«Το μαύρο βιβλίο», Ορχάν Παμούκ, Ωκεανίδα, 1997

Ο Ορχάν Παμούκ σύγχρονος Τούρκος συγγραφέας, που τιμήθηκε με το βραβείο Νόμπελ Λογοτεχνίας το 2006,  στο μυθιστόρημα του «Το μαύρο βιβλίο» που μεταφράστηκε σε περισσότερες από 20 χώρες, μας γοήτευσε για τον τρόπο που παρουσιάζει την ιστορία της Κωνσταντινούπολης και της Τουρκίας γενικότερα  γκρεμίζοντας μύθους και στερεότυπα σχετικά με τη γείτονα χώρα. Ένα έργο που συμφιλιώνει την παράδοση της χώρας του με το μοντερνισμό ως κίνημα λογοτεχνικό και που συνεπαίρνει τον αναγνώστη σ’ ένα ταξίδι αναζήτησης της ταυτότητας της σύγχρονης Τουρκίας και του νοήματος της ζωής και του κόσμου. Ο Ορχάν Παμούκ είναι «ένας δυτικός ανατολίτης» κατά έναν εύστοχο χαρακτηρισμό, που του έχει αποδοθεί, ενώ η σουηδική Ακαδημία. τον τίμησε γιατί ανακάλυψε νέα σύμβολα για να περιγράψει τη σύγκρουση αλλά και τη σύνδεση διαφορετικών πολιτισμών.

Καλλιτεχνική σκευωρία, Eυρυδίκη Τρισόν Μιλσάνη Κέδρος, 2012

Την ευαισθητοποίηση του κοινού στη Μοντέρνα Tέχνη και στην πολιτιστική προσφορά του Κέντρου Πομπιντού ή Μπομπούρ στο Παρίσι επιδιώκει η συγγραφέας Ευρυδίκη Τρισόν-Μιλσάνη με το βιβλίο της «Καλλιτεχνική σκευωρία». Η συγγραφέας εργάστηκε για 30 χρόνια στο Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης του Κέντρου Πομπιντού, και με το βιβλίο αυτό αναδεικνύει το έργο του ζωγράφου Τζόρτζιο ντε Κίρικο και τη σχέση του με τη σουρεαλιστική ζωγραφική και εκ παραλλήλου παρουσιάζει τον τρόπο λειτουργίας ενός μουσείου όπως αυτό του Μπομπούρ με όλο το παρασκήνιο του, απομυθοποιώντας πρόσωπα και καταστάσεις που σχετίζονται με την Τέχνη και συχνά εντυπωσιάζουν το ευρύ κοινό.

Με αφορμή μια αναδρομική έκθεση των έργων του ντε Κίρικο, που  οργανώνει ο επιμελητής του μουσείου στο Μπομπούρ Σιμόν Μπερτιέ, δυο συνάδελφοι του που τον ανταγωνίζονται οργανώνουν μια "καλλιτεχνική σκευωρία" εναντίον του για να τον οδηγήσουν στο μοιραίο λάθος ν’ αγοράσει πλαστά έργα του ντε Κίρικο βλάπτοντας έτσι την καλή φήμη του Μουσείου και την επαγγελματική και ηθική υπόληψη του ίδιου του επιμελητή. Μέσα από το μύθο αυτό που θυμίζει λίγο αστυνομική πλοκή, η συγγραφέας με το αναπάντεχο φινάλε που επινοεί δίνει τη δική της ερμηνεία για τη γνησιότητα πολλών έργων τέχνης που αμφισβητείται η πατρότητα τους και τα οποία κοσμούν πολλά μουσεία σήμερα!

Το πολιτιστικό κέντρο Πομπιντού, γνωστό και ως Μπομπούρ κυριαρχεί ως σκηνικό μέσα στο έργο μαζί με τον περιβάλλοντα χώρο του στο κέντρο του Παρισιού.

