν  για να απαλλαγούν από  τον Δαντόν τον Απρίλη του 1794, με αποτέλεσμα την καταδίκη του και τελικά στην καρατόμηση του στη λαιμητόμο! 

 Πώς έφθασαν όμως ως εδώ τα πράγματα, τη στιγμή που η Γαλλική Επανάσταση  είχε πετύχει τόσες  κατακτήσεις , όπως κατάργηση της Μοναρχίας, απόκτηση Συντάγματος , Διακήρυξη Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων; Πως οι δυο πρώην συναγωνιστές βρέθηκαν τώρα αντιμέτωποι; Φαίνεται ότι η Επανάσταση περνούσε τώρα στην πιο κρίσιμη φάση της θέλοντας να εφαρμόσει το πολίτευμα για το οποίο αγωνιζόταν: τη Δημοκρατία  για πρώτη φορά στην ιστορία της Γαλλίας και του νεωτερικών χρόνων! Και το κοινωνικοοικονομικό περιβάλλον ήταν τόσο δυσμενές  για αυτήν, αφού βαλλόταν από παντού από εχθρούς εξωτερικούς και εσωτερικούς  και οι στόχοι τόσο υψηλοί και ασαφείς ταυτόχρονα!  Η Αυστρία, Πρωσία, Αγγλία  την πολεμούσαν κρυφά και φανερά, οι φιλομοναρχικοί  Γάλλοι αντεπαναστατούσαν, η αστική τάξη δεν ήταν πια ενωμένη αλλά είχε διασπαστεί σε συντηρητικούς και σε  ριζοσπάστες ενώ η πολυπληθής κατώτερη τάξη  οι Αβράκωτοι διεκδικούσαν μερίδιο στην εξουσία συμμαχώντας στην αρχή με τους ριζοσπάστες και μετά εγκαταλείποντας τους. Συγχρόνως η έλλειψη τροφίμων, ο πληθωρισμός και οι μεταρρυθμίσεις που έπρεπε ν α γίνουν κι αφορούσαν το μέγα θέμα  της  ιδιοκτησίας γης  (ποιοί και πόση γη θα κατέχουν οι πολίτες ) έκαναν την κατάσταση εκρηκτική !  Και τότε εμφανίζεται η σύγκρουση Δαντόν- Ροβεσπιέρου!

            Η ταινία παρουσιάζει τις διαφορές στο χαρακτήρα, στην προσωπικότητα και στις ιδέες των δυο μεγάλων ανδρών της Γαλλικής Επανάστασης: Ο Δαντόν  με τον ανοικτό  χαρακτήρα, τη γενναιότητα  του  στις μάχες κατά της Αυστρίας, τους αγώνες του κατά της Μοναρχίας και την πετυχημένη προεδρία του στη Νομοθετική εθνοσυνέλευση της Πρώτης περιόδου είχε  αναδειχθεί σε σε λαϊκό ηγέτη της Επανάστασης!  Αντίθετα ο Ροβεσπιέρος μαχητικός αγωνιστής μεν αλλά απόλυτος κι άκαμπτος  στις ιδέες και στα ιδανικά του δεν μπορούσε να συναινέσει με τις πιο διαλλακτικές  προτάσεις του Δαντόν. Οι μαζικές εκτελέσεις βασιλοφρόνων  που ετοίμαζε ο Ροβεσπιέρος, η  λειτουργία της Επιτροπής Κοινής Σωτηρίας  που είχε ιδρύσει ο Δαντόν τον Απρίλη του 1793 κι άλλα έφεραν σε σύγκρουση τους δυο  πρώην  συναγωνιστές και τις ομάδες στις οποίες ηγούνταν ο καθένας. Από την ομάδα του Δαντόν ξεχωρίζει ο Καμίλ Ντεμουλέ γνωστός και δημοφιλής εκδότης εφημερίδας στο Παρίσι και στην ομάδα του Ροβεσπιέρου ο νεαρός και πολύ κυνικός Σαιν Ζυστ!

 Στη συνέχεια  αποκαλύπτεται  όλο το παρασκήνιο της  στημένης  Δίκης του Δαντόν. Όλοι αναγνώριζαν ότι επρόκειτο για Πολιτική δίκη όπου η απόδειξη της αλήθειας δεν είχε σημασία!  Αστήριχτες δικαιολογίες λοιπόν για την  απουσία  μαρτύρων, για την καταπάτηση του δικαιώματος του κατηγορούμενου  να απολογηθεί  αυτός και οι συγκατηγορούμενοι του,  εκμαίευση αποδείξεων για τη συνωμοσία τάχα που ο Δαντόν οργάνωνε κατά του καθεστώτος Ροβεσπιέρου. Εξαιρετικοί  οι διάλογοι μεταξύ δικαστών και Δαντόν και γενικότερα μεταξύ συγκατηγορούμενων,  που  αξίζουν να διδάσκονται στα σχολεία!                                                                                                              Δυστυχώς ελάχιστες φράσεις μπόρεσα να συγκρατήσω από την ταινία ! Δαντόν: "έχω την υποστήριξη του λαού, δεν φοβάμαι"  Ντεμουλέ "ο λαός εύκολα αλλάζει γνώμη" / Δαντόν " Ροβεσπιέρε, κυβερνάμε ανθρώπους όχι πλάσματα τέλεια που έχει πλάσει ο νους σου" /  Ντεμουλέ "έχω ανθρώπινα δικαιώματα, δεν μπορεί αυτοί να μου τα καταπατάνε" Συγκατηγορούμενος του "έχεις δικαιώματα, όσο καιρό μπορείς να τα προστατεύεις" . Ο διορατικός πολιτικός άνδρας Δαντόν οδηγούμενος στην λαιμητόμο αναφωνεί "μπορείς το θνητό μου σώμα να το σκοτώσεις αλλά το όνομα μου θα μείνει αθάνατο" και  λίγο πριν αποκεφαλιστεί  φωνάζει "Ροβεσπιέρο, μην έχεις ψευδαισθήσεις , θα ρθει και η δική σου σειρά σου σε λίγους μήνες που θα οδηγηθείς  στη λαιμητόμο" όπως κι έγινε, όταν οι θερμιδοριανοί (αστοί) έβαλαν τέλος στην Τρομοκρατία!   

              Εντύπωση προκαλεί επίσης και η συμπεριφορά του αδιάλλαχτου Ροβεσπιέρου που έβλεπε το αδιέξοδο της Επανάστασης και ην  απελπισία του για αυτό. Όταν τον ρώτησε η σύντροφος του για την έκβαση της  Δίκης απάντησε «Αν αθωωθεί ο Δαντόν, η επανάσταση θα αποτύχει» αλλά κι «Αν θανατωθεί πάλι θα αποτύχει»!  παρόλα αυτά όμως  αφέθηκε να οδηγηθούν τα πράγματα στα άκρα!  Ανήμπορος να διορθώσει την πορεία που είχε πάρει η επανάσταση αφήνεται να ακούει τις θριαμβολογίες  του νεαρού  Σαιντ Ζυστ  που χωρίς να εμβαθύνει χαίρεται για την καρατόμηση του Δαντόν. Μα κι ο επίλογος της ταινίας  με το μικρό ανεψιό του να απαγγέλλει στον άρρωστο και  καταπονημένο ψυχικά Ροβεσπιέρο  τα πρώτα θεμελιώδη ατομικά και πολιτικά άρθρα της Διακήρυξης των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου εκφράζει τη μεγάλη συνειδησιακή κρίση του ανθρώπου που συνέδεσε το όνομα του με την Τρομοκρατία!   Αναγνωρίζει ότι απόσταση μεγάλη  χωρίζει  την καταγραφή των Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων  στην αρχή της Επανάστασης  με τη σημερινή κατάσταση της  καταπάτησης τους και μάλιστα από τον ίδιο ! Και η αναγνώριση αυτή προσδίδει μια τραγικότητα στο πρόσωπο του Ροβεσπιέρου!

Ο σκηνοθέτης Αντρέι Βάιντα  έγραψε το δικό του  πολιτικό και φιλοσοφικό δοκίμιο για την Γαλλική Επανάσταση πλησιάζοντας με ανθρώπινη κατανόηση τους δυο βασικούς πρωταγωνιστές   της  πιο ταραχώδους κι ενδιαφέρουσας περιόδου της!  Τραγικό πρόσωπο ο Δαντόν διότι η Επανάσταση  στην οποία ηγήθηκε με τόλμη κι αξιοσύνη , τελικά τον κατασπάραξε κι ήταν μόλις 35 χρονών!                    Ο σκηνοθέτης όμως αντιμετωπίζει με συμπάθεια και το Ροβεσπιέρο, διότι παρόλα τα εγκλήματα του, στο τέλος συνειδητοποιεί το αδιέξοδο στο οποίο έχει περιπέσει ο ίδιος και η Επανάσταση κι αισθάνεται ενοχές για τις πράξεις του αυτές.                                                                                     Αυτός που δεν  πήρε το μάθημα του από τα παθήματα της Επανάστασης ήταν ο υπερφίαλος Σαιν Ζυστ, που νόμιζε ότι με το θάνατο του Δαντόν η πολιτική εξουσία θα περνούσε  στα χέρια του Ροβεσπιέρου και του ίδιου! Η λαιμητόμος όμως τον περίμενε κι αυτόν μαζί με τον Ροβεσπιέρο! και ήταν μόλις 27 ετών και ο Ροβεσπιέρος 36 χρονών! Από την τριανδρία Μαρά- Δαντόν- Ροβεσπιέρος  που είχε διακριθεί κατά την επανάσταση δεν επέζησε κανένας . "Η επανάσταση σαν τον Κρόνο τρώει τα παιδιά της"  μια φράση που η αλήθεια της επιβεβαιώνεται συχνά!                 

 Σημείωση:

Ποιος ηταν ακριβώς ο ρόλος των αβράκωτων;  Επηρέασαν την εξέλιξη της επανάστασης και την εμφάνιση της Τρομοκρατίας;  Κι αν ναι,  πώς; οι ίδιοι τι κέρδισαν με την επανάσταση;

Αυτές τις μέρες έτυχε να διαβάσω ένα απόσπασμα από το βιβλίο του Άγγλου ιστορικού Έρικ Χομπσμπάουμ  "Η εποχή των επαναστάσεων 1789-1848"  που αναφερόταν στο "Ο φόβος των μαζών"

κι εκεί  ανέλυε το κίνημα των αβράκωτων στη Γαλλική Επανάσταση.

Έγραφε λοιπόν για τα κατώτερα κοινωνικά στρώματα της υπαίθρου και των πόλεων (τεχνίτες, μικροεπαγγελματίες , ταβερνιάρηδες ...)  ότι μέρος αυτών είχε ενταχθεί στην κοινωνία αλλά και άλλοι φυτοζωούσαν με κλοπές κι επαιτείες. Αυτά τα στρώματα λοιπόν αποτέλεσαν " την ομάδα κρούσης δίνοντας τη δυναμική ώθηση στην Επανάσταση: βγαίνοντας στους δρόμους και διαδηλώνοντας, στήνοντας οδοφράγματα, πολεμώντας και αρκετοί συμμετέχοντας και στις πολιτικές λέσχες! Μπόλιασαν την Επανάσταση με ριζοσπαστικό περιεχόμενο και πρακτικές ενδεχομένως πέρα από αυτές που η ηγέτιδα τάξη των αστών επεδίωκε  ... και η δυναμική της ήταν τέτοια που την έκανε επικίνδυνη ακόμα και για τα φιλελεύθερα αστικά στρώματα. ... Όμως είχαν ένα ασαφές κι αντιφατικό κοινωνικό ιδεώδες που δεν μπορούσε να προσφέρει μια πραγματική εναλλακτική λύση. Επιζητούσαν τον πολιτικό και κοινωνικό εξισωτισμό όλων, την ελευθερία σκέψης, σέβονταν την μικρή ιδιοκτησία, εχθρεύονταν τους πλούσιους και  προ πάντων ήθελαν να υπάρχει δουλειά για όλους.  