«Σκηνές από το βίο του Ματίας Αλμοσίνο» , Ισ. Ζουργός

Ο Ισίδωρος Ζουργός στο έβδομο μυθιστόρημα του «Σκηνές από το βίο του Ματίας Αλμοσίνο» θέλησε να ξανοιχτεί πέρα από τα σύνορα των προηγούμενων έργων του που είχαν θέματα από την Ελλάδα του σήμερα και του χτες και να πλάσει ένα μυθιστόρημα που να αγκαλιάζει όλη σχεδόν την ευρωπαϊκή ήπειρο όχι μόνο γεωγραφικά αλλά και πολιτισμικά. Αφορμή για το θέμα του αυτό -όπως συμπεραίνω κι από συνέντευξη του στην εφημερίδα «Καθημερινή» στις 11 Μαίου 2014- πρέπει να στάθηκε η ανησυχία του για την Ευρώπη του σήμερα, που έφερε η οικονομική κρίση που μαστίζει την Ελλάδα και την Ευρωζώνη. Έτσι θέλησε να μας θυμίσει πολλά για την ιστορία αυτής της ηπείρου και τους στόχους που έθεσε ο ευρωπαϊκός πολιτισμός, όταν άρχισε να μορφοποιείται μετά την Αναγέννηση και πριν τον Διαφωτισμό που τον δόξασε. Κατά τη γνώμη μου, επέλεξε τον 17^ο αιώνα, μια εποχή σχετικά άγνωστη στο σημερινό αναγνώστη, που τη σκιάζει ο επόμενος αιώνας του Διαφωτισμού με το δυνατό του φως. Μια εποχή όμως εξίσου σπουδαία με έντονα τα σημάδια της νέας ιστορικής φάσης των νεότερων χρόνων με το κεφαλαιοκρατικό σύστημα στο οποίο είχε ήδη μπει η Δυτική Ευρώπη. Η εξέλιξη του διεθνούς εμπορίου,  η ανάπτυξη των θεσμών, τραπεζών, χρηματιστηρίων, και  η εξέλιξη των επιστημών με την πίστη στον ορθολογισμό και στον άνθρωπο σηματοδοτούν τη στιγμή που αφήνει πίσω τα σκοτάδια του Μεσαίωνα και του δεσποτισμού της θεολογικής σκέψης. Στα όρια αυτού του κόσμου  σαν αντίστιξη, κινείται ο παλιός κόσμος της Ευρώπης, όπου στα Βαλκάνια και στην Κωνσταντινούπολη κυριαρχεί η Οθωμανική αυτοκρατορία και ένας άλλος κόσμος  ακόμα που προσπαθεί να βρει την ταυτότητα του μεταξύ Ευρώπης και Ασίας, αυτός της αχανούς Ρωσίας.

      Μια πανοραμική θέα της Ευρώπης λοιπόν στη χαραυγή του πολιτισμού της που αποτέλεσε την πρωτοπορία του παγκόσμιου πολιτισμού και που τώρα απειλείται ποικιλοτρόπως. Μια θέα που απλώνεται πάνω στο γεωγραφικό της ανάγλυφο, το τόσο ποικίλο κι όμορφο! Απλώνεται ακόμα πάνω στις μεγάλες πόλεις της δυτικής Ευρώπης ως κέντρα πολιτισμού και σε άλλες πόλεις στα όρια της Ευρώπης ως πολυπολιτισμικά κέντρα της εποχής. Αγκαλιάζει επίσης τις πολιτισμικές αντιθέσεις της Ευρώπης ανάμεσα στη Δυτική κι Ανατολική Ευρώπη, ανάμεσα στον ορθολογισμό και στο μυστικισμό τους. Επεκτείνεται ακόμα στις διαφορές ανάμεσα στα  έθνη που την απαρτίζουν και στις τρεις μεγάλες θρησκείες, του χριστιανισμού, του μουσουλμανισμού και του ιουδαϊσμού που συνυπήρχαν για ένα διάστημα σε διάφορους τόπους της. Δεν ξεχνά  όμως να εστιάζει το φακό του πάντα στην Ελλάδα του 17^ου αιώνα και να επανέρχεται σ' αυτήν είτε περιγράφοντας μέρος της τουρκοκρατούμενης ηπειρωτικής Ελλάδας είτε των βενετοκρατούμενων Επτανήσων.

Συνδετικός κρίκος όλων αυτών των τόπων, λαών και συνηθειών είναι ο Ματίας Αλμοσίνο, Εβραίος στην καταγωγή που στη συνέχεια υιοθετήθηκε από πλούσιο Έλληνα έμπορο κι εξελληνίστηκε μέσω της παιδείας του. Μια χαρισματική προσωπικότητα, πολυταξιδεμένος ανά την Ευρώπη, πολύγλωσσος, ένας στοχαστής γιατρός που αγαπούσε τη ζωή και τον άνθρωπο προσφέροντας απλόχερα τις επιστημονικές του γνώσεις σε οποιονδήποτε ασθενή ανεξάρτητα από καταγωγή, πλούτο, θρησκεία, εθνικότητα, ένας ανθρωπιστής βάζοντας πάνω από όλα τον πάσχοντα άνθρωπο και τη θεραπεία σωμάτων και ψυχών! 