Οι αβράκωτοι (sans culottes), όπως περιφρονητικά τους αποκαλούσαν διότι δεν φορούσαν βρακιά μέχρι το γόνατο, όπως τα ανώτερα στρώματα, την περίοδο της Συμβατικής συμμάχησαν με τους ριζοσπάστες  αστούς . Υποστήριξαν την Επιτροπή Κοινής Σωτηρίας , τον Δαντόν και τον Ροβεσπιέρο αλλά τον  Ιούλιο του 1794 απέσυραν την εμπιστοσύνη τους από το Ροβεσπιέρο ο οποίος έτσι έχασε την εξουσία και οδηγήθηκε στη λαιμητόμο!                                                                                                Αυτά τα λίγα αλλά ουσιαστικά κατά τη γνώμη μου για τους Αβράκωτους. 

ΚΟΙΛΙΩΜΕΝΟ Ζακύνθου: καμπαναριά, εκκλησιές και παραδοσιακά πέτρινα σπίτια

Η ανάρτηση αυτή αφιερώνεται στο αγαπημένο μου χωριό Κοιλιωμένο Ζακύνθου ως μια μικρή προσπάθεια  να αναδειχθούν τα παραδοσιακά κτίσματα της πολιτιστικής του κληρονομιάς .

      

Το Κοιλιωμένο κτισμένο αμφιθεατρικά μέσα σε πευκόφυτη περιοχή στα νοτιοδυτικά του νησιού, σε υψόμετρο 450 μέτρων, απέχει 16 χιλιόμετρα από την πόλη της Ζακύνθου. Το όνομα του Chilomeno αναγράφεται σε χάρτες του 16ου και 17ου αιώνα των χαρτογράφων Coronelli και Porcacchi. Το Κοιλιωμένο αποτέλεσε το κέντρο του δήμου Ναφθίων (1866 - 1912) μετά την Ένωση της Επτανήσου με το νεοσύστατο ελληνικό κράτος. Η ονομασία Κοιλιωμένο πιθανόν προέρχεται από το "στο κοίλο μένω" ή ακόμα και "στο κοίλω(μα) μένω", που παίρνοντας το πρόσφυμα " ι " για να προφέρεται εύκολα, τελικά έγινε Κοιλιωμένο, επειδή τα πρώτα σπίτια του χωριού κτίσθηκαν στην περιοχή που υπάρχει κοίλωμα, για να μη φαίνονται από μακριά λόγω του φόβου των Αλιτζερίνων πειρατών!
 Στο Κοιλιωμένο υπάρχει μεγάλη παράδοση κτιστάδων πέτρας γι αυτό τα περισσότερα σπίτια και οι μαντρότοιχοι είναι πέτρινα. Τα παραδοσιακά σπίτια όλα φέρουν κεραμοσκεπή κάτω από την οποία ξεχωρίζει το ονομαζόμενο βροντάλε<φροντάλε< front = μπροστά, μέτωπο (σπιτιού) που στέφει σαν δαντέλα το σπίτι  και διώχνει τα νερά της βροχής  μακριά από τους τοίχους. Μεγάλα αγκωνάρια στις τέσσερις γωνίες του σπιτιού και γύρω από τα παράθυρα, τοίχοι βάθους μισό μέτρο συμβάλλουν στη στατικότητα των ψηλοτάβανων αυτών προσεισμικών λαϊκών σπιτιών.  Αν κι ο σεισμός του 1953 επέφερε ζημιές στα κτήρια αυτά,  δυστυχώς το πέρασμα του χρόνου επέφερε περισσότερες, ώστε να εγκαταλειφθούν, να ερημώσουν τα περισσότερα και σιγά σιγά να γκρεμιστούν.
Σήμερα κάποια από αυτά διασώζονται  και συνυπάρχουν μαζί με τα μετασεισμικά σπίτια της αρωγής - που κτίσθηκαν με την (οικονομική και αρχιτεκτονική!) αρωγή του κράτους μετά το σεισμό του 1953. Χαρακτηριστικό των σπιτιών αυτών ήταν τα κόκκινα παράθυρα με γρίλιες, κόκκινη στέγη με κεραμίδια γαλλικού τύπου, κόκκινες εξώπορτες με ρόπτρον. Σήμερα ελάχιστα σώζονται, διότι τα περισσότερα ήταν δυο δωματίων ή τεσσάρων στην καλύτερη περίπτωση, οπότε αργότερα ενσωματώθηκαν στα καινούργια σπίτια που έκτισαν. Τις δεκαετίες της τουριστικής ανάπτυξης κτίσθηκαν πολλά νέα σπίτια αλλά λίγα από αυτά κρατούν κάποια παραδοσιακά στοιχεία. Έτσι η παλιά φυσιογνωμία του χωριού έχει μεν αλλοιωθεί αλλά μπορεί κάποιος να αναζητήσει αρχιτεκτονικά ενδιαφέροντα κτήρια στο χωριό!

 Τα παλιά παραδοσιακά σπίτια ήταν διώροφα, όπου ο πρώτος όροφος χρησίμευε ως κατοικία της τότε πολυμελούς πατριαρχικής οικογένειας ενώ το λεγόμενο κατώι (ισόγειο) ως αποθήκη και συχνά ως χώρος προστασίας των ζώων τους.         

Χαρακτηριστικό παράδειγμα παραδοσιακών σπιτιών είναι η σειρά των διώροφων σπιτιών με τα ψηλά παράθυρα που βρίσκονται πάνω στο κεντρικό δρόμο του χωριού καθώς κάποιος έρχεται από τη Λιθακιά. Οι κλειστές κοινωνίες της εποχής εκείνης έκτιζαν τα σπίτια τους χωρίς μπαλκόνια και οι αυλές των σπιτιών τους ήταν πάντα εσωτερικές για να αποφεύγουν οι ένοικοι τους τα αδιάκριτα μάτια των περαστικών. 

Αρκετά ακόμα παραδοσιακά σπίτια βρίσκονται διάσπαρτα μέσα στο χωριό με τις χαρακτηριστικές τοξοτές καμάρες τους που οδηγούσαν στην είσοδο του σπιτιού. Οι καμάρες αυτές είτε κτίζονταν κάτω από τη μικρή εξωτερική βεράντα του σπιτιού είτε μετά την εξώπορτα, η οποία άνοιγε σε μια μακρόστενη θολωτή είσοδος, το βόλτο όπως το λέγανε, το οποίο  οδηγούσε σε μικρή εσωτερική αυλή και στη συνέχεια στο σπίτι.   

 

         

Το πιο εντυπωσιακό κτίσμα του χωριού είναι το πυργοειδές  καμπαναρίο  της εκκλησίας του Αγίου Νικολάου που δεσπόζει στην κεντρική πλατεία του χωριού και αποτελεί το αναγνωρίσιμο σήμα κατατεθέν του Κοιλιωμένου. Είναι το πιο αξιοσημείωτο απ’ τα νεότερα πυργοειδή κωδωνοστάσια της Ζακύνθου, διότι συνδυάζει προηγμένη αρχιτεκτονική κατασκευαστική εμπειρία και περίτεχνη διακόσμηση.

Τα πυργοειδή καμπαναριά της Ζακύνθου αποτελούν δείγμα της επτανησιακής αρχιτεκτονικής που με το ύψος και την κομψότητα τους, καθώς ξεπροβάλλουν από μακριά, συμβάλλουν στην αισθητική του ζακυνθινού τοπίου. Αποτελούν αυτόνομα κτίσματα που ξεχωρίζουν από το ναό στον οποίο ανήκουν σε αντίθεση με άλλα καμπαναριά που είναι ενσωματωμένα με τον κύριο όγκο του ναού, όπως συμβαίνει σε άλλες περιοχές της ηπειρωτικής Ελλάδας. Έχουν ως πρότυπο αντίστοιχες αρχιτεκτονικές μορφές της Αναγεννησιακής Ιταλίας που μεταφέρονται στα Επτάνησα την εποχή της Βενετοκρατίας, αλλά οι Επτανήσιοι τα προσάρμοσαν στο περιβάλλον τους δίνοντας έτσι έργα πρωτότυπα κι όχι αντίγραφα. Τα έκτισαν σε μικρότερες διαστάσεις, τα τοποθέτησαν πιο ελεύθερα στο χώρο κι όχι ακριβώς δίπλα στο ναό, χώρισαν το κορμό του σε επάλληλους ορόφους και τα διακόσμησαν εξωτερικά  με πρωτοτυπία.

 

Τα καμπαναριά  που μοιάζουν με ψηλό περίκλειστο πύργο χωρίζονται καθ' ύψος σε τέσσερα μέρη:

α. στη βάση  πάνω στην οποία στηρίζεται ο κύριος όγκος του καμπαναριού

β. στο κύριο κορμό  που εσωτερικά περιέχει τη σκάλα

γ. στο τμήμα στο οποίο τοποθετούνται οι καμπάνες και το οποίο ξεχωρίζει με τον εξώστη-μπαλκόνι του

δ. Και στο τελευταίο τμήμα του, την ονομαζόμενη στέψη που σαν στέμμα το στολίζει.

Το καμπαναριό του Κοιλιωμένου ακολουθεί αυτή τη δομή των άλλων πυργοειδών καμπαναριών που είχαν κτιστεί νωρίτερα στο νησί, όπως της Παναγίας της Φανερωμένης (1644) το ωραιότερο όλων κατά γενική ομολογία, των Αγίων Πάντων (1693), της Παναγίας της Πικριδιώτισσας (1763), του Αγίου Διονυσίου (1851) στην πόλη της Ζακύνθου και της Αγίας Μαύρας (1802) στο Μαχαιράδο αλλά συγχρόνως διαφοροποιείται από αυτά προσφέροντας νέες τεχνικές στην κατασκευή του και νέες οπτικές στη διακόσμηση του.

Πιο συγκεκριμένα το καμπαναριό του Κοιλιωμένου κτίστηκε, όταν το χωριό ήταν πρωτεύουσα του δήμου Ναφθίων, και ο θεμέλιος λίθος του τοποθετήθηκε στις 26 Απριλίου 1893 -ημερομηνία που αναγράφεται σε σκαλοπάτι της εξωτερικής σκάλας του- από τον Κοιλιωμενιάτη λαϊκό κτίστη μαστρο-Αναστάση Μαρούδα ή Κόντο, και ξεχωρίζει από τα άλλα καμπαναριά στα εξής σημεία:

1. Έχει κτισθεί σχετικά μακριά από την εκκλησία του Αγίου Νικολάου κι όχι δίπλα στο ναό με τον οποίο αποτελεί βέβαια μια ενότητα.