«Ο άνθρωπος που αγαπούσε τα σκυλιά», Λεονάρντο Παδούρα, Εκδ. Καστανιώτη, 2011

        Εποχή του Μεσοπολέμου στην Ευρώπη, όπως  ονομάζεται το 20ετές διάστημα μεταξύ του τέλους του Α! και την αρχή του Β! Παγκοσμίου Πολέμου (1918-1939): εγκαθίδρυση του κομμουνισμού στη νεοσύστατη Σοβιετική Ένωση με τις πολιτικές εκκαθαρίσεις από τον Στάλιν - Ισπανικός Εμφύλιος πόλεμος και ήττα των  Δημοκρατικών από τους Εθνικιστές του στρατηγού και μετέπειτα δικτάτορα Φράνκο - η άνοδος του ναζισμού στη Γερμανία - η Νορβηγία των σοσιαλδημοκρατών αλλά και του φιλοναζιστή προδότη Κουϊσλιγκ - το Μεξικό του στρατηγού Καρδένας που τόλμησε να εθνικοποιήσει τα πετρέλαια της χώρας του αλλά και το Μεξικό της Φρίντα Κάλο! Όλα αυτά ειδωμένα από τον  Κουβανό συγγραφέα Λεονάρντο Παδούρα, ο οποίος προσθέτει επιπλέον το θέμα το πώς βίωσε ο κουβανέζικος λαός την κατάρρευση του υπαρκτού σοσιαλιασμού στη δεκαετία του 1990 στην πατρίδα του. Όλα αυτά τα φαινομενικά ετερόκλητα θέματα τελικά δένουν μεταξύ τους στο μυθιστόρημα "Ο άνθρωπος που αγαπούσε τα σκυλιά" έχοντας ως συνδετικό κρίκο τον Τρότσκι και την πολυτάραχη ζωή του από τα άδυτα της εξουσίας στο Κρεμλίνο μέχρι τις περιπλανήσεις του ως εξόριστος ανά τον πλανήτη, αφού σχεδόν καμμιά χώρα στον πλανήτη δεν του πρόσφερε πολιτικό άσυλο!

      Επίσης το μυθιστόρημα περιλαμβάνει και την καταπληκτική αφήγηση ενός κατά παραγγελία δολοφόνου, που κατασκευάστηκε από το σταλινικό καθεστώς για να δολοφονήσει τον Τρότσκι τελικά στο Μεξικό, αφήγηση που από μόνη της θα μπορούσε να είναι ένα άλλο μυθιστόρημα! Ο Παδούρα με το έργο αυτό καταφέρνει να υπερβεί τη μυθιστορηματική βιογραφία και να  συνθέσει ένα μυθιστόρημα για την άνοδο και την πτώση του κομμουνισμού, όπως τη βίωσαν απλοί άνθρωποι, στελέχη του κόμματος, πράκτορες, ηγέτες. «Τα ιστορικά γεγονότα εισέρχονται στο χώρο της μνήμης, μόνο όταν έχουν  μετασχηματιστεί σε αφηγηματικά γεγονότα[1]» και ο Παδούρα  με τη μυθιστορηματική αφήγηση του κατάφερε να ζωντανέψει και να εντυπώσει στη μνήμη μας την εποχή εκείνη, μεταδίδοντας μας την ένταση του βιώματος των ανθρώπων εκείνων που μέσα στη δίνη της Ιστορίας συνετρίβησαν ενώ η πλειονότητα τους  αγωνίζονταν για ένα καλύτερο μέλλον της ανθρωπότητας!

               Η ιδέα να γράψει ο Κουβανός συγγραφέας Λ. Παδούρα αυτό το μυθιστόρημα, του γεννήθηκε το 1989, όταν επισκέφθηκε το Μεξικό και πήγε στο σπίτι –που έχει μετατραπεί σε μουσείο σήμερα - που έζησε και δολοφονήθηκε ο Τρότσκι. Μεσολάβησαν 20 χρόνια μέχρι να εκδοθεί το έργο, χρόνια που σημάδεψαν την παγκόσμια ιστορία με την πτώση του υπαρκτού σοσιαλισμού, η οποία βιώθηκε έντονα στην πατρίδα του την Κούβα. Αναφέρει ο ίδιος στο επιλογικό Σημείωμα του βιβλίου του «με την ΕΣΣΔ πεθαμένη και θαμμένη πια, θέλησα να χρησιμοποιήσω την ιστορία της δολοφονίας του Τρότσκι για να πραγματευτώ τη διαστροφή της μεγάλης ουτοπίας του 20^ου αιώνα, αυτής της διαδικασίας στην οποία πολλοί επένδυσαν τις ελπίδες τους και τόσοι από μας έχουμε χάσει όνειρα, χρόνια, κι ακόμα αίμα και ζωή […] Μεσολάβησαν χρόνια σκέψης, διαβάσματος, έρευνας και συζήτησης» για να αποδώσει πιστά  τα ιστορικά γεγονότα, αναφέρει. Μόνο στην περίπτωση του δολοφόνου  Ραμόν Μερκαντέρ βάδισε «με το πιθανό και το επαληθεύσιμο», διότι οι πληροφορίες για τη ζωή του ή τις ξένες ζωές τις οποίες υποδύθηκε για να πετύχει το στόχο της δολοφονίας του Τρότσκι, δεν έχουν διασωθεί με ακρίβεια.

              Άσχετα από το αν συμφωνεί ή διαφωνεί  κάποιος με την άποψη του συγγραφέα για το «πώς και γιατί διαστρεβλώθηκε η ουτοπία αυτή», τα αίτια της οποίας ο συγγραφέας εστιάζει στο σύστημα εξουσίας που άρχισε να διαμορφώνεται στην ΕΣΣΔ τα μετεπαναστατικά χρόνια μετά το θάνατο του Λένιν, το μυθιστόρημα προσφέρεται και για άλλου είδους ερμηνείες, όπως για τη μοίρα των επαναστατών που εμπλέκονται στα γρανάζια της Ιστορίας στην προσπάθεια τους να αλλάξουν τον κόσμο, για τους «νικητές» και τους «ηττημένους» αυτού του αγώνα είτε πρόκειται για ηγέτες είτε για απλούς ανθρώπους, για τη δύναμη αλλά και τη χαμέρπεια του ανθρώπου και άλλα πολλά!

"Το σύμπαν των εγκεφάλων" Γ.Χ.Παπαδόπουλος, Ηλ.Κούβελας, University Studio Press, 2011

Εγκέφαλος και νόηση και οι μεταξύ τους σχέσεις είναι ένα πολυσυζητημένο θέμα από τη φιλοσοφία που εμμένει στο αντιθετικό σχήμα «ύλη-πνεύμα» σε διάφορες παραλλαγές. Στις αρχές όμως του 21^ου αιώνα η Νευροεπιστήμη, που αναπτύσσεται ραγδαία, ερευνά τη δομή και τη λειτουργία του εγκεφάλου και προσπαθεί να μπει στα μυστικά της παραγωγής της νόησης. Αυτό είναι το κύριο θέμα του βιβλίου «το σύμπαν των εγκεφάλων», γραμμένο από τους καθηγητές των Νευροεπιστημών Γεώργιο Παπαδόπουλο του Πανεπιστημίου  Θεσσαλονίκης και Ηλία Κούβελα του Πανεπιστημίου Πατρών, που είχα την τύχη να διαβάσω φέτος το καλοκαίρι. Τα κείμενα του βιβλίου βασίζονται σε προγενέστερες ομιλίες και δημοσιεύσεις των δυο συγγραφέων και στόχο έχουν να ενημερώσουν και να ευαισθητοποιήσουν το ελληνικό κοινό -στα πλαίσια της εκστρατείας που οργανώνεται διεθνώς για την ενημέρωση της κοινής γνώμης- γύρω από τις τελευταίες εξελίξεις της Νευροεπιστήμης. Δεν είναι τυχαίο λοιπόν που το Νόμπελ Ιατρικής το 2014 δόθηκε σε τρεις νευροεπιστήμονες που ανακάλυψαν ποια είναι τα νευρικά κύτταρα του εγκεφάλου, στα οποία καταγράφεται ο χάρτης του περιβάλλοντος χώρου ενός ανθρώπου και πώς ο ανθρώπινος νους  προσανατολίζεται να πάει στη θέση που έχει εντοπίσει  και θέλει να πάει! Ποιος δεν θα ήθελε λοιπόν να πληροφορηθεί πώς λειτουργεί το μυαλό του ανθρώπου που καθορίζει τη συμπεριφορά όλων μας και πώς ο εγκέφαλος του ανθρώπου, από ένα φυσικό- βιολογικό όργανο που είναι, τελικά  «μετατρέπεται» σε πνευματικό νου;