2. Το σχήμα της βάσης του δεν καταλήγει σε κόλουρη πυραμίδα όπως συμβαίνει στα άλλα πυργοειδή καμπαναριά αλλά θυμίζει πιο πολύ σχήμα κύβου κι έτσι ο όγκος του καμπαναριού καθώς  υψώνεται είναι ενιαίος, μονοκόμματος, γεγονός που το κάνει να δείχνει βαρύ. Η επιλογή μη πυραμοειδούς βάσεως η οποία προσφέρει μεγάλη αντοχή στους σεισμούς, στο καμπαναριό του Κοιλιωμένου εξισορροπείται από την εσωτερική ελικοειδή σκάλα του, η οποία δένει όλο το κτήριο προσφέροντας του έτσι μεγάλη αντισεισμικότητα.

3. Η εσωτερική του σκάλα έχει το σχήμα έλικας, που καθώς ανεβαίνει προς τα πάνω θυμίζει συνεχόμενους κύκλους. Αντίθετα στα άλλα καμπαναριά οι εσωτερικές σκάλες τους αποτελούνται από τις γνωστές ευθύγραμμες σειρές σκαλοπατιών, οι οποίες αλλάζουν κατεύθυνση κάθε τόσο μέχρι να φτάσουν στο τμήμα με τις καμπάνες. Στο καμπαναριό όμως του Κοιλιωμένου τα σκαλοπάτια έχουν σχήμα σφήνας που καθώς κτίζονται στερεώνονται στην εσωτερική κυλινδρική επιφάνεια του τοίχου και δένουν μεταξύ τους σχηματίζοντας, χάρις σε ειδική διαμόρφωση, κεντρικό κυκλικό υποστύλωμα του οικοδομήματος. Όπως έχει σημειώσει ο Ζακυνθινός αρχιτέκτονας, καθηγητής στο ΕΜΠ Διονύσης Ζήβας στο βιβλίο του « Αρχιτεκτονική της Ζακύνθου» η κατασκευή αυτή δεν είναι μόνο τεχνικά αξιόλογη αλλά ασφαλώς έχει παίξει ρόλο και στην αντοχή του κωδωνοστασίου κατά των σεισμών.

4. στον κύριο κορμό του δημιουργούνται μεγάλοι φεγγίτες προφανώς για τον καλύτερο φωτισμό της εσωτερικής σκάλας σε αντίθεση με τους μικρούς φεγγίτες που συναντώνται σε άλλα καμπαναριά των Επτανήσων ή και την απουσία φεγγιτών σε κάποια άλλα. 

5. Οι καμπάνες του καμπαναριού τοποθετούνται ψηλά στο τρίτο-προτελευταίο τμήμα του και περικλείονται από τέσσερα διάτρητα τοιχώματα. Κάθε τοίχωμα αποτελείται από δυο τοξωτά ανοίγματα για να  διαχέονται παντού στον αέρα οι κωδωνοκρουσίες!

Όσον αφορά τη διακόσμηση του καμπαναριού αυτή υπάρχει στο προτελευταίο και στο τελευταίο τμήμα του κι είναι αξιοπρόσεκτη και περίτεχνη. 

α. Η διακόσμηση των τοιχωμάτων που εσωκλείουν τις καμπάνες, φέρει εξωτερικά ανάγλυφα κι όχι ολόγλυφα κιονόκρανα, έλικες και ψευδοπεσσούς σύμφωνα με τον κανόνα της υπερεπιθέσεως των ρυθμών, που ακολουθούσε ο νεοκλασσικισμός που επικρατούσε τότε ως ρεύμα στο νεοσύστατο ελληνικό βασίλειο. Με άλλα λόγια ο λαϊκός μάστορας επιλέγει στοιχεία από την αρχαιοελληνική παράδοση για να διακοσμήσει το καμπαναριό που κτίζει, γεγονός που κατά τη γνώμη μου, δείχνει το νέο πνεύμα που είχε φθάσει στα Επτάνησα μετά την Ένωση τους με τη μητέρα Ελλαδα και το τέλος της Αγγλοκρατίας εκεί.! Παραπλεύρως του καμπαναριού την ίδια εποχή είχε κτισθεί και το Δημοτικό σχολείο του Δήμου Ναφθίων το οποίο ήταν κτισμένο σε νεοκλασσσικό ρυθμό και το οποίο σήμερα διασώζεται μόνο σε φωτογραφία από το άλμπουμ του δούκα της Αυστρίας Λουδοβίκου Σαλβατόρ «Η Ζάκυνθος 1900-1902» που επισκέφθηκε το νησί στις αρχές του 20ου αιώνα.( φωτό πιο κάτω)

β. Η διακόσμηση της στέψης του.

Το καμπαναριό τελειώνει σε ένα πολυγωνικό  οκταγωνικό κτίσμα. Η κάθε πλευρά του οκτάγωνου διακοσμείται με ένα ανάγλυφο- σύμβολο, εκτός της  όγδοοης πλευράς που υπάρχει πόρτα που βγάζει σε στενότατο διάδρομο γύρω απ΄το πολύγωνο.

Πολλά από τα σύμβολα απαντώνται στις μυθολογίες αρχαίων λαών, σε θρησκείες, σε κλειστές συντεχνίες και στη μασονία γι αυτό η ερμηνεία τους και η τοποθέτηση τους πάνω σε χριστιανικά κτίσματα συνεχίζουν να  προκαλούν σήμερα τον κάθε ενδιαφερόμενο. Τα ανάγλυφα που διακρίνονται είναι τα εξής: 

1.ο πανεπόπτης οφθαλμός ή το μάτι του  του Θεού κατ' άλλους.
2.  ένας μεγάλος σταυρός που ακουμπά πάνω σε μια άγκυρα 
3. ένας μικρότερος σταυρός επαναλαμβάνεται στη διαμετρικά αντίθετη πλευρά του οκταγώνου

4. ο όφις που δαγκώνει την ουρά του δηλαδή ο ουροβόρις όφις των αρχαίων που σχηματίζει κύκλο η δυο κύκλους σε σχήμα 8 που δεν έχει αρχή και τέλος, και συμβολίζει ως εκ τούτου το άπειρο και την αιωνιότητα (σε αντίθεση με την ευθεία ή τεθλασμένη γραμμή του έρποντα όφι.)

5. η νεκροκεφαλή και από κάτω δυο οστά που διασταυρώνονται σε σχήμα Χ συμβολίζοντας ότι όλοι οι άνθρωποι είναι ίσοι μπροστά στο θάνατο .

6.η σφαίρα, συμβολο της γης ή του συμπαντος
7. το χέρι που ευλογεί.

Το τμήμα της στέψης στα άλλα πυργοειδή καμπαναριά καταλήγει σε οξυκόρυφη πυραμίδα ή σε τρούλο ενώ στο καμπαναριό του Κοιλιωμένου δεν συμβαίνει κάτι τέτοιο, δίνοντας την εντύπωση του ογκώδους μνημείου και της μη ολοκλήρωσης του. Σύμφωνα όμως με έναν άλλο μεγάλο λαϊκό κτίστη του χωριού τον Διονύση Κορφιάτη ή Κουρέμπα οι  πέτρινες γλάστρες με τα μεταλλικά φιόρα (άνθη) που έχουν τοποθετηθεί πάνω στο τοιχίο, που κλείνει περιμετρικά το τμήμα της στέψης, αποτελούν την τελευταία πινελιά στη διακόσμηση, γεγονός που δείχνει ότι έτσι ολοκληρώθηκε το καμπαναριό.

Τελικά ο μαστρο- Αναστάσης κατάφερε να δώσει ένα πρωτότυπο έργο που ξεχωρίζει για την πρωτοτυπία της σκάλας του που συντελεί στην αντισεισμικότητα του κτηρίου, για την διαφοροποίηση της βάσης και της στέψης του και τέλος για την τολμηρή του διακόσμηση συνδυάζοντας νεοκλασσικά στοιχεία, μυστικιστικά σύμβολα από τη συντεχνία των τεκτόνων, και χριστιανικά!

       Αξίζει να αναφερθεί ότι στα Επτάνησα, στα πυργοειδή καμπαναριά οι κωδωνοκρουσίες ηχούν σε τετραφωνία, γεγονός που αποδεικνύει και την έμφυτη αγάπη των κατοίκων τους για τη μουσική  τη μελωδία και την αρμονία. Στην τετραφωνία οι καμπάνες ηχούν στους ήχους: πρίμο, σεκόντο, μπάσο, σουλτάνα, έτσι ώστε ο συνδυασμός των διαφορετικών ήχων και ρυθμών (γρήγοροι ή αργοί), να παράγει ποικιλία μελωδιών χαρμόσυνων αλλά και πένθιμων!  

                      

Ο παρακείμενος ναός του Αγίου Νικολάου σε ρυθμό μονόκλιτης βασιλικής με τα εντυπωσιακά υπέρθυρα κτίσθηκε το 1910. Στο μεγάλο σεισμό του 1953 υπέστη σημαντικές ζημιές γι αυτό κρίθηκε απαραίτητη η αναστύλωση του, η οποία άρχισε το 1964 και τελείωσε το 1970. Οι πρωτομάστορες της αναστήλωσης Διονύσιος Μαρούδας ή Παχούμης και Διονύσιος Κορφιάτης ή Κουρέμπας, λαϊκοί κτίστες του χωριού, αφού αρίθμησαν πρώτα κάθε πέτρα των εξωτερικών τοίχων του ναού, έπειτα τον κατεδάφισαν και στη συνέχεια  τον ξανάχτισαν όπως ακριβώς ήταν προηγουμένως!!  

Β. Το εκκλησάκι και το καμπαναριό της Παναγίας των Αγγέλων είναι κτισμένα στην είσοδο  του χωριού, στην ονομαζόμενη Κορφούλα (κορφή χαμηλού υψώματος) καθώς κάποιος έρχεται από το Μαχαιράδο. Η προσωνυμία της Παναγίας ως Κυρίας των Αγγέλων είναι σπάνια και είναι ιταλικής καταγωγής. Η κύρια είσοδος του ναού τοποθετείται στη βόρεια επιμήκη πλευρά του - όπου εκατέρωθεν της θύρας έχουν ανοιχτεί υψηλά τοξωτά παράθυρα, ενώ πάνω από τη θύρα αναγράφεται η χρονολογία  1911, όπου "εκ βάθρων ανεκαίνισαν ... " το ναό. Η πρόσβαση στο ναό γίνεται σήμερα από τη δυτική, χωρίς διακόσμηση, πλευρά του, γεγονός που καθιστά σχεδόν απαρατήρητη την όμορφη βορινή πλευρά της κύριας εισόδου του και την καλλιτεχνική αξία της, μπροστά από την οποία βρίσκεται  πλακόστρωτο προαύλιο -μπαλκόνι με θέα το απέναντι πευκόφυτο  βουνό!