"Διον. Σολωμού: Η Γυναίκα της Ζάκυθος" Μ.Δεληβοριά, εκδ.Άγρα, 2012

«Η Γυναίκα της Ζάκυθος» του Δ. Σολωμού θεωρείται ένα από τα κορυφαία έργα του νεοελληνικού λόγου. Είναι ένα έργο αινιγματικό –το ένα από τα δυο πεζά που έχει γράψει-το οποίο δεν αφήνει αδιάφορους τους «σκεπτόμενους αναγνώστες» και προκαλεί τους μελετητές του σολωμικού έργου να εξιχνιάσουν τα μηνύματα και τους στόχους του.  Η αινιγματική μορφή της Γυναίκας της Ζάκυθος, το βιβλικό και υπαινικτικό ύφος που υιοθετεί ο Ιερομόναχος Διονύσιος κατά την αφήγηση των οραμάτων και των εφιαλτικών εικόνων που βλέπει, η σάτιρα με την οποία λοιδωρεί το άσχημο και το άδικο γύρω του ενώ μαίνεται η Ελληνική Επανάσταση του 1821, η αμεσότητα του προφορικού λαϊκού λόγου, η ειλικρίνεια και το πάθος της έκφρασης και συνάμα το ποιητικό του ύφος συνθέτουν ένα νεοελληνικό έργο σπάνιας ενάργειας, το οποίο  αποδεικνύει ότι το νεοελληνικό έθνος ήδη από τις αρχές του 19^ου αιώνα είχε κατακτήσει μια λογοτεχνική γλώσσα ισάξια με τον έντεχνο ευρωπαϊκό λόγο. Πολλές ερμηνείες έχουν προταθεί για το ακριβές νόημα του έργου, η πλειονότητα των οποίων συσχετίζει το έργο αυτό με τη θέση του ποιητή Δ. Σολωμού πάνω στο μέγα εθνικό θέμα της Ελληνικής Επανάστασης του 1821.  Σύμφωνα δε, με την ερμηνεία που προτείνει η συγγραφέας Μαρία Δεληβοριά στο κριτικό δοκίμιο της «η Γυναίκα της Ζάκυθος» φαίνεται ότι ο Σολωμός  είχε ήδη συλλάβει εν τη γενέσει της τη θανάσιμη απειλή, πολιτική και ιδεολογική που έπαιρνε μορφή και δίχαζε το έθνος  κατά τη διάρκεια της Επανάστασης και τί διακυβευόταν με τη εθνική αυτή διάσταση. Συγχρόνως όμως ο Σολωμός μπόρεσε τον θανάσιμο αυτό πολιτικό διχασμό του ελληνικού έθνους να τον εκφράσει κι αισθητικά βάζοντας έτσι τα θεμέλια για τον έντεχνο πια νεοελληνικό λόγο!

  Λίγα λόγια για την υπόθεση του έργου. Ο Ιερομόναχος Διονύσιος, εγκάτοικος στο ξωκλήσι του Αγίου Λύπιου» στη Ζάκυνθο μετά από τις «δέησες που είχε κάνει για το έθνος που πολεμάει», όπως χαρακτηριστικά γράφει ο ποιητής, σταματά σε ένα πηγάδι κι αναρωτιέται, πόσοι είναι οι δίκαιοι και οι άδικοι γύρω του, κατά τη Θεία Γραφή. Μεταξύ του πλήθους των αδίκων ξεχωρίζει τη Γυναίκα της Ζάκυθος για το μέγεθος της αδικίας της, η οποία την καθιστά «θανάσιμη έχθρισσα του έθνους». Ο Ιερομόναχος Διονύσιος στη συνέχεια παρουσιάζει τη Γυναίκα της Ζάκυθος με την τερατώδη ασκήμια της, τον κάκιστο χαρακτήρα της, τις απιστίες στον άντρα της, το θανάσιμο μίσος προς την αδελφή της και την αντιπατριωτική συμπεριφορά της προς τις Μεσολογγίτισσες πρόσφυγες που είχαν καταφύγει στη Ζάκυθο και ζητούσαν βοήθεια ενώ οι άντρες τους πολεμούσαν πολιορκημένοι από τους Τούρκους (Β! πολιορκία Μεσολογγίου: Απρίλης 1825-Απρίλης 1826). Η αντεθνική συμπεριφορά της ενισχύεται από τα φιλοτουρκικά και αντιδημοκρατικά-φιλομοναρχικά της αισθήματα. Στη συνέχεια ο Ιερομόναχος μέσα από αποκαλυπτικά οράματα κι εφιάλτες βλέπει το μέλλον: την πτώση του Μεσολογγίου και στη συνέχεια ότι η Γυναίκα της Ζάκυθος τιμωρείται από τη Θεία Δίκη για τα αμαρτήματα που έχει διαπράξει βρίσκοντας οικτρό τέλος με τα ίδια της τα χέρια, αφού πρώτα έχασε τα λογικά της από το πολύ μίσος και την κακία της. Με ένα ζωνάρι πνίγεται ενώ νομίζει ότι πνίγει την αδελφή της! 