 

Το καμπαναριό ανήκει στον αρχιτεκτονικό τύπο των απλών κωδωνοστασίων που χαρακτηρίζονται από το διάτρητο τοίχωμα τους, το οποίο καθ’ ύψος χωρίζεται σε τρία τμήματα. Το κάτω μέρος του αποτελείται ένα μεγάλο τοξωτό άνοιγμα που χρησιμεύει ως θύρα που οδηγεί στον προαύλειο χώρο και στην κύρια είσοδο του ναού επί της βορεινής πλευράς του, όπως ελέχθη προηγουμένως. Το μεσαίο μέρος του καμπαναριού αποτελείται από δυο μικρότερα τοξωτά ανοίγματα, τα οποία φέρουν από μια καμπάνα το καθένα. Το τελευταίο και ανώτατο τμήμα του απλού κωδωνοστασίου, που ονομάζεται στέψη, έχει το σχήμα τριγώνου, του οποίου όμως οι δυο πλαϊνές πλευρές-γραμμές παίρνουν το σχήμα καμπύλης που καταλήγουν στα άκρα σε έλικες ή κυρτώνουν θυμίζοντας έτσι την καταγωγή τους από το μπαρόκ, σύμφωνα με τον αρχιτέκτονα  Δ. Ζήβα. Στην κορυφή της στέψης τοποθετείται πάντα ένας σιδερένιος σταυρός. Τα απλά αυτά κωδωνοστάσια συναντώνται σε πολλές παραλλαγές άλλοτε ως ανεξάρτητα οικοδομήματα στο χώρο, άλλοτε εφάπτονται των εκκλησιών ενώ δεν λείπουν και οι περιπτώσεις που ενσωματώνονται στον κύριο όγκο κάποιων εκκλησιών.

Υ.Γ το καμπαναριό αυτό στις αρχές του 21ου αιώνα δέχτηκε εσωτερικές επεμβάσεις με τσιμέντο και σίδερα διότι είχαν παρατηρηθεί ρήγματα στο μέσο του κάτω τοξωτού ανοίγματος -θύρας του, αλλά και στον παρακείμενο ναό πρόσθεσαν σενάζι πάνω από τους εξωτερικούς τοίχους του, εκ των οποίων ο νότιος τοίχος επισκευάστηκε. Πηγή: αφήγηση του εφημέριου του χωριού παπα-Γάσπαρου σε μένα.

Γ.  το εκκλησάκι της Παναγιάς της Μελισσιώτισσας, σε περιοχή όπου διασώζονται λίγα ερείπια παλιού μοναστηριού του 17ου αιώνα, ή κατ' άλλους του 12ου αι. επί Κομνηνών. Είναι κτισμένο λίγο πιο πίσω από το κοιμητήριο του χωριού και προσφέρεται ως ιδανικός τόπος για περίπατο. Το εκκλησάκι αυτό, μονόκλιτη βασιλική, λειτουργεί εδώ και δεκαετίες κάθε Δεκαπεντάγουστο ενώ πρόσφατα αναπαλαιώθηκε. Εντύπωση προκαλεί η προσωνυμία Μελισσιώτισσα, πιθανόν από την την τοποθεσία στην οποία παλιά θα υπήρχαν πολλές κυψέλες με μελίσσια.  Το καμπαναρίο του ανήκει στον τύπο των  απλών κωδωνοστασίων με την τριμερή δομή του καθ΄ύψος. Πρόσφατα αναπαλαιώθηκε και βάφτηκε εξωτερικά με ένα εντυπωσιακό λουλακί χρώμα, το οποίο μαζί με την κιτρινωπή ώχρα και το αντίκο ρόσσο (κοκκινωπό) αποτελούσαν τρία παραδοσιακά χρώματα του νησιού μας. 

Δ. το μικρό εκκλησάκι της Αγίας Τριάδας, που πρόσφατα ανακαινίστηκε και βρίσκεται χωμένο σε ένα οικόπεδο, σχεδόν αθέατο από τους περαστικούς, αν και είναι λίγο παρακάτω από το "μισοχώρι" όπως ονομάζεται η κεντρική "πλατεία" του χωριού. 

Επιφυλάσσομαι η ανάρτηση αυτή να εμπλουτιστεί με φωτογραφίες και σχόλια κι άλλων παραδοσιακών σπιτιών.                                                                                        
Ε. Στην ευρύτερη περιοχή του Κοιλιωμένου, την τοποθεσία Πυράγκαθο, σώζεται η Μονή της Υπεραγάθου που διοικητικά ανήκει στη μονή Σινά και επί Κατοχής αποτέλεσε έδρα της Συμμαχικής Αντίστασης κατά των Γερμανών. Σήμερα ο ναός της Μονής αφιερωμένος στην Παναγία λειτουργεί κάθε 21η  Νοεμβρίου στα Εισόδια της Θεοτόκου, η οποία φέρει το προσωνύμιο Κυρία των Αγγέλων. 

                                                                              Σούλη Αγγελική του Παναγιώτη       

                                                                                            (ή Πανάγαρη)

                                                                                             Φιλόλογος, 8-6-2019                                                                         

Υ.Γ Ο μαστρο-Αναστάσης έκανε ένα λάθος στο κτίσιμο του καμπαναριού, που τού το επισήμανε ο γιος του Γεώργιος Κόντος που είχε σπουδάσει μηχανικός στην Αθήνα. Η πέτρα που τοποθέτησε πάνω από την κεντρική θύρα του καμπαναριού, ως υποστύλωμα, ήταν μονοκόμματη ημικυκλική –που με πολύ κόπο βρήκε και σμίλεψε και για την οποία υπερηφανευόταν. Ο γιος του όμως του επισήμανε ότι κάποια στιγμή αυτή θα έσπαζε, διότι ήταν δύσκολο να αντέξει το βάρος του υπερκείμενου κτηρίου, όπως και έγινε σε κάποιο σεισμό. Ευτυχώς κατά τη συντήρηση του καμπαναριού που έγινε στη δεκαετία του 1980,  η Αρχαιολογική Υπηρεσία ενίσχυσε την αντοχή στους σεισμούς του τμήματος αυτού.

Υ.Γ. Σχετικά με την ετυμολογία  του Κοιλιωμένου και την εμφάνιση του και το δήμο Ναφθίων  βλέπε επίσης "Ζάκυνθος 2001" ημερολόγιο, εκδ. Εξερευνητής, επιμέλεια Δ. Μουσμούτη, σε άρθρο του Γιάννη Μ. Δεμέτη σελ. 149,151,152, 156. 