Στην επεξεργασία του κειμένου το 1831-1833 ο Σολωμός προσπαθεί να αλλάξει τη δομή του έργου, εισάγοντας κι ένα τρίτο βασικό πρόσωπο το Διάβολο ο οποίος χρησιμοποιεί τη Γυναίκα ως οργανό του για την επικράτηση του Κακού. Η επεξεργασία αυτή δεν ολοκληρώθηκε ποτέ και μας σώθηκε ως σχεδίασμα μόνο.   

Οι «εκκρεμότητες» του έργου που σχετίζονται με το διασωθέν χειρόγραφο του ποιητή « η Γυναίκα της Ζάκυθος» ...

«Ταξιδεύοντας, Μοριάς», Ν. Καζαντζάκης

«Ένα ταξίδι στην Ελλάδα, από την Πελοπόννησο πάντα, τη γριά Μάνα, πρέπει να αρχίζει. Η Πελοπόν-νησος στάθηκε πάντα η κοιτίδα του ελληνισμού, έδαφος ιερό και γόνιμο με όλες τις χάρες του νησιού και της στεριάς. Εδώ είναι οι ρίζες –ο Ταϋγετος, ο Αλφειός, οι Ατρείδες, η Ελένη, ο Πλήθων, ο Παλαιολόγος, ο Κολοκοτρώνης. Ο ανθός, η Αθήνα, η ακρότατη φιλοδοξία της ρίζας (!) έρχεται αργότερα» έτσι ξεκινάει την περιήγηση του στον Μοριά ο Καζαντζάκης. Επιλέγει για τίτλο την ονομασία «Μοριάς» που χρησιμοποιείται πιο πολύ απ’ το λαό. Ας μη ξεχνάμε ότι την εποχή που έγραφε την περιήγηση του αυτή το γλωσσικό ζήτημα ήταν σε έξαρση. Με το έργο αυτό αποτίνει ένα φόρο τιμής στην περιοχή, στην οποία τα ελληνικά φύλα έχουν εγκατασταθεί μόνιμα εδώ πάνω από 3.000 χρόνια και παρόλες τις ιστορικές αλλαγές που συνέβησαν εδώ η ελληνική συνείδηση διατηρήθηκε ανά τους αιώνες. Γράφει «Το πρόσωπο της Ελλάδας είναι ένα παλίμψηστο από 12 κύριες απανωτές γραφές: Σύγχρονη εποχή, Επανάσταση του 1821, Τουρκοκρατία,  Φραγκοκρατία, Βυζάντιο, Ρωμαϊκή εποχή, Ελληνιστική, Κλασσική, Δωρικός μεσαίωνας, Μυκηναϊκή, Αιγαιϊκή, Λίθινη». Για τον Έλληνα συγγραφέα-περιηγητή λοιπόν το ταξίδι αυτό αναστατώνει την ψυχή του. Το ιστορικό βάρος που κουβαλούν τα ονόματα πολλών τόπων της Πελοποννήσου αναπόφευκτα  οδηγεί το συγγραφέα σε οδυνηρές συγκρίσεις με το παρόν. Προβληματίζεται λοιπόν για την ταυτότητα του Νεοέλληνα και τα προβλήματα του Νεοελληνικού πολιτισμού, ο οποίος δεν κατάφερε να κάνει την αναγκαία σύνθεση της πλούσιας πολιτιστικής  του παράδοσης (αρχαίας και βυζαντινής) με τη νεωτερική εποχή του, γεγονός που εμποδίζει την ανάπτυξη και πρόοδο της σύγχρονης Ελλάδας. Παρελθόν και παρόν του Μοριά λοιπόν στη δεκαετία του 1930 δένουν αντιθετικά μέσα από την οπτική του  στοχαστή-ταξιδιώτη Νίκου Καζαντζάκη.