Επίσης σύμφωνα με την Ελληνική Εταιρεία Τοπικής Ανάπτυξης και Αυτοδιοίκησης (ΕΕΤΑΑ) στις 28/1/1866  -20 μήνες μετά την Ένωση των Επτανήσων με το Ελληνικό κράτος-  η επαρχία Ζακύνθου χωρίστηκε σε 10 δήμους, ένας εκ των οποίων ήταν ο δήμος Κοιλιωμένου που περιελάμβανε τους οικισμούς: Κερί, Αγαλάς, Κοιλιωμένος, Άγιος Λέων, Λούχα, Γύρι, Καμπί με έδρα το Κοιλιωμένο. Ο δήμος αυτός μετονομάστηκε μετά λίγους μήνες στις 6/9/1866 σε δήμο Ναφθίων, ακολουθώντας τη μόδα της εποχής να δίνουν «αρχαιοπρεπή» ονόματα στους δήμους.

Ο θεμελιωτής της λαογραφίας στην Ελλάδα Νικόλαος Πολίτης σχολιάζοντας τη συνήθεια αυτή αναφέρει και το παράδειγμα του δήμου Κοιλιωμένου ότι  μετονομάστηκε σε δήμο Ναφθίων «εκ της εν τω δήμω υπαρχούσης πηγής νάφθης», όπως ονόμαζαν τότε οι ντόπιοι το ακάθαρτο πετρέλαιο που κάθε τόσο αναβλύζει από πηγή στο Κερί!!

 Επί εποχής δήμου Ναφθίων, πρέπει να κτίσθηκε και το εντυπωσιακό νεοκλασσικό  σχολείο του δήμου>το δημοτικό, όπως τα ονόμασαν. Ο δήμος καταργήθηκε το 1912, γιατί τότε ιδρύθηκαν οι κοινότητες.

 Το χωριό ονομάζεται ο Κοιλιωμένος ή το Κοιλιωμένο; Στο δήμο Ναφθίων συναντάται ο οικισμός Κοιλιωμένος, οπότε «πολιτογραφήθηκε» ως αρσενικό. Σύμφωνα με το σχήμα της έλξης το ουδέτερο γένος ( Κοιλιωμένο) έλκεται από το ισχυρότερο αρσενικό γένος, που είναι ο οικισμός για να συμφωνεί μαζί του. Στην καθομιλουμένη δημοτική όμως επικράτησε πιο εύκολα το χωριό Κοιλιωμένο, ως ουδέτερο γιατί ταιριάζει με το ουδέτερο το χωριό.

Η ετυμολογία της τοποθεσίας Πυράγκαθος προέρχεται μάλλον από τα πυρόξανθα αγκάθια που φύονται στην περιοχή.

Υ.Γ. το χωριό Κοιλιωμένο από το το 1955-1985 είχε μετονομαστεί σε ‘Άγιο Νικόλαο σύμφωνα με τη «μόδα» μιας άλλης εποχής!

 

Υ.Γ Και λίγα για τον πληθυσμό του χωριού ο οποίος μετά τον πόλεμο του 1940 φθίνει διαρκώς ακολουθώντας τη μοίρα των περισσοτέρων χωριών της Ελλάδας! Αρκετοί κατέβηκαν στην πόλη της Ζακύνθου και στην Αθήνα αλλά πάρα πολλοί  μετανάστευσαν σε νησιά των  Κυκλάδων (Σίφνος, Μήλος) των Δωδεκανήσων (Κάλυμνος, Κως, Ρόδος), στην Κοιλάδα Αργολίδος και όπου οι συνθήκες ευνοούσαν την άνθιση του εμπορίου (όπως τα Δωδεκάνησα μετά το 1947 ) με το οποίο ασχολήθηκαν με επιτυχία. Λιγότεροι μετανάστευσαν στην Αυστραλία, στις ΗΠΑ και στην Ελβετία. Αρκετοί από αυτούς ή τα παιδιά τους έρχονται τα καλοκαίρια και κτίζουν ή ανακαινίζουν τα πατρικά σπίτια τους και το χωριό ζωντανεύει! 

Η πρώτη λαϊκή ταβέρνα που άνοιξε στο χωριό ήταν οι θρυλικοί Αλιτζερίνοι  που έγινε πολύ γνωστή για το καλό ντόπιο φαγητό της και το παλιό παραδοσιακό  οίκημα στο οποίο στεγαζόταν στην αρχή. Αργότερα μετακόμισε σε άλλο παραδοσιακό κτήριο δίπλα στην πλατεία του χωριού. Σήμερα δεν λειτουργεί η ταβέρνα αυτή αλλά την παράδοση της συνεχίζουν αφενός το Διαφοκερέικο (στο ίδιο πρώτο οίκημα) και οι Αμπελοστράτες υπό τη διεύθυνση του Αντώνη Μαρούδα ή Σκάρπα, ενός εκ των συνιδρυτών των Αλιτζερίνων!  Επίσης   λειτουργούν το ψητοπωλείο Αγνάντι, τα καφέ-μπαρ 'Αγγελος, "ο Πέμος", και "η Θέαση" ενώ διατίθενται σπίτια προς ενοικίαση βραχυχρόνια και μακροχρόνια. Επίσης στο χωριό  λειτουργεί  κατάστημα από τον Αγροτικό Συνεταιρισμό Γυναικών Κοιλιωμένου όπου πωλούνται τοπικά προϊόντα καθώς και το μικρό λαογραφικό "μουσείο" της Λόλας του Μένεγου.  

Υ.Γ προτείνουμε να διαβάσετε επίσης από το ίδιο ιστολόγιο: 1. Δ. Σολωμός «Ο τόσο γνωστός και συνάμα άγνωστος εθνικός ποιητής μας» 2. Μαρία Δεληβοριά «Η γυναίκα τση Ζάκυθος» του Δ. Σολωμού